Zwarte els

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
(Doorverwezen vanaf Alnus glutinosa)
Ga naar: navigatie, zoeken
Zwarte els
Lehto.JPG
Taxonomische indeling
Rijk: Plantae (Planten)
Stam: Embryophyta (Landplanten)
Klasse: Spermatopsida (Zaadplanten)
Clade: Bedektzadigen
Clade: 'nieuwe' Tweezaadlobbigen
Clade: Fabiden
Orde: Fagales
Familie: Betulaceae (Berkenfamilie)
Geslacht: Alnus (Els)
Soort
Alnus glutinosa
(L.) Gaertn. (1790)
Portaal  Portaalicoon   Biologie

De zwarte els (Alnus glutinosa) is een boom uit de berkenfamilie (Betulaceae), inheems voor Europa en Azië.

Naamgeving[bewerken]

Glutinosa betekent kleverig en dat heeft betrekking op de knoppen en de jonge bladeren. De toevoeging zwarte duidt op de donkerbruine schors van jonge bomen.

Kenmerken[bewerken]

Zwarte elzen hebben een vrij oppervlakkig wortelgestel waarmee ze veel water uit de grond trekken. De boom kan 25 tot 30(35) m hoog worden, maar dat komt zelden voor. Elzen vermeerderd door uitlopers worden meestal meerstammig. De stam is recht en gaat ver tot in de kroon door. De twijgen zijn kaal.

De schors is eerst glad, glanzend grijsbruin met een vroege vorming van de donkergrijze tot zwartbruine, schubbige, gegroefde schors.

De knoppen zijn kaal en staan op een steeltje. De zwarte els is gemakkelijk te herkennen aan de grote omgekeerd eironde bladeren. De top is stomp, uitgerand en de randen zijn grof dubbel gezaagd. De bladeren worden 4-11 cm lang en hebben 5 tot 6(8) nervenparen. De onderzijde is kaal met uitzondering van de nerfoksels (de hoeken van de nerven). De stelen zijn 2 tot 3,5 cm lang. De jonge delen zijn kleverig.

De zwarte els is eenhuizig. De houtige, mannelijke katjes vallen niet uiteen bij rijpheid zoals bij berken (Betula). Ze zijn langwerpig, 6 tot 12 cm lang. Tijdens de bloei hangen ze slap. Het stuifmeel wordt via de wind verspreid. De vrouwelijke vruchtkatjes zijn ovaal, roodbruin en zitten met drie tot vijf stuks samen en zijn gesteeld. De elzenproppen worden gevormd door de vrouwelijke bloemen. Het zijn de schutbladeren van deze bloemen die houtig geworden zijn. In hun oksels zitten de vruchtjes.

Het hout van de zwarte els is zeer bestand tegen verrotting, op voorwaarde dat het volledig ondergedompeld blijft (bijvoorbeeld tijdens het gebruik als heipaal).

Verspreiding[bewerken]

De soort heeft een zeer groot verspreidingsgebied, van West-Europa, over de Kaukasus, Siberië tot in Japan en verder ook in Noord-Afrika. De soort is algemeen in België en Nederland.

Habitat[bewerken]

De plant groeit op alle gronden, maar verkiest nattere plaatsen zoals waterkanten. Minder algemeen in het bergland. De zwarte els houdt van natte, overstroomde, diepe, kalkarme, voedsel- en humusrijke grond. Zwarte els is winterhard, droogtegevoelig, oppervlakkig wortelend en lichtminnend.

Plantengemeenschap[bewerken]

De zwarte els is een kensoort voor de klasse van de elzenbroekbossen (Alnetea glutinosae).

Ecologie[bewerken]

Elzen trekken typische fauna aan, onder meer sijzen (op de elzenpropjes) en typische insecten (elzenhaantje, wit schaapje, ...). De inheemse elzen leven in symbiose met de bacterie Frankia alni die zorgt voor de binding van stikstof uit de lucht. Deze levensgemeenschap bevindt zich in knolletjes aan de wortels. De els functioneert dus als groenbemester.

Cultivars[bewerken]

Alnus glutinosa 'Aurea'

Dit is een zwakkere groeier dan de gewone zwarte els. De jonge schors is oranje. De bladeren zijn geel, vooral bij het uitlopen in het voorjaar.

Alnus glutinosa 'Imperialis'

Dit is meer een struik met ranke stammen dan een boom. Hij groeit trager dan de soort. De bladeren zijn diep ingesneden, met lijnvormige lobben en gaafrandig.

Alnus glutinosa 'Laciniata'

Deze blijft lange tijd een kleine struik met zeer kleine bladeren. Het is een zeer zwakke groeier. De bladeren zijn stomp gelobd.

Alnus glutinosa 'Pyramidalis'

Zuilvormige groeiwijze, kleiner en smaller dan de soort. Misstaat ook in een kleinere natte tuin niet.
Bladeren van de zwarte els
Blad en mannelijke (langwerpig) en vrouwelijke (gesteeld) katjes
Elzenproppen (de vrouwelijke bloeiwijzen)
Katjes van de zwarte els in het najaar
De gegroefde bast van de zwarte els
Mannelijke katjes in het voorjaar
Bloeiende mannelijke katjes in het voorjaar
Deze grote zwarte els wordt geschat op 180 jaar

Verwante soorten[bewerken]

Op plaatsen waar zwarte en witte els samen voorkomen, vindt men regelmatig bastaarden. Die bomen zijn herkenbaar door hun intermediaire kenmerken.

Externe link[bewerken]