1880-1889

De jaren 1880-1889 (van de christelijke jaartelling) zijn een decennium in de 19e eeuw.

Belangrijke gebeurtenissen en ontwikkelingen

Landbouwcrisis

• In Europa breekt een grote landbouwcrisis uit. Goedkoop graan overspoelt de Europese markten vanuit de Verenigde Staten, waar de burgeroorlog was geëindigd en mechanisering was ingevoerd.
• De graancrisis wordt gevolgd door een suikercrisis, veroorzaakt door overproductie en afnemende vraag.
• De invoering van kunstmest versterkt de landbouwcrisis. Nog meer boeren en boerenknechts worden overbodig en trekken naar de grote steden, waar ze terechtkomen in het leger van fabrieksarbeiders of werklozen.
• Ook Nederland wordt zwaar getroffen door de Landbouwcrisis. Door import uit Denemarken zakt de boterprijs in een paar jaar van 70 gulden per vat naar 40 gulden per vat. Rundvlees wordt met koelschepen geïmporteerd uit Argentinië. Met steun van de regering wordt een nationale landbouwtentoonstelling georganiseerd om de boeren vertrouwd te maken met nieuwe technieken.
• In Frederiksoord wordt de Gerard Adriaan van Swieten Tuinbouwschool gesticht, waarmee het landbouwonderwijs in Nederland een aanvang neemt.

Europa

• In de Franse Derde Republiek voert minister Jules Ferry een drastische secularisatie door in het onderwijs. In 1884 legaliseert hij de vakbeweging.
• Als de Franse president Jules Grévy in december 1887 onder de Wilsonschandalen gedwongen is ontslag te nemen, bereikt het vertrouwen in de parlementaire democratie een dieptepunt. De populaire generaal Boulanger spint een web van revanchisten, clericalisten en bonapartisten, maar durft op het beslissende moment niet door te zetten.
• De Liberale regering-Gladstone komt met een Home Rule Bill, een wet waarin binnenlands zelfbestuur voor de Ieren wordt geregeld. De wet wordt verworpen en de tegenstanders onder wie Joseph Chamberlain verlaten de partij. Gladstone verliest de in 1886 vervroegde verkiezingen en onder de Tory-regering van Lord Salisbury is zelfbestuur onbespreekbaar.

België

• Edouard Empain richt zijn eerste onderneming op: de Railways Economiques de Liège-Seraing et Extensions (RELSE) om de tramlijn van Luik naar Jemeppe-sur-Meuse te bouwen en te exploiteren. De lijn wordt in 1882 geopend. Ze wordt een groot succes en daarom richt hij ook in Gent een onderneming op om tramlijnen te bouwen en uit te baten. De Staat ziet dit met lede ogen gebeuren en richt de Nationale Maatschappij van Buurtspoorwegen op in 1884.
• Onder de katholieke regering van August Beernaert komt de eerste sociale wetgeving tot stand. In 1885 wordt de Belgische Werkliedenpartij opgericht. Een jaar later ontstaat de 'Antisocialistische Katoenwerkersbond'. De arbeiders raken verdeeld.

Nederland

• De aanleg van spoorwegen gaat door. In Friesland wordt de spoorlijn Leeuwarden - Stavoren in twee etappes aangelegd: in 1883 is de lijn Leeuwarden-Sneek klaar, en in 1885 de lijn Sneek-Stavoren.
• Oprichting van de Nieuw-Malthusiaanse Bond, onder anderen door de jonge artsen Jan Rutgers (Rotterdam) en Aletta Jacobs (Amsterdam). Oogmerk is om de sociale wantoestanden in de grote steden te bestrijden door geboortebeperking.
• Aletta Jacobs verzoekt aan de gemeente Amsterdam om op de lijst van kiezers te worden geplaatst. Ze is ingezetene en voldoet aan de andere eisen van de Kieswet. De gemeente antwoordt dat uit de geest van de Kieswet blijkt, dat dit recht aan de vrouw niet toekomt. Op aanraden van mr. Sam van Houten gaat Jacobs in cassatie bij de Hoge Raad welke ten slotte bepaalt, dat het woord "ingezetene" geen betrekking heeft op vrouwen; "anders ware dit uitdrukkelijk vermeld".

Midden-Oosten

• 1882 - 13 september - Britse mariniers bezetten het Suezkanaal en maken een einde aan de revolte van Urabi. Begin van het protectoraat over Egypte, dat tot 1922 zal duren.
• De Joodse trek naar Palestina komt op gang.

Huis Oranje-Nassau

• 1884 - In Nederland sterft de laatste zoon van de koning, kroonprins Alexander. Koningin Emma wordt benoemd tot regentes voor prinses Wilhelmina in geval koning Willem III komt te overlijden.
• In 1885 wordt het Nassau familieverdrag bevestigd volgens hetwelk de groothertogelijke waardigheid in Luxemburg na het overlijden van Willem III zal overgaan naar het hoofd van de Walramse Linie van het Huis Nassau.

Amerika

Geronimo

Het Vrijheidsbeeld

• 1880 - Begin van het uitgraven van het Panamakanaal.
• Van 1879 tot 1884 woedt de Salpeteroorlog in Zuid-Amerika. Behalve om het in Europa zeer gewilde salpeter gaat het ook om koper. Bolivia staat de provincie Litoral af aan Chili, en verliest zijn verbinding met de zee. Ook Peru raakt een deel van zijn kust kwijt.
• 1886 - 4 september - De leider der Apaches, Geronimo geeft zich over.
• 1886 - De frisdrank Coca Cola wordt gelanceerd.
• 1884 - Het Vrijheidsbeeld wordt gebouwd. Op 17 juni 1885 komt het aan in New York en op 28 oktober 1886 wordt het onthuld.
• In 1881 verschijnt de eerste column van Ambrose Bierce onder de naam The Devil's Dictionary in een publicatie genaamd Wasp, en tot 1886 verschijnen 88 afleveringen van 15 tot 20 definities elk afgewisseld door satirische of absurde gedichten.

Afrika

• De wedloop om Afrika komt op gang. Duitsland, dat nog geen koloniën heeft, stelt particuliere handelsposten onder staatsbescherming: in april 1884 het door de zakenman Adolf Lüderitz verworven Duits-Zuidwest-Afrika, in juli Togoland en de bezittingen van Adolph Woermann in Duits-Kameroen, in februari 1885 het door Carl Peters verworven Duits-Oost-Afrika. In de Conferentie van Berlijn wordt Afrika verdeeld onder de koloniale mogendheden.
• Koning Leopold II van België verwerft de Congo en sticht de Congo Vrijstaat.
• In de buurt van Kimberley wordt in 1884 goud gevonden. In 1888 richt Cecil Rhodes de mijnonderneming De Beers op.
• In de Eerste Boerenoorlog weten de Transvaalse Boeren zich te handhaven. Wel moet Paul Krüger in Londen koningin Victoria als soeverein erkennen, maar de Boerenrepublieken blijven baas in eigen huis, en met de vondst van goud ijkt de toekomst verzekerd.

Godsdienst

• Een grote groep Protestanten in Amsterdam scheidt zich in 1886 onder leiding van Abraham Kuyper af van de Nederlandse Hervormde Kerk: Doleantie. Ze bezetten de Nieuwe Kerk, maar worden daaruit verwijderd. In 1888 is hun eigen kerkgebouw klaar: de Keizersgrachtkerk.
• De Cambridge Seven vertrekken in 1885 als zendeling naar China. Hun eerste ervaringen daar worden opgetekend in het boek The Evangelisation of the World: A Missionary Band (1887). Dit boek wordt een bestseller in het hele Britse rijk en in de Verenigde Staten. De belangstelling voor het werk van de China Inland Mission neemt enorm toe. In 1885 zijn er 163 zendelingen voor de organisatie werkzaam in China. In 1890 is dit aantal verdubbeld.

Sport

• Pim Mulier introduceert in Nederland de sporten tennis, atletiek en hockey.
• Antwerp Athletic Club organiseert de beoefening van tennis, rugby, cricket en voetbal. Vanaf 1887 is de voetbaltak apart georganiseerd in de Antwerp Football Club. Vanaf 1889 is de Brussels Football Club de grote rivaal.
• Het eerste voetbal in Nederland wordt in het Vondelpark gespeeld door Engelse medewerkers van de gasfabrieken in Amsterdam. Ook de HFC van Pim Mulier gaat in 1883 over van de ovale rugbybal op de ronde voetbal. In 1889 wordt de Nederlandse Voetbal- en Atletische Bond opgericht. De bond telt zeven clubs met samen 250 leden.

Sociaal-economisch

• De American Federation of Labor eist in november 1884 dat per 1 mei 1886 de achturendag wordt ingevoerd. Een demonstratie op deze dag loopt door het politieoptreden uit de hand. De AFL besluit in 1888 om voortaan op 1 mei jaarlijks te demonstreren voor de invoering van een 8-urige werkdag. Het voorstel wordt in 1889 overgenomen op het eerste congres van de Tweede Internationale te Parijs.
• De Nederlandse Tweede Kamer stelt vast, dat het Kinderwetje van Van Houten niet goed werkt. Voor het eerst wordt een parlementaire enquête ingesteld naar de 'arbeidsomstandigheden'. De uitkomst leidt tot de eerste Arbeidswet, waarin gevaarlijk werk en nachtarbeid door vrouwen wordt verboden. De kinderarbeid wordt verder beperkt, op papier. Voor de handhaving wordt de Arbeidsinspectie ingesteld. Deze krijgt in het gehele land twee inspecteurs.
• De Nederlandse arbeiders radicaliseren door de economische crisis en door het uitblijven van hervormingen. De veroordeling van de 'apostel der arbeiders' Ferdinand Domela Nieuwenhuis maakt hen woedend. Velen kopen een revolver op afbetaling, en oefenen zondags op schietbanen en in parken. In Amsterdam wordt de politiecommissaris Stork een gat in de hoed geschoten.

Wetenschap

Louis Pasteur

• De Franse chemicus Louis Pasteur toont in 1881 aan, dat gevaccineerde kinderen afweer opbouwen. In 1885 vaccineert hij een door een dolle hond gebeten jongen, die inderdaad niet ziek wordt.
• 1884 - Oliver Heaviside en Josiah Willard Gibbs publiceren een verkorte versie van de wetten van Maxwell, gebaseerd op vectoranalyse.

Innovatie

• Uitvinding van de Elektriseermachine van Wimshurst.
• De Amerikaanse industrieel George Westinghouse begint een felle concurrentiestrijd tegen Thomas Edison. Deze vete zal de geschiedenis ingaan als "The War of Currents", de oorlog van de stromen.
• De gasverlichting komt binnen het bereik van de gewone man door de komst van de muntmeter. De kwaliteit van het gaslicht verbetert door de uitvinding van het gloeikousje.
• In 1881 is Godalming in Engeland de eerste Europese stad met elektrische straatverlichting. Op het continent volgen in 1882 Neurenberg en in 1884 Timişoara in Oostenrijk-Hongarije (thans Roemenië). De eerste Nederlandse plaats met elektrische straatverlichting is in 1886 Nijmegen en in België iss dat in 1887 Borgerhout.
• Ook de scheepsbouw heeft in dit vroege stadium belangstelling voor de gloeilamp, omdat de gas- en olielampen in de omgeving van stoommachines zeer brandgevaarlijk zijn. Smit Slikkerveer bijvoorbeeld voorziett nieuwe zeeschepen van elektrisch licht voor de Maatschappij Zeeland. Dit bedrijf zet ook bij Kinderdijk Nederlands eerste elektriciteitscentrale neer.
• Via Zeeuws-Vlaanderen dringt het gebruik van gewapend beton in Nederland door. Dat gebeurt doordat de gebroeders Picha huwen met dochters van de familie Stevens te Sas van Gent. Hierop wordt in 1888 te Sas van Gent een filiaal gesticht van het bedrijf van de Picha's op de oostelijke oever van het Kanaal Gent-Terneuzen. Dit wordt de firma Pichet-Stevens. Contacten met onder meer de Amsterdamse Maatschappij tot Houtbereiding tegen Bederf leiden tot de stichting van een Amsterdams filiaal, genaamd: Amster-damsche Fabriek van Cementijzerwerken (Systeem Monier).

Kunsten

Animatie van Muybridge-serie: Paard in galop.

• De fotograaf Eadweard Muybridge maakt tussen 1884 en 1887 vele fotosequenties van dravende paarden. Hij wekt daarmee een suggestie van beweging, tien jaar voor de eerste film.
• De Franse schildersgroep Les Nabis zet zich af tegen het vormvervagende impressionisme en tegen het systematische pointillisme uit het postimpressionisme, door het met lijnen afgebakende naast elkaar plaatsen van strikt afgewogen onvermengde kleurvlakken. Het wordt hun cloisonnisme, waarvan Paul Gauguin, Emile Bernard en Paul Sérusier de onbetwiste meesters zijn.
• De Japanse prentkunst is een inspiratiebron voor onder andere Van Gogh, Monet, Toulouse-Lautrec en Bernard.
• Paul Gauguin, Émile Schuffenecker en Emile Bernard vormen in Bretagne de School van Pont-Aven, met meer symbolistisch gericht werk. In 1889 houden ze hun eerste expositie, in het Parijse café "Volpini", tijdens de "Exposition Universelle".
• In dit decennium komt het hele oeuvre van Vincent van Gogh tot stand, van zijn Brabantse jaren met de sociaal bewogen werken als De aardappeleters (1885) tot de laatste jaren in Arles (1888-1890) met de expressionistische doeken in uitbundige kleuren.
• Een groep van jonge schrijvers ontstaat in Nederland rond Willem Kloos en het tijdschrift De Nieuwe Gids. Ze worden later de Tachtigers genoemd. Net als de Belgische groep La Jeune Belgique huldigen ze het principe van L'art pour l'art.
• 1884 - Giacomo Puccini schrijft zijn eerste opera, Le Villi.
• 1882 - Franz von Stuck richt samen met Wilhelm Trübner de Münchener Sezession, deel uitmakende van de Jugendstil, op, wat in de daaropvolgende jaren internationale navolging zal ondervinden.

Natuur

• De laatste beschreven tarpan sterft in 1887 in gevangenschap in de dierentuin van München, Duitsland. De laatste wilde tarpan was in 1879 in Askania Nova (tegenwoordig Oekraïne) gestorven. Ze viel in een ravijn tijdens een poging om haar te vangen.