Aartsdiakonaat

Een aartsdiakonaat maakt onderdeel uit van een bisdom. De eerste bisdommen die in de late oudheid en vroege middeleeuwen ontstonden waren zo uitgestrekt dat de bisschop geassisteerd werd door aartsdiakens. Deze aartsdiakens namen taken van de bisschop over en na verloop van tijd werd hun macht gekoppeld aan een vastomlijnd territorium, het aartsdiakonaat.

Aartsdiakonaten binnen het bisdom Utrecht

Binnen het middeleeuwse bisdom Utrecht bestonden uiteindelijk elf aartsdiakonaten. Vijf daarvan waren verbonden met de proosdijen van de kapittels binnen de stad Utrecht. Vier aartsdiakonaten waren verbonden aan de proosdijen van andere kapittels binnen het bisdom. Tenslotte waren er twee die bezet werden door leden van het Domkapittel.

• Dom. Omvatte het grootste deel van het graafschap Holland (zonder Westfriesland), het graafschap Zeeland, het oostelijk deel van het huidige Zeeuws-Vlaanderen, het oostelijk deel van de huidige provincie Utrecht en de Betuwe.
• Oudmunster. Het oostelijk deel van de huidige provincie Friesland.
• Sint Pieter: Veluwe
• Sint Jan: Het westelijk deel van de huidige provincie Friesland.
• Sint Maria: Drenthe
• Deventer: Salland en het graafschap Zutphen.
• Oldenzaal: Twente
• Tiel (later Arnhem): Tielerwaard
• Emmerik
• Westfriesland
• aartsdiakonaat van de koorbisschop: verspreide parochies

Aartsdiakonaten binnen het bisdom Luik

Binnen het middeleeuwse bisdom Luik bestonden uiteindelijk zeven aartsdiakonaten.

• Kempenland: de huidige provincies Noord-Brabant en Limburg
• Haspengouw
• Brabant (klein deel van Belgische provincie Brabant)
• Henegouwen
• Condroz
• Famenne
• Ardenne

Gebieden binnen andere bisdommen

Eén van de aartsdiakonaten van het aartsbisdom Keulen was Xanten. Binnen dit aartsdiakonaat vielen o.a. het Rijk van Nijmegen en het land van Maas en Waal. Het grootste deel van de huidige provincie Groningen behoorde tot het bisdom Münster. Westerwolde behoorde tot het bisdom Osnabrück.