ß

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
"ß" als 'ſz'-ligatuur op een straatnaambord in Berlijn ("Petersburger Straße"). Het bord rechts ("Bersarinplatz") eindigt met de 'tz'-ligatuur.
Antiqua-ß vs. Textura-ß en Fraktur-ß

De ß, die in het Duits Eszett [es-tset], scharfes s (scherpe s) of Dreierles-s wordt genoemd, is volgens de simpelste theorie oorspronkelijk een ligatuur van de ſ (lange s) en de z uit het Frakturschrift (drukwerk) respectievelijk het Sütterlinschrift (handschrift). In de Duitse spelling heeft deze ligatuur tegenwoordig de functie van een zelfstandige letter en dient voor de eenduidige weergave van de stemloze s-klank.

In het Nederlands wordt de ß vaak Ringel-s genoemd en op school als zodanig aangeleerd. Deze term is afkomstig uit het Duits, maar de meeste Duitsers hebben nooit van Ringel-s gehoord. Het Duitse woord ringeln kan 'een ring/lus vormen' betekenen. In dit geval duidt dit op de vorm van de letters in Sütterlinschrift.

Omdat er geen woorden bestaan die met ß beginnen, heeft de ß in tegenstelling tot de umlauten ä, ö en ü geen hoofdlettervariant. In plaats daarvan wordt een dubbele s geschreven wanneer een woord volledig in hoofdletters komt te staan, bijvoorbeeld gemäß wordt GEMÄSS (uitzondering: in persoonsnamen gebruikt men meestal wel ß als ze in hoofdletters staan). Ook wanneer de mogelijkheid om een ß te schrijven niet voorhanden is, bijvoorbeeld op oudere schrijfmachines en in domeinnamen van het internet, schrijft men ss. Vroeger gebruikte men daarvoor ook wel sz (= es-tset). Dat is tegenwoordig, in tegenstelling tot wat veel niet-Duitstaligen denken, niet meer toegestaan.

Op Windows-computers kan een ß op diverse manieren gemaakt worden: door de alt-toets in te drukken en 0223 of 225 te typen of door Alt + Ctrl of Alt Gr in te drukken en de letter s te typen. Op de Mac kan dit met de option-toets en de letter s.

De discussie over de precieze vorm van dit Duitse ligatuurteken is nog altijd niet afgesloten, zoals nieuwe ontwikkelingen van ontwerpers van het Duitse schrift tonen.

Gebruik[bewerken]

Het gebruik van de ß werd beperkt door onderstaande regels, die het resultaat zijn van een spellingshervorming die sinds 1 augustus 1998 voor het gehele Duitse taalgebied geldt. Over de invoering van de nieuwe regels is enorm veel discussie geweest; de spellingshervorming is door de meeste media en twee Duitse deelstaten verworpen. Referentiewerken als "Duden - Die deutsche Rechtschreibung" (het Duitse 'groene boekje') en het "Sprachreport" van het Institut für Deutsche Sprache (Mannheim) gebruiken wel de nieuwe regel. Het "Wahrig"-woordenboek vermeldt zowel de oude als de nieuwe variant, maar vermeldt de nieuwe wel als eerste en als degene die te verkiezen valt boven de oude. Toonaangevende kranten als de Frankfurter Allgemeine Zeitung volgen de oude spellingregels, waarin de ß vaker voorkomt.

In Zwitserland wijkt de spelling op bepaalde punten af van de Standaardduitse spelling. De ß wordt daar niet gebruikt, en de letter ontbreekt dan ook op het Zwitserse toetsenbord.

Na een lange klinker[bewerken]

De ß wordt gebruikt na een lange klinker

  • Fuß, Füße (voet) want lang,
  • Fluss, Flüsse (rivier) want kort
  • dass (dat) want kort (niet te verwarren met 'das')
  • Straße (straat) want lang
  • blass (bleek) want kort
  • bloß (slechts) want lang
  • Ross (ros) want kort
  • Ruß (roet) want lang
  • Russland (Rusland) want kort
  • genießen (genieten) want lang

Na een tweeklank[bewerken]

  • beißen (bijten)
  • draußen (buiten)
  • scheußlich (afschuwelijk)

Oude regel[bewerken]

De oude regel schreef ss alleen voor tussen twee klinkers waarvan de eerste kort is, en ß in alle andere gevallen (binnen hetzelfde morfeem, niet tussen de delen van een woordsamenstelling als bijvoorbeeld Hals|schmuck). In de oude spelling werd dus wel daß, Roß, Rußland en blaß geschreven. Het woord Fluß werd met ß geschreven, maar het meervoud ervan met ss, want de ü in Flüsse is kort.

Personennamen[bewerken]

De spelling van namen van personen wordt bepaald door de vastlegging in een geboorteakte. Die vorm blijft gehandhaafd, ook al voldoet de naam niet meer aan de nieuwe spelling. Dit geldt vooralsnog uitsluitend in Duitsland en Oostenrijk. Hierdoor hoeven geschiedenisboeken niet herschreven te worden, en hoeven burgers geen nieuwe paspoorten, identiteitskaarten, visa, verblijfsvergunningen, bankpasjes, creditcards en dergelijke aan te vragen.

Plaatsnamen[bewerken]

Voor plaatsnamen geldt dezelfde regel als voor namen van personen: waar de ß gebruikt werd vóór de spellingwijziging, blijft die daarna ook in gebruik (al wordt voor bijvoorbeeld bergpassen langzamerhand de vorm op -pass steeds meer gezien dan die op -paß).

Straatnamen[bewerken]

Voor elk deel van straatnamen gelden voorstaande regels apart: Schloßplatz wordt meestal Schlossplatz (Schloss = slot) maar Litfaßweg blijft ongewijzigd (genoemd naar Ernst Litfaß).

In hoofdletters of kleinkapitaal[bewerken]

ß in kleinkapitaal volgens Eyal Holtzman

Zoals hierboven al vermeld, kent de ß officieel geen bijpassende hoofdletter. Er zijn wel voorstellen voor gedaan, onder meer op een hieraan gewijd congres[1] in Leipzig in 1903, maar men liet toen alles bij het oude. In 2007 ontwierpen letterontwerper Eyal Holtzman en wetenschapper Laban Kaptein voor de deels Duitstalige kritische uitgave van het boek Dürr-i Meknûn een teken om de ß in kleinkapitaal aan te duiden in literatuuropgaven. Een miniatuur-ß is daarbij als een soort vlaggetje bovenop het letterduo SS aangebracht.[2]

Sinds 2007 is de hoofdletter onderdeel van de Unicode-standaard.[3] Sinds 2010 is in officiële stukken het gebruik van verplicht bij geografische benamingen die volledig in hoofdletters geschreven zijn.[4]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. K.F. Treebus, Symbolenwijzer, Amsterdam 2008
  2. Laban Kaptein, Ahmed Bican Yazıcıoğlu. Dürr-i meknûn. Kritische Edition mit Kommentar. Asch 2007.
  3. (en) Unicode5.1.0/
  4. (de) Empfehlungen und Hinweise für die Schreibweise geographischer Namen, 5. Ausgabe 2010