Amsterdamse veren

Veerpont van GVB gezien vanaf de De Ruijterkade.

Distelwegveer.

Houthavenveer.

De Amsterdamse veren verzorgen voornamelijk veerdiensten over het IJ. Er zijn er drie die hun vertrekpunt aan de De Ruijterkade achter het Centraal Station hebben, en twee die iets verder naar het westen, vanaf de Houthaven, heen en weer varen. Alle vijf zijn voor voetgangers en fietsers, en ze zijn gratis. De lijnnummers 900-906 zijn alleen administratief en niet op de schepen aangebracht.

Verder zijn er de Fast Flying Ferry en nog enkele.

Veren vanaf De Ruijterkade

Veren vanaf de De Ruijterkade (lijn 901, 902, 903 en 907):

• Het Buiksloterwegveer (lijn 901, in de nacht lijn 907), ook bekend als de Tolhuispont, naar de Buiksloterweg. Overdag varen er twee veerponten, die elke 6 minuten tegelijk van beide oevers vertrekken. Verder wordt de gehele nacht doorgevaren met één veerpont, die van beide oevers elke 12 minuten vertrekt.
• Het IJpleinveer (lijn 902) naar de Meeuwenlaan vaart elk kwartier en in de spitsuren elke 7 1/2 minuut.
• Het NDSM-werfveer (lijn 903) naar het NDSM – terrein. Dit vaart buiten de spitsuren om het halfuur en in de spitsuren om het kwartier.

Als de veermedewerkers staken, wordt één van de buizen van de IJ-tunnel vrijgemaakt voor voetgangers en fietsers, om de verbinding met Amsterdam-Noord te garanderen. Dit gebeurt ook als de IJ-veren door zware ijsgang niet kunnen varen.

Distelwegveer

Het Distelwegveer (lijn 900) vaart tussen de Tasmanstraat (Houthaven) en de Distelweg. Het vaart van maandag t/m vrijdag van 6.30 tot 19.30 uur. In de spits wordt er weer drie keer per uur gevaren.

Houthavenveer

Het Houthavenveer (lijn 903) is met ingang van 2 april 2007 ingesteld op de verbinding tussen de Tasmanstraat (Oude Houthaven) en het NDSM-terrein in Amsterdam-Noord. Het veer vaart ieder half uur van maandag t/m vrijdag van 6.30 tot 19.30 uur en sinds 11 april 2008 ook 's avonds en in het weekend. Ook dit veer vaart in de spits drie keer per uur alsmede op de tijdstippen dat het Distelwegveer niet vaart (weekeinde en in de avonduren). In verband met de grote drukte wordt sinds kort, op proef, in de spitsuren weer een groot IJveer ingezet.

GVB-vaartuigen op het IJ

In totaal beschikt het GVB over dertien veerponten voor het IJ. Hiervan zijn in de spitsuren acht stuks nodig, buiten de spits vijf, in de late avond en op zondagmorgen vier en in de nachtelijke uren één.

IJ-veer nr. 32.

IJ-veer nr. 33.

IJ-veer nr. 52.

Voor bovengenoemde veerdiensten beschikt GVB over vier eenrichting IJveren te weten:

• IJveer 32: bouwjaar 1985 door scheepswerf de Watergeus; in 1985 gehuurd van van Laar, in 1986 gekocht.
• IJveer 33: bouwjaar 1988 door Allship marinespecials in Amsterdam.
• IJveer 34: bouwjaar 1965 door Vooruit Zaandam (afkomstig van GVB Dordrecht ex Adri); in 1990 gehuurd, daarna gekocht.
• IJveer 35: bouwjaar 1965 door van der Velden's scheepswerf Zwolle (Annemieke); gehuurd in 1986 en gekocht in 1997. De Annemieke wordt alleen als uiterste reserve gebruikt.

Sinds de komst van de IJveren 55 en 56 varen de 32-34 uitsluitend op het Houthaven en Distelwegveer. 

Verder beschikt men over zeven tweerichting IJveren te weten:

• IJveren 50 en 51: bouwjaar 2002 door Scheepswerf Jac. den Breejen & Zoon in Hardinxveld-Giessendam.
• IJveren 52, 53, 54: bouwjaar 1995 met de nummers 40, 41, 42 door Scheepswerf Jac. den Breejen & Zoon in Hardinxveld-Giessendam. Oorspronkelijk hadden ze de toegang aan de zijkanten waarbij ze tussen twee steigers aanlegde en de uitstap aan de ene kant en de instap aan de andere kant plaats vond. Na 2002 werden ze verbouwd en gelijk gemaakt aan de 50 en 51 met pontkleppen aan voor- en achterzijde.
• IJveren 55 en 56: bouwjaar 2010 door Scheepswerf Grave in Grave; vrijwel gelijk aan de 50 en 51.

Voorts beschikt men nog over twee grote ponten te weten:

• Dieselelektrische pont 20: 47 meter, bouwjaar 1957
• Dieselelektrische pont 21: 47 meter, bouwjaar 1957

Tot 30 maart 2007 voeren ze op het Distelwegveer. Dit zijn de laatste ponten waarmee ook auto's werden vervoerd. Zij werden daarna verhuurd aan Rijkswaterstaat om bij de Hollandse Brug als noodverbinding te dienen voor vrachtverkeer, landbouwvoertuigen en (brom)fietsers tussen Flevoland en Noord-Holland. Inmiddels zijn ze weer teruggekeerd bij het GVB en werden daarna niet meer ingezet behalve eenmalig op 31 mei 2011 toen het Buiksloterwegveer niet kon varen door het transport van een metrotunnel en het Adelaarswegveer tijdelijk terugkeerde. Ze blijven echter wel bewaard voor inzet tijdens Sail Amsterdam en zijn verder beschikbaar als reserve wanneer bij zware ijsgang op het IJ grote ponten moeten worden ingezet tussen het IJplein en de de Ruijterkade bij de zg. brandweersteiger. Dit gebeurt alleen als de kleinere IJ-veren door zware ijsgang niet meer kunnen varen (zoals in 1996 en 1997 voor het laatst gebeurde).

De overige ponten zijn alleen voor fietsen en voetgangers toegankelijk. Sinds mei 2007 ligt een oude Rijkspont (nr. 13) achter het Centraal Station als drijvende fietsenstalling.

IJ-veer 35 was in 2008 tijdelijk verhuurd aan de RET in Rotterdam voor de veerdienst Hoek van Holland – Maasvlakte omdat de nieuw aangeschafte eigen boot terug naar de werf moest voor aanpassingen.

Hempont

Van het Westelijk Havengebied naar Zaandam vaart de Hempont. Deze wordt tegenwoordig geëxploiteerd door Connexxion. Voetgangers en langzaam verkeer worden gratis overgezet, auto's en vrachtwagens moeten betalen. Deze route is noodzakelijk voor vrachtwagens met gevaarlijke stoffen, omdat die niet door de Coentunnel mogen rijden.

Fast Flying Ferry

Draagvleugelboot van Connexxion.

De Fast Flying Ferry is een snelle veerverbinding over het Noordzeekanaal tussen Amsterdam De Ruijterkade en Velsen. Deze wordt geëxploiteerd door Connexxion, die hiervoor Oekraïense draagvleugelboten inzet.

Andere veren in Amsterdam

Naast de veren over het IJ zijn er binnen de gemeente Amsterdam ook nog de volgende fiets- en voetgangersveren:

• Holysloot – Broek in Waterland over de Holysloter Die (bediend motorveer van half april tot half september in het weekeinde overdag, in juli en augustus ook door de week).
• Diemen – Watergraafsmeer over de Oosterringvaart (handbediend kabelveer, bij afwezigheid veerman kan men het veer ook zelf bedienen).
• Amsterdam Westerpark over de Haarlemmervaart (houten trekveer voor voetgangers).
• Amsterdam Oeverlanden – Amsterdamse Bos boerderij Meerzicht over het Nieuwe Meer (Motorveer 'Helena' half april-half oktober in het weekeinde overdag).
• Ouderkerkerdijk – Amsteldijk over de Amstel (april en september weekeinde overdag, mei tot en met augustus ook door de week overdag).
• IJburg - Forteiland Pampus (april tot en met oktober, dinsdag tot en met zondag)

Geschiedenis

Sinds 1897 wordt de dienst tussen het Amsterdamse Centraal Station en het Tolhuis in Amsterdam-Noord verzorgd door de Gemeenteveren Amsterdam (GV). In de loop van de 20e eeuw kwamen er nog diverse veerdiensten bij, zoals de pont naar de Adelaarsweg en tussen de Distelweg en Tasmanstraat. Ook waren er diverse kleine IJ-veren naar onder meer Nieuwendam, Schellingwoude, de Boorstraat en naar de Papaverweg. Ook over de Amstel bestonden er drie veerdiensten.

In 1943 ontstond het Gemeentevervoerbedrijf Amsterdam (GVB) door fusie van de Gemeentetram met de Gemeenteveren.

Door het gebrek aan brandstof (steenkool) in de hongerwinter in 1945 werd met vijf ponten enige maanden lang een pontonbrug over het IJ gevormd tussen de De Ruijterkade en de Buiksloterweg. Deze kon op gezette tijden voor de scheepvaart worden geopend.

Diverse veerdiensten werden in de loop der jaren opgeheven, deels als gevolg van vervanging door brugverbindingen. Zo voer het laatste veer over de Amstel tot de opening van de Utrechtsebrug in 1956. In 1961 resteerden alleen nog de veren III en IV die alleen nog in de spitsuren voeren.

IJ-veer III (de Ruijterkade – Grasweg – Distelweg – Papaverweg) voer op 31 oktober 1968 voor het laatst en werd vervangen door buslijn 22E, later 39E en nog later lijn 235, vanaf de Buiksloterweg naar de Grasweg en Distelweg en een enkele rit vanaf het Centraal Station.

IJ-veer IV (de Ruijterkade – Boorstraat) voer op 31 december 1970 voor het laatst en werd vervangen door de door de IJtunnel rijdende buslijn 32E, later uitgevoerd door bussen van spitslijn 31.

Bij de opening van de IJtunnel in 1968 werd het Valkenwegveer opgeheven. Van 1924 tot 1931 voeren met dit veer de buslijnen B, C en L mee. In 1974 kwam het het Valkenwegveer weer in de vaart tijdens de rantsoenering van benzine en werd het autoverkeer naar deze veerdienst verwezen omdat het Buiksloterwegveer alleen nog bestemd was voor voetgangers en fietsers alsmede GVB buslijn 22. Deze buslijn werd later vernummerd in lijn 39 en had op de pont zelfs een halte.

Met de bouw van bruggen en tunnels is de rol van de veerponten teruggedrongen, maar vooral voor voetgangers en fietsverkeer vervullen de IJ-veren nog een belangrijke rol en sinds de bebouwing van het Oostelijk Havengebied en de Noordelijke IJ-oevers zijn later ook weer nieuwe veerdiensten ingesteld.

Met ingang van 19 december 2007 werden ook de veerdiensten over het Noordzeekanaal bij Zaandam, Buitenhuizen en IJmuiden van het Rijk door Amsterdam overgenomen maar worden door Connexxion in Connexxion-huisstijl geëxploiteerd.

Voormalige veerdiensten

IJveren

• Lijn I (lijnkleur wit), ingesteld in 1911; De Ruijterkade – Nieuwendam; opgeheven in 1930.
• Lijn II (lijnkleur rood), ingesteld in 1915; Mariniersplein – Boorstraat; opgeheven en in 1928.
• Lijn III (lijnkleur groen), ingesteld in 1920; De Ruijterkade – Papaverweg; opgeheven in 1968.
• Lijn IIIA (lijnkleur groen), ingesteld in 1923; De Ruijterkade – Tuindorp Oostzaan; opgeheven in 1958.
• Lijn IV (lijnkleur geel), ingesteld in 1928; De Ruijterkade – Boorstraat; opgeheven in 1970.
• Lijn IVA (lijnkleur blauw), ingesteld in 1953; De Ruijterkade – Schellingwoude; opgeheven in 1961.

Veer naar Sumatrakade (lijn 904)

Na de ontwikkeling van de Sumatrakade (op het Java-eiland) tot woongebied was er een aantal jaren een veer vanaf de De Ruijterkade hier naartoe. Na de opening van de Jan Schaeferbrug met daarover buslijn 59, later lijn 42, moest voor de overtocht worden betaald en liep het aantal reizigers sterk terug. Deze dienst is per 1 september 2007 opgeheven.

Distelwegveer (lijn 900) voor auto's

Voorts was er nog sinds 1957 het Distelwegveer, waarmee tot 30 maart 2007 ook auto's konden worden overgezet: van de Tasmanstraat (Oude Houthaven) in het toenmalige stadsdeel Westerpark, thans stadsdeel West, naar de Distelweg in Amsterdam-Noord. Hier werden de laatste twee nog aanwezige grote ponten ingezet. Op 21 november 2006 heeft de gemeente Amsterdam besloten om dit veer te laten vervallen. De reden hiervoor was dat dit veer nog van voor de tijd van de tunnels dateerde en derhalve nog steeds auto's en vrachtauto's vervoerde. Het Distelwegveer had tevens een functie als route voor gevaarlijke stoffen.

Eind december 2006 besloot het college van B&W het veer te behouden voor voetgangers en fietsers.

Amstelveren

• Amsteldijk – Zuidergasfabriek. Deze dienst werd in 1911 door de Zuidergasfabriek ingesteld en in 1927 door de gemeente overgenomen. Deze dienst werd opgeheven twee jaar na de opening van de Utrechtsebrug en de komst van een brug in de Spaklerweg in 1956.
• Ceintuurbaan – Blasiusstraat. Werd opgeheven in 1903 bij de opening van de Nieuwe Amstelbrug.
• Tolstraat – Grensstraat. Werd opgeheven in 1904 na eerst nog iets zuidelijker te hebben gevaren.
• Ceintuurbaan – Eerste Oosterparkstraat. Tijdens de nieuwbouw van de Nieuwe Amstelbrug van 1984 tot 1986 was er een fietsers- en voetgangerspontje 'de Assistent' over de Amstel iets ten zuiden van de te vernieuwen brug. Dit veer werd door een particulier gevaren. Eigenlijk was dit min of meer reïncarnatie van het in 1904 opgeheven eerdere veer.
• Rokin ter hoogte van de Duifjessteeg-Schollebrug. Werd opgeheven na de demping van het Rokin.
• Rokin ter hoogte van de Duifjessteeg naar andere zijde Rokin. Werd opgeheven na de demping van het Rokin.

Waterbus

In het najaar van 1986 vond een proef plaats met de waterbus Annemieke die in de avonduren drie vaarten maakte van de Motorkade in Noord naar de net geopende Stopera. De laatste vaart kon in verband met het spuien van de grachten slechts tot de Snoekjesgracht varen. Later kwamen er ook nog aanlegplaatsen bij het IJplein en de Oosterdoksdam. Voorjaar 1987 werd ook zaterdag overdag gevaren. Desondanks waren er onvoldoende passagiers en werd de proef stop gezet.

Historische veerponten over het IJ

Van de vroegere kleine IJ-veren die tot 1971 alleen passagiers (geen voertuigen) vervoerden zijn er drie als museumvaartuigen in Amsterdam teruggekeerd en bewaard gebleven (IJ-veer X, IJ-veer XI en IJ-veer XIII). Hiermee worden op zondagen van april tot oktober vaartochten vanaf de De Ruijterkade naar het KNSM-eiland, Nieuwendam en soms naar IJburg en Pampus gehouden.

Voormalige ponten en IJ-veren

Ponten

• Stoompont 1: bouwjaar 1879-’80 (kettingpont) en verkocht in 1928.
• Stoompont 2: bouwjaar 1885 en verkocht in 1904.
• Stoompont 3: bouwjaar 1887 en verkocht in 1904.
• Stoompont 4: tweedehands overgenomen in 1897 en verkocht in 1904.
• Stoomponten: 2 (II) en 3 (II) bouwjaar 1909-’10 en verkocht in 1929.
• Stoomponten: 4 (II) en 6 bouwjaar 1911-’12 en verkocht in 1935.
• Stoompont 5: bouwjaar 1899-’00 en verkocht in 1926.
• Stoompont 7: bouwjaar 1912-'13 en verkocht in 1935.
• Stoompont 8: bouwjaar 1921-'22 en verkocht in 1960.
• Stoompont 9: bouwjaar 1921-'22 en verkocht in 1960.
• Stoompont 10: bouwjaar 1910-'11 en verkocht in 1956 (naam schip 'Tine'; voer over de Amstel bij de Zuidergasfabriek).
• Stoompont 11: bouwjaar 1910-'11 en verkocht in 1956 (naam schip 'Erna'; voer over de Amstel bij de Zuidergasfebriek).
• Stoompont 12: 37 meter, bouwjaar 1927-'28 en verkocht 1969.
• Stoompont 13: 37 meter, bouwjaar 1927-'28, in 1956 verbouwd tot dieselelektrische pont (verkocht in 1997 aan Pels).
• Stoompont 14: 37 meter, bouwjaar 1927-'28 en verkocht 1969.
• Stoompont 15: 37 meter, bouwjaar 1927-'28, in 1957 verbouwd tot dieselelektrische pont en verkocht 1997 aan Pels.
• Stoompont 16: 37 meter, bouwjaar 1927-'28, in 1958 verbouwd tot dieselelektrische pont en verkocht 1998.
• Stoompont 17: 37 meter, bouwjaar 1928 en verkocht 1966.
• Stoompont 18: 37 meter, bouwjaar 1930-'31, in 1958 Dieselelektrische (in 1990 verkocht aan Antwerpen, vaart daar over de Schelde).
• Stoompont 19: 37 meter, bouwjaar 1948 en verkocht 1970.
• Dieselelektrische pont 22: 47 meter, bouwjaar 1957 (in 1992 verkocht aan Pels transport).
• Dieselelektrische pont 23: 47 meter, bouwjaar 1961 (in 1994 verkocht aan Western Ferries vaart over de rivier de Clyde in Schotland onder de naam 'Sound of Scalpay').
• Dieselelektrische pont 24: 47 meter, bouwjaar 1964 (in 1995 verkocht aan Western Ferries vaart over de rivier de Clyde in Schotland onder de naam 'Sound of Sanda').

IJ-veren

De voormalige IJ-veren hadden in 1999 de volgende bestemmingen gekregen:

• II: bouwjaar 1913, verkocht in 1972, thans rondvaart-partyboot in Rotterdam.
• IV: bouwjaar 1916, verkocht in 1966, werd woonschip en is in 1992 gesloopt.
• VI: bouwjaar 1911, verkocht in 1969, is bunker- en tagrijnschip in Rotterdam.
• VII: bouwjaar 1904, verkocht in 1969, is rondvaart- en partyschip in Steenwijk.
• VIII: bouwjaar 1922, verkocht in 1971, is rondvaart- en partyschip in Weesp met de naam 'Karin I'.
• IX: bouwjaar 1922, verkocht in 1969, is woonboot in Haarlem.
• X: bouwjaar 1923, verkocht in 1969, sinds 2011 terug in Amsterdam als museum-IJveer; is in restauratie en wordt veerboot tussen IJburg en Pampus.
• XI: bouwjaar 1923, verkocht in 1971, voer daarna onder de naam 'Speg en Zeewolf', sinds 1997 terug in Amsterdam als museum-IJveer
• XII: bouwjaar 1927, verkocht in 1971, is woonboot in Vreeswijk met de naam 'Vrouwe Cornelia'.
• XIII: bouwjaar 1928, verkocht in 1971, voer op de Waddenzee onder de naam 'Snotdolf', sinds 1992 terug in Amsterdam als museum-IJveer.
• XIV: bouwjaar 1930, verkocht in 1971, is party- en rondvaartboot in Vlaardingen met de naam 'Diana'.
• 30: gehuurd in 1985 ALC 1600 minipont.
• 31: gehuurd in 1985 met naam 'Adelaar'.

Flevo Ferries

In september 1999 ging Flevo Ferries van start en was een samenwerking tussen GVB,ministerie van verkeer en waterstaat, de provincie Flevoland en de gemeente Almere en Lelystad.

Er werd met 3 Japanse en 2 Duitse schepen gevaren. Daar de schepen niet door de Oranjesluizen mochten werd vertrokken vanaf het Zeeburgereiland met een aansluitende busdienst van het GVB en ook in Almere en Lelystad was voor en na transport per bus nodig. Door gebrek aan passagiers ging Flevo Ferries in maart 2000 failliet.

Japanse schepen

• Markermeer (bouwjaar 1993)
• Gooimeer (bouwjaar 1994)
• IJmeer (bouwjaar 1995)

Duitse schepen

• Veluwemeer (Hansepfeil)
• IJsselmeer (Blitzpfeil)

Literatuur

• Een eeuw Gemeenteveren, P.H. Kiers, uitgave AOM, oktober 1999. ISBN 90-802514-2-9

Externe links

• Historische foto's van de Amsterdamse veren
• Foto's van de Amsterdamse Veren op de Beeldbank Amsterdam van het Stadsarchief Amsterdam

Mediabestanden

Zie de categorie IJveren van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.