ß

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

"ß" in de vorm "ſz"-ligatuur op een straatnaambord in Berlijn ("Petersburger Straße"). Het bord rechts ("Bersarinplatz") eindigt met 'Tz'-ligatuur.

Antiqua-ß vs. Textura-ß en Fraktur-ß

De ß, die in het Duits Eszett [es-tset], scharfes s (scherpe s), Dreierles-s of Ringel-S wordt genoemd, is volgens de simpelste theorie oorspronkelijk een ligatuur van de s en de z uit het Sütterlin. In de Duitse spelling heeft deze ligatuur tegenwoordig de functie van een zelfstandige letter en dient voor de eenduidige weergave van de stemloze s-klank.

In het Nederlands wordt de ß vaak Ringel-s genoemd en op school als zodanig aangeleerd. Deze term is afkomstig uit het Duits, maar de meeste Duitsers hebben nooit van Ringel-s gehoord. Het Duitse woord ringeln kan 'een ring/lus vormen' betekenen. In ons geval duidt dit op de vorm van de letters in geschreven Sütterlin.

In tegenstelling tot de umlauten ä, ö en ü heeft de ß officieel geen hoofdlettervariant. Er is ook geen woord dat met ß begint. In plaats daarvan wordt een dubbele s geschreven wanneer een woord volledig in hoofdletters komt te staan, bijvoorbeeld gemäß wordt GEMÄSS (uitzondering: in persoonsnamen gebruikt men meestal wel ß als ze in hoofdletters staan). Ook wanneer de mogelijkheid om een ß te schrijven niet voorhanden is, bijvoorbeeld op oudere schrijfmachines en in domeinnamen van het internet, schrijft men een dubbele ss. Vroeger gebruikte men daarvoor sz (= es-tset). Op Windows-computers kan een ß op twee manieren gemaakt worden: door de alt-toets in te drukken en 0223 of 225 te typen of door Alt Gr in te drukken en de letter s te typen. Op de Mac kan dit met de option-toets en de letter s.

De discussie over de precieze vorm van dit Duitse ligatuurteken is nog altijd niet afgesloten, zoals nieuwe ontwikkelingen van ontwerpers van het Duitse schrift tonen.

[bewerken] Gebruik

Het gebruik van de ß werd beperkt door de volgende spellingsregels, die sinds 1 augustus 1998 voor het gehele Duitse taalgebied gelden. Toonaangevende kranten als de Frankfurter Allgemeine volgen de oude spellingregels, waarin de ß vaker voorkomt. In Zwitserland wijkt de spelling op bepaalde punten echter van de Standaardduitse spelling af. Zo wordt de ß er niet gebruikt, en de letter ontbreekt dan ook op het Zwitserse toetsenbord.

[bewerken] Na een lange klinker

De ß wordt gebruikt na een lange klinker

• Fuß, Füße (voet) want lang,
• Fluss, Flüsse (rivier) want kort
• dass (dat) want kort (niet te verwarren met 'das')
• Straße (straat) want lang
• blass (bleek) want kort
• bloß (bloot) want lang
• Ross (ros) want kort
• Ruß (roet) want lang
• Russland (Rusland) want kort
• genießen (genieten) want lang

[bewerken] Na een tweeklank

• beißen (bijten)
• draußen (buiten)
• scheußlich (afschuwelijk)

[bewerken] Oude regel

De oude regel schreef voor dat men alleen ss mocht schrijven tussen twee klinkers, waarvan de eerste kort is. In de oude spelling werd dus wel daß, Roß, Rußland en blaß geschreven. Fluß werd in het enkelvoud met ß geschreven, maar in het meervoud met ss, want de ü in Flüsse is kort.

Over de invoering van de nieuwe regel is enorm veel discussie geweest de spellingshervorming is door de meeste media en twee Duitse deelstaten verworpen. De kans bestaat dus dat de oude regel terug zal ingevoerd worden. Referentiewerken als de "Duden Die Deutsche Rechtschreibung" (het Duitse 'groene boekje', ook de recentste editie van juli 2006) en het "Sprachreport" van het Institut der Deutschen Sprache (Mannheim) gebruiken nochtans wel de nieuwe regel. Het "Wahrig"-woordenboek vermeldt zowel de oude als de nieuwe variant, maar vermeldt de nieuwe wel als eerste en als degene die te verkiezen valt boven de oude.

[bewerken] Personennamen

De spelling van namen van personen wordt bepaald door de vastlegging in een geboorteakte. Die vorm blijft gehandhaafd, ook al voldoet de naam niet meer aan de nieuwe spelling. Dit geldt vooralsnog uitsluitend in Duitsland en Oostenrijk. Hierdoor hoeven geschiedenisboeken niet herschreven te worden, en hoeven burgers geen nieuwe paspoorten, identiteitskaarten, visa, verblijfsvergunningen, bankpasjes, creditcards en dergelijke aan te vragen.

[bewerken] Plaatsnamen

Voor plaatsnamen geldt dezelfde regel als voor namen van personen: waar de ß gebruikt werd vóór de spellingwijziging, blijft die daarna ook in gebruik (al wordt voor bijvoorbeeld bergpassen langzamerhand de vorm op -pass steeds meer gezien dan die op -paß).

[bewerken] In hoofdletters of kleinkapitaal

ß in kleinkapitaal volgens Eyal Holtzman

Zoals hierboven al vermeld, kent de ß officieel geen bijpassende hoofdletter. Er zijn wel voorstellen voor gedaan, onder meer op een hieraan gewijd congres^[1] in Leipzig in 1903, maar men liet toen alles bij het oude. In 2007 ontwierpen letterontwerper Eyal Holtzman en wetenschapper Laban Kaptein voor de deels Duitstalige kritische uitgave van het boek Dürr-i Meknûn een teken om de ß in kleinkapitaal aan te duiden in literatuuropgaven. Een miniatuur-ß is daarbij als een soort vlaggetje bovenop het letterduo SS aangebracht.^[2]

Vanaf 2007 is de hoofdletter ß onderdeel van de Unicode-standaard.^[3] Onderdeel van de officiële spelling is zij echter niet.