Amby

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Amby
Amie
Wijk van Maastricht
Amby wapen.svg
Map NL Maastricht - Amby.PNG
Kerngegevens
Gemeente Maastricht
Oppervlakte 447 ha.  
Inwoners 6.291

Amby (Limburgs: Amie) is een wijk in Maastricht en een voormalig dorp en gemeente in de Nederlandse provincie Limburg.

Ligging[bewerken]

De grenzen van de huidige wijk Amby komen niet geheel overeen met die van de voormalige gemeente (zie kaart hiernaast). Zo behoort het vroeger in Amby gelegen kasteel Geusselt tegenwoordig tot de wijk Wittevrouwenveld.

Aan de noord- en oostzijde grenst Amby aan de Maastrichtse buurgemeenten Meerssen en Valkenburg aan de Geul. Het agrarische gebied ten oosten van de bebouwde kom van Amby strekt zich bijna uit tot het dorp Berg. De bebouwing aan de Ambyerstraat-Noord ging vroeger vrijwel ongemerkt over in die van de Ambyerweg in het Meerssense kerkdorp Rothem; tegenwoordig ligt hier de snelweg A79. Een andere snelweg, de A2, vormt de westgrens, waarbij het in 2014-'15 uit te breiden knooppunt Kruisdonk bij Amby hoort.

De zuidgrens met de Maastrichtse wijken Wittevrouwenveld en Scharn is gecompliceerder. Het westelijk deel van de Severenweg vormt de grens met Wittevrouwenveld, maar buigt bij de Heukelstraat in een vrijwel rechte lijn naar beneden. Het Groenenscheidt Instituut, de verpleegkliniek De Zeven Bronnen, de nieuwe campus van het United World College Maastricht en de Ambyervijver behoren daardoor bij Amby; het grootste deel van het Geusseltpark hoort echter bij Wittevrouwenveld. De grens met Scharn wordt gevormd door de provinciale weg 590, waarvan het deel binnen de bebouwde kom Terblijterweg heet en daarbuiten wordt aangeduid als Rijksweg.

Geschiedenis[bewerken]

De Keltische muntschat
Amby in 1632
Kaart van de gemeente Ambij uit 1866. Aangegeven zijn o.m. het Huis Severen, kasteel Geusselt, de Gravenhof en het Withuishof
Amby bij avond

Amby wordt wel eens aangeduid als het "oudste dorp van Nederland".[1] Reeds in 1000 v.Chr. was er sprake van bewoning en sindsdien is het gebied min of meer continu bewoond gebleven. In 2008 werd in Amby een muntschat uit de eerste eeuw v. Chr. gevonden van zilveren zogeheten Rijnlandse regenboogschoteltjes, en gouden munten die worden toegeschreven aan de Eburonen.[2] In 1918 werden verspreid over een groot terrein Romeinse dakpannen en scherven van aardewerk aangetroffen. In het begin van de jaartelling heeft hier een Romeins landhuis gestaan.

De H.-Walburgakapel, een voorloper van de huidige parochiekerk van Amby, komt voor op een lijst van goederen van de Proosdij te Meerssen uit 1145. De eerste schriftelijke vermelding van de plaats, als Ambeia, dateert uit 1157. In 1609 werd Amby een zelfstandige parochie. Op een anonieme tekening uit 1632 is de kerk te midden van enkele huizen te zien.

Amby lag vlakbij de belangrijke vestingstad Maastricht, die in de 16e, 17e en 18e eeuw meermaals belegerd werd. Het dorp heeft daar in de loop der eeuwen sterk onder geleden. In 1632, tijdens het beleg van Maastricht door Frederik Hendrik, waren zo'n 12.000 man infanterie en 4000 cavalerie, onder leiding van de Graaf van Pappenheim, nabij Amby gelegerd. Op 17 augustus vond hier een bloedige strijd plaats, waarbij Pappenheim zijn beste officieren en 1500 manschappen verloor en gedwongen werd terug te trekken. Volgens de geschiedschrijvers was de overwinning van de Nederlandse troepen voor een groot deel te danken aan de inzet van Frederik Hendrik zelf, die persoonlijk naar Amby kwam en de troepen aanvoerde. De kerk van Amby speelde een belangrijke rol, als perfecte uitkijkpost en een plek om zich te verschansen. Door het oorlogsgeweld bleef Amby nagenoeg met de grond gelijk gemaakt achter.[3]

Tot 1 juli 1970 was Amby een zelfstandige gemeente. In dat jaar werd Amby, tegelijk met Heer, Itteren en Borgharen, een wijk van Maastricht. Een klein deel van het grondgebied van de voormalige gemeente ging echter naar de gemeente Meerssen.

Voorzieningen[bewerken]

De Rooms-katholieke parochiekerk in het centrum van het dorp is gewijd aan de heilige Walburga. De wijk heeft een eigen winkelcentrum en diverse horecavoorzieningen. Nabij het dorpscentrum bevindt zich een school voor basisonderwijs; buiten het dorpscentrum wordt een nieuwe internationale school voor basis- en voortgezet onderwijs gebouwd: het United World College Maastricht. In en rondom Amby bevinden zich diverse zorginstellingen, onder andere bejaardenverzorgingstehuis Achter De Hoven, verpleegkliniek De Zeven Bronnen en het orthopedagogisch Groenenscheldt Instituut.

In het voormalige dorp bestaat een levendig verenigingsleven, met onder andere een harmonieorkest (eveneens vernoemd naar de H. Walburga), een amateur-voetbalclub ("RKASV") en een carnavalsvereniging. Deze laatste, "CV de Sjlaaibök", is genoemd naar de vrouwen die vroeger sjlaai (sla) en poor (prei) verkochten op de markt in Maastricht, ook wel sjlaaimetten genoemd. Om het Ambiese dorpsgevoel te behouden hebben enkele personen in 2010 de groep Joonkheid Amie opgericht. Zij proberen zaken als kermis, verenigingsgevoel en het Ambyse dialect te behouden. In 2011 organiseerden ze het "Groot Amies Dictee" voor meer dan 100 deelnemers.

Binnen de wijk Amby, op het bedrijventerrein Scharn-Noord zijn onder andere de studio's van de regionale radio- en televisieomroep L1 gevestigd en de studio's van André Rieu [4].

Per openbaar vervoer is de wijk bereikbaar met buslijn 3 van Veolia.

Bezienswaardigheden[bewerken]

Rijksmonumenten[bewerken]

De Sint-Walburgakerk werd in 1866 gebouwd naar een ontwerp van Carl Weber. Het neogotische gebouw werd in 1927 uitgebreid met een nieuw koor en transept en in 1957 met nieuwe zijbeuken. De kerk is geen rijksmonument, maar is desalniettemin met haar hoge, spitse toren beeldbepalend in het dorp en bezit een aantal waardevolle kunstschatten.

In Amby liggen enkele historisch waardevolle kasteeltjes en herenhoeven, onder andere kasteel Geusselt (officieel in Wittevrouwenveld, maar historisch bij Amby behorend), het huis Severen en het landhuis Withuishof. Een deel van de wijk behoort tot de Landgoederenzone Maastricht - Meerssen.

Aan de Ambyerstraat-Zuid 88 ligt de voormalige lagere school uit omstreeks 1900, een rijksmonument, thans in gebruik als kinderdagverblijf.

Moderne architectuur[bewerken]

Amby heeft enkele nieuwbouwwijken met moderne architectuur. Vooral de wijk Hagenhof is fraai vormgegeven. De meeste moderne architectuur bevindt zich in of rondom het Geusseltpark. Hier bevindt zich onder andere het Geusseltstadion van profvoetbalclub MVV Maastricht en het in 2013 geopende Geusseltbad. Het United World College Maastricht (UWCM) kwam eveneens in 2013 gereed en bestaat uit een campus op een eilandje in de Ambyervijver. Op het eilandje staan twee schoolgebouwen en drie dorms, woongebouwen voor internaatsstudenten afkomstig uit 90 verschillende landen. Aan de rand van het Geusseltpark bevinden zich tevens enkele kantoorgebouwen (waaronder het Ondernemershuis van architect Arno Meijs) en het woongebouw Cour Renoir. Ook op het bedrijventerrein Scharn-Noord bevinden zich enkele interessante bedrijfsgebouwen.

Bekende ingezetenen[bewerken]

Zie ook[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Ook andere dorpen, onder andere Beek (Limburg), claimen deze titel.
  2. Gemeente Maastricht (2008), Achtergrondinformatie bij de muntschat van Maastricht-Amby (pdf-file)
  3. Zie 'Belegering van Maastricht 1632, de rol van de St. Walburgakerk te Amby' op http://forum.mestreechonline.nl
  4. Maastricht - Amby