Alemannen

Nederzettingen en expansie van de Alemannen

Gouden kruisjes uit Alemaanse graven

Alemaanse spatha met gouden greep en schedeversiering, 5e eeuw

De Alemannen (ook Alamannen) vormden een verbond van Germaanse volkeren, behorende tot de groep van de Sueven, met als machtigste stam de Semnonen. Hun naam wijst op een verzameling van volkeren: 'alle mensen'. In 360 waren er nog 14 verschillende hertogen (legeraanvoerders). Zij woonden oorspronkelijk tussen de Rijn en de Donau, het voormalige Allemannië en tegenwoordige Zwaben vanwaar ze vanaf 212 regelmatig plundertochten ondernamen op Romeins gebied.

Invallen op Romeins gebied

Een deel van de Sueven werd door Longobarden, Bourgondiërs en anderen naar het westen gedrongen en in 213 n.C., ten tijde van keizer Caracalla, voor het eerst in Zuidwest-Duitsland gesignaleerd onder de naam Alemannen. Daar oefenden zij druk uit op de Germaanse limes, maar werden door Caracalla tot staan gebracht. Na een mislukte doorbraak in 233-234 konden de Alemannen in 259-260 wederom het Romeinse Rijk binnendringen. Ditmaal was de politieke chaos in het Romeinse Rijk zodanig dat er verdergaande penetraties volgden. Er vonden invallen plaats naar Gallië en vanaf 268 ook naar Italië. Diverse keizers voerden veldtochten tegen de Alemannen met wisselend succes. Er vonden veldslagen plaats bij Augsburg, het Gardameer, Piacenza, Fano en Pavia. In die periode ging de Germaanse limes definitief verloren en de Alemannen vestigden zich in het gebied achter de limes tussen Rijn, Main en Neckar, de Agri Decumates. Eind 3e eeuw consolideerde zich de toestand: Romeinse tegenoffensieven bleven zonder resultaat en de linie van de Boven-Rijn werd als nieuwe grens van het rijk versterkt.

Bondgenoot en vijand van de Romeinen

De Romeinen sloten in 328 een verdrag met de Alemannen. Overeengekomen werd dat zij dienst konden nemen in het Romeinse leger en de beveiliging ten noorden van de Rijn op zich zouden nemen. Bij een opstand van het Romeinse leger in 350 werd dit verdrag door de Alemannen terzijde geschoven. De toekomstige keizer Julianus Apostata voerde een veldtocht tegen de Alemannen en maakte een einde aan de infiltratie in de Elzas. Bij Straatsburg werden ze in 357 verpletterend verslagen. De leider van de Alemannen werd daarbij gevangengenomen en gedwongen een voor de Romeinen zeer voordelige vrede te sluiten.

Deze vrede was overigens geen lang leven beschoren, want reeds kort na de dood van Julianus, in 364, vielen de Alemannen Gallië alweer binnen. Onder keizer Valentinianus I werd pas definitief een einde aan gemaakt aan deze invallen. In het Zwarte Woud werd het volk in 370 verslagen en de Limes opnieuw versterkt.

Ontstaan van de Alemaanse staat

In 406-407 konden de Alemannen vrijwel ongehinderd Oost-Gallië bezetten, omdat Romeinse legioenen aan de Rijn-Donau-limes onttrokken werden vanwege de burgeroorlogen. Tevergeefs trachtten de Romeinen door het sluiten van bondgenootschappen de terreinwinst van de Alemannen in het Donaugebied te beperken; gedurende de 5e eeuw bleven ze in Zuid-Duitsland, Zwitserland en de Elzas.

Na de val van het West-Romeinse Rijk, ten tijde van het bewind van de Frankische koning Clovis I, probeerden de Alemannen vaste voet te krijgen in de omgeving van Keulen. Koning Sigebert van de Ripuarische Franken riep de hulp in van Clovis. Na een aantal wisselingen van de krijgskansen brachten de verenigde Frankische legers de Alemannen in 496 op Frankisch grondgebied in de slag bij Tolbiac, het huidige Zülpich in de buurt van Keulen, een vernietigende nederlaag toe. Daarna trokken ze plunderend het grondgebied van de Alemannen binnen. Eerst werd het noordelijk deel van de Alemannen onderworpen en in 536 werd het volledige rijk onder Frankisch gezag geplaatst. Er bleef wel een Frankisch satellietrijkje Alemannië bestaan. Maar tenslotte gingen de Alemannen geleidelijk op in de smeltkroes die het Frankische rijk eigenlijk was en verloren ze hun identiteit.

Naamgeving

Het begrip Alemannen is niet helemaal verdwenen. In het Frans benoemt men het huidige Duitsland met het woord Allemagne, in het Spaans met Alemania en in het Turks met Almanlar.

Mediabestanden

Zie de categorie History of Alemannic region van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.