1840-1849

De jaren 1840-1849 (van de christelijke jaartelling) zijn een decennium in de 19e eeuw.

Belangrijke gebeurtenissen en ontwikkelingen

Johan Rudolf Thorbecke

Revolutionaire woelingen

• 1848/49: Revoluties in heel Europa. In Frankrijk, Rome en Venetië wordt de republiek uitgeroepen. Hongarije onder Lajos Kossuth verklaart zich onafhankelijk. Het volgende jaar zijn deze echter weer onderdrukt.
• Karl Marx wordt hoofdredacteur van de Rheinische Zeitung, vlucht na het verbod van de krant naar Parijs en vervolgens naar Brussel, waar hij het Communistisch Manifest schrijft. Met de woelingen van deze dagen heeft hij weinig affiniteit. De geschiedenis moet haar loop hebben, en die leidt onvermijdelijk tot de dictatuur van het proletariaat.

Europa

• Denemarken heeft problemen met de Duitse minderheid in het Hertogdom Sleeswijk. In de Eerste Oorlog om Sleeswijk-Holstein komen uit heel Duitsland vrijwilligers de Duitse Sleeswijkers te hulp. Dezen vormen een eigen provisorische regering onder leiding van Wilhelm Beselers en melden zich als lid van de Duitse Bond.
• Door de hongersnood hebben de reeds arme Ierse boeren niet alleen zelf niet te eten, ook de pacht aan de protestantse Engelse adel kan niet betaald worden. Doordat de oogst ook in andere delen van Europa mislukt stijgen de voedselprijzen. Tijdens de hongersnood blijven de Engelse landeigenaren Ierse boter en vlees naar Engeland exporteren, ook dit vergroot de problemen in Ierland. De adel jaagt de niet-betalende boeren van hun land, of verschaft geld voor de overtocht naar de Verenigde Staten.

Azië

• 1839 - 1842: Tweede Opiumoorlog tussen Groot-Brittannië en China. Het Verenigd Koninkrijk neemt in 1841 bezit van het eiland Hongkong en kondigt aan hier een handelskolonie te willen stichten. Later dat jaar telt de nieuwe stad al zo'n 7500 inwoners. China is gedwongen meer mogelijkheden voor buitenlandse handel te geven.
• De Britten maken zich meester van belangrijke gebieden in het Indisch subcontinent. In 1843 lijven ze Sind in en in 1849 veroveren ze de Punjab na zware strijd met de Sikhs.
• De periode van het Tanzimaat begint in het Osmaanse Rijk. Christenen en Joden zullen voortaan aanspraak hebben op dezelfde behandeling door de overheid en de justitie. Belastinghervorming en dienstplicht moeten een einde maken aan willekeur. De hervormingen worden tegengewerkt vanuit de top van het regeringsapparaat.

Landbouw

• 1846 - In de winter 1846-47 heerst overal in Europa de aardappelziekte. Deze leidt tot misoogsten en voedselschaarste. Bij de onderdrukking van het Groninger hongeroproer in 1847 komen 7 mensen om het leven.
• De Duitse scheikundige Justus von Liebig betoogt in zijn boeken dat men stikstof en fosfor aan de landbouwgrond moet teruggeven om uitputting te voorkomen. Hij gaat experimenteren met een oplossing van beendermeel in zwavelzuur.
• Ontdekt wordt, dat de oeroude lagen mest op de vogeleilanden voor de kust van Chili en Peru rijk zijn aan mineralen en geschikt als landbouwmest. In 1844 komt het eerste schip met deze guano in Engeland aan. In de volgende jaren redt de export van guano Peru van een staatsbankroet.

Amerika

• De Union Act verenigt Upper en Lower Canada onder de naam Province of Canada, onderverdeeld in 2 secties: Canada Oost en Canada West. Bij het Verdrag van Oregon wordt de grens tussen Canada en de Verenigde Staten bepaald op de 49ºNoorderbreedte.
• In de Verenigde Staten van Amerika ontwikkelt zich de beweging Manifest Destiny, die op basis van de vermeende Anglo-Amerikaanse suprematie streeft naar gebiedsuitbreiding in het westen. Dit gaat ten koste van de Indianen en van Mexico.
• 1846 tot 1848 - De Mexicaans-Amerikaanse Oorlog. De verenigde Staten veroveren grote stukken van Mexico. In 1848 wordt De Vrede van Guadalupe Hidalgo gesloten. Mexico "verkoopt"een groot gebied voor US$15 miljoen aan de Verenigde Staten.
• De Mayabevolking van Yucatán komt in opstand tegen de blanke kolonisten. De kastenoorlog zal decennia duren.
• In Ierland is er de Grote Hongersnood. Een miljoen Ieren arriveren in gammele boten in de Nieuwe Wereld om een beter bestaan te zoeken.
• Iowa en Wisconsin treden toe, waarmee het aantal staten op 30 komt.

Lage Landen

• Het einde van het unionisme in België. In 1846 houden de liberale krachten een congres waarop de Liberale Partij gesticht wordt. Hiermee eindigt het monsterverbond tussen katholieken en liberalen dat gericht was tegen de unie met Nederland, en dat sinds het ontstaan van België de staat bestuurd had. De liberalen winnen de verkiezingen van 1847 en Charles Rogier wordt eerste minister.
• In Nederland neemt Thorbecke in 1844 in de Tweede Kamer het initiatief om de ministeriële verantwoordelijkheid in te voeren, en krijgt de steun van 20 der 55 afgevaardigden. De Koning wil er niet van horen, maar ook binnen zijn regering gaan stemmen op voor verandering. Als in 1848 overal in Europa revoluties uitbreken geeft Willem II toe. Nederland wordt een parlementaire democratie.
• Zowel in België (1842) als in Nederland (1846) wordt de Vincentiusvereniging gesticht om sociaal werk in Rooms-katholieke parochies te initiëren.

Communicatie en verkeer

• 1840 - De Schotse smid Kirkpatrick Macmillan ontwerpt de eerste trapfiets (een driewieler).
• De spoorlijn Amsterdam - Haarlem wordt doorgetrokken naar Den Haag en Rotterdam. Er komt ook een lijn Amsterdam - Utrecht, die later wordt doorgetrokken naar Arnhem.
• 1840 - 6 mei - De eerste postzegel wordt gebruikt.
• 1844 - Samuel Morse verstuurt zijn eerste telegram via de elektrische telegraaf. Het net van telegraafposten wordt verder uitgebreid en in 1848 zijn alle Europese hoofdsteden aangesloten.
• Een Britse expeditie onder John Franklin vertrekt in 1845 om de Noordelijke Zeeroute te ontdekken. Ze raakt echter vast in het poolijs, en na twee jaar komen de opvarenden om van honger en kou. Diverse expedities worden uitgestuurd om hen te vinden. De Hms Investigator moet in 18554 ook worden achtergelaten, maar gezagvoerder Robert McCure bereikt per slede de overkant.

Wetenschap en techniek

Altsaxofoon

• De Schotse arts James Braid raakt geïnteresseerd in het mesmerisme als hij in november 1841 een demonstratie bijwoont van de rondreizende mesmerist Charles Lafontaine. Braid begint met mesmerisme – zoals hypnose dan nog heet – te experimenteren en overtuigd dat hij de sleutel tot dit fenomeen heeft gevonden, begint Braid hierover lezingen te geven. Durand de Gros, die zich uitsluitend met dit fenomeen bezighoudt, bedenkt de term Braidisme voor wat later hypnose zal worden. In 1843 publiceert Braid Neurypnology, or, the rationale of nervous sleep, considered in relation with animal magnetism, zijn eerste en enige exposé dat echt een boek kan vullen. In het boek definieert hij termen als hypnose, hypnotiseren en hypnotiseur.
• 1840 - Friedrich Gustav Jakob Henle stelt dat ziekten veroorzaakt kunnen worden door levende ziekteverwekkers.
• 1842 - Oprichting in Delft van de Koninklijke Akademie ter opleiding van burgerlijke ingenieurs zoo voor 's lands dienst als voor de nijverheid en van kweekelingen voor den handel, de latere Technische Universiteit Delft.
• 1844 - De Zweedse chemicus Gustaf Erik Pasch vindt de lucifer uit.
• De jonge Pruisische wiskundige Ferdinand Eisenstein maakt naam op de gebieden van getaltheorie en analyse. Zijn stelling over de bikwadratische reciprociteit wordt klassiek.
• 1846 - 28 juni - In Frankrijk verwerft de Belg Adolphe Sax het patent op een zes jaar eerder door hem uitgevonden blaasinstrument: de saxofoon.

Kunst en cultuur

• Er verschijnt een aantal werken dat klassiek wordt in de wereldliteratuur: A Christmas Carol in Prose (Charles Dickens), Wuthering Heights (Emily Brontë en Vanity Fair (William Thackery) in Engeland, De drie musketiers (Alexandre Dumas Père) in Frankrijk.
• Potgieter publiceert Jan, Jannetje en hun jongste kind; Truitje Bosboom-Toussaint Het Huis Lauwernesse.