Altijd is Kortjakje ziek
Altijd is Kortjakje ziek is een kinderliedje van een onbekende schrijver. Het gaat terug op een volksliedje uit het begin van de achttiende eeuw. De eerste versie werd uitgegeven aan het begin van de achttiende eeuw door Pieter Vos alias 'Kleine Jan', een liedjeszanger uit Amsterdam. Volgens de taalkundige Gerrit Jacob Boekenoogen (1868-1931) zou het gaan om Een Nieuw Lied van Kortjakje, Of ’t leve en bedrijf van een Secrete Vrou in deze Stad, die so gaere de Borrel had:
- "Altijd is Kortjakje ziek
- Midden in de weeck en Sondags niet
- Dan gaet zij haer hert versterken,
- Midden in de week wil zij niet werken."[1]
Inhoud |
[bewerken] Betekenis
Er zijn verschillende theorieën over de betekenis van het liedje.
- De simpelste verklaring is dat Kortjakje schoolziek was.
- Kortjakje betekent 'wijd / open bloesje' en verwijst naar het uitdagende beroep van Kortjakje. 'Altijd ziek' is een metafoor voor iedere dag in bed: prostitutie. Zondags gaat Kortjakje schijnheilig naar de kerk met een met zilver beslagen bijbel, een verwijzing naar de profijtelijkheid van haar professie.
- Kortjakje kan ook over een braaf, bedlegerig vrouwtje gaan, dat zich zondag met veel moeite naar de kerk begeeft. Het boek vol zilverwerk is haar bijbeltje met zilveren beslag en sluiting.
- Kortjakje komt in achttiende-eeuwse spotliedjes ook voor als Rachel Valderappus (betekenis: Rachel=Joodse vrouw; valderappus=van laag allooi, schorriemorrie), die in Amsterdam de brugtoiletten moest beheren. Zij voert haar werk niet goed uit omdat zij vaak beschonken is. De kerk en het zilverwerk zijn latere toevoegsels.
Over Kortjakje zijn meer liedjes geschreven, Kortjakjes Kraem-bed, die nooit gewoon was te kinderen (dat wil zeggen kinderen te krijgen), en nu in haer hooge Ouderdom van Tagtig Jaren in de Kraem gekomen [is] van twee Meysjes en Testament van Kortjakje. Ook uit die liedjes blijkt dat Kortjakje wel graag jenever dronk.
Jant van der Weg schreef in 2008 het boek Midden in de week maar zondags niet en besteedt ook aandacht aan de historie van Kortjakje.
[bewerken] Tekst
De tekst van de moderne versie luidt:
- Altijd is Kortjakje ziek
- Midden in de week maar 's zondags niet
- 's Zondags gaat zij naar de kerk
- Met een (of: haar) boek vol zilverwerk
- Altijd is Kortjakje ziek
- Midden in de week maar 's zondags niet
- Altijd is Kortjakje ziek
- Midden in de week maar 's zondags niet
- Midden in de week wil zij niet wassen
- 's Zondags strikt ze herendassen
- Altijd is Kortjakje ziek
- Midden in de week maar 's zondags niet
- Altijd is Kortjakje ziek
- Midden in de week maar 's zondags niet
- 's Zondags als haar liefste komt
- Is Kortjakje goed gezond
- Altijd is Kortjakje ziek
- Midden in de week maar 's zondags niet
Meestal wordt alleen het eerste couplet gezongen.
De oudst bekende tekst waarin Kortjakje voorkomt is uit het begin van de 18e eeuw:[2]
- Kortjakje seer hups en fijn
- Is de meeste tijd beschonken,
- Kortjakje mag geen Brandewijn
- Maer het moet Jenever zijn
- Altijd is Kortjakje ziek,
- Midden in de week en Zondags niet
- Dan gaet zy haer hert versterken
- Midden in de week wil zy niet werken,
- Altijd is Kortjakje ziek.
- Midden in de week en Zondags niet.
- Kortjakje is vroeg opgestaen,
- En zy is met radde kooten
- Na de Markus brug gegaen,
- De jongens volgden achter aen
- Kortjakje mag geen Brandewijn,
- Maer het moet Janever zijn,
- Daer vond zy 't Raedhuys bescheten,
- Dat kon Ragel niet op eeten,
- Daerom is Kortjakje ziek,
- Midden in de week en Zondags niet.
Omdat het liedje haar ook Ragel noemt verwijst het mogelijk naar Ragel Valderappus, een vrouw die het toilet onder de Markusbrug schoon hield.
[bewerken] Melodie
De melodie is zeer eenvoudig te spelen op bijvoorbeeld een piano. In het onderstaande zijn de korte nootjes weggelaten.
- CCGGAAG
- FFEEDDC
- GGFFEED
- GGFFEED
- CCGGAAG
- FFEEDDC
[bewerken] Liederen en composities op deze melodie
De melodie van het lied gaat terug op het Franse lied Ah! vous dirai-je, maman, gepubliceerd in 1761. Vaak wordt beweerd dat het een compositie van Mozart zou zijn, maar dat is niet waar. Wel heeft Mozart in 1778 12 variaties geschreven op de melodie (KV 300e).[3] Ook andere componisten hebben het thema gebruikt, zoals Theodor Baron von Schacht in een "Klarinettenkonzert in B-dur". Hiermee staat even goed niet vast dat hij de oorspronkelijke componist is, alhoewel de zender "Radio Swiss classic" hem als zodanig vermeldt.
De melodie is gelijk aan die van het Engelse Twinkle Twinkle Little Star.
In het Engels hebben de Alphabet song en Baa, Baa, Black Sheep een sterk lijkende melodie. Ook in het Nederlands kan het alfabet op de melodie van Kortjakje gezongen worden. Het hele couplet luidt dan: abcdefg, hijklmnop, qrstuvw, xyz doen ook nog mee, abc tot xyz, dat zijn de letters van het alfabet. Ook het liedje Jongens, meisjes aan de kant en Olifantje in het bos hebben dezelfde melodie als Altijd is Kortjakje ziek. Het Duitse kerstliedje Morgen kommt der Weihnachtsmann op een tekst van Hoffmann von Fallersleben gebruikt het wijsje, net als het Hongaarse kerstlied Hull a pelyhes fehér hó.
Andere composities op deze melodie:
- Johann Christoph Friedrich Bach, Variationen: Morgen kommt der Weihnachstmann
- Camille Saint-Saëns, Carnaval des Animaux, het 12e deel (Fossielen) citeert het wijsje gedeeltelijk.
- Ernő Dohnányi, Variaties op een kinderrijmpje.
- Gerard Hengeveld, Variaties
[bewerken] Audio
Thema en variaties (KV265), Mozart (info·uitleg)
[bewerken] In populaire cultuur
- Er bestaat ook een boek met columns van Jan Blokker met de titel Altijd is Kortjakje ziek.
- In 2004 coverden Mauro Pawlowski en Axl Peleman het lied voor het Kapitein Winokio-project, op de plaat "Kapitein Winokio zag een beer".
[bewerken] Externe links
 |
Bronnen die bij dit onderwerp horen, zijn te vinden op de pagina Altijd is Kortjakje ziek op Wikisource |
Bronnen, noten en/of referenties:
- ↑ G.J. Boekenoogen, Onze Rijmen, Leiden 1893, blz 6
- ↑ Nederlandse Liederenbank Altijd is Korjakje ziek
- ↑ mozartforum.com
