Annemarie Schwarzenbach

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Annemarie Schwarzenbach
Zelfportret met Rolleiflex Standard 621 camera
Zelfportret met Rolleiflex Standard 621 camera
Algemene informatie
Volledige naam Annemarie Minna Renée Schwarzenbach
Geboren 23 mei 1908
Overleden 15 november 1942
Land Zwitserland
Werk
Jaren actief 1928-1942
Genre Reportage, roman, reisverhaal, poëzie, fotografie
Bekende werken Eine Frau zu sehen
(Ned. vert.: Een vrouw zien)
Lorenz Saladin. Ein Leben für die Berge
Das glückliche Tal
Uitgeverij Lenos Verlag
Portaal  Portaalicoon   Literatuur
Het landhuis op het familielandgoed Bocken, waar Annemarie Schwarzenbach opgroeide.

Annemarie Schwarzenbach, officieel Annemarie Minna Renée Clarac-Schwarzenbach (Zürich, 23 mei 1908 - Sils im Engadin, 15 november 1942), was een Zwitserse (Duitstalige) schrijfster, journaliste, dichteres en fotografe, die vanaf 1935 de Franse nationaliteit had.

Leven en werk[bewerken]

Kinderjaren[bewerken]

Zij was een telg uit een rijke, aristocratische familie van industriëlen in Zürich. Haar vader was een van de meest vermogende Zwitsers, de textielmagnaat Alfred Schwarzenbach (1874-1940), eigenaar van de zijdefirma Schwarzenbach, Huber & Co. met vestigingen in Zwitserland en daarbuiten, onder meer in New York. Hij gold als een hoogst intelligente, strikt rationeel denkende man die zijn dochter zeer na stond, al begrepen ze elkaar vaak niet. Haar moeder Renée Schwarzenbach-Wille (1893-1959),[1] ook aktief in de paardensport en als fotografe,[2] was een dochter van generaal Ulrich Wille en gravin Clara Von Bismarck uit een vooraanstaand Duits adellijk geslacht.[3] Ze wordt beschreven als een impulsieve vrouw die zich vooral door instincten liet leiden. Zij was haar man en kinderen op fanatieke wijze toegewijd, maar combineerde dat met een jarenlange relatie met de Duitse operasopraan Emmy Krüger.[4][5]

Annemarie groeide op als miljonairsdochter tussen drie broers en een zuster. In 1912, toen ze vier jaar oud was, vestigde het gezin zich vanuit Zürich in Horgen, op het familielandgoed Bocken,[6] niet ver van de zijdefabriek van de firma Schwarzenbach in Thalwil. Haar ouders voerden een grote staat en gaven regelmatig ontvangsten. Als kind ontmoette ze daardoor vele belangrijke persoonlijkheden, onder wie Arturo Toscanini, Arthur Honegger, Bruno Walter, Richard Strauss, Wilhelm Furtwängler en Hermann Hesse, maar ook Rudolf Hess. Ook haar eerste ontmoeting met Thomas Mann moet toen al hebben plaatsgevonden. Toen ze elf jaar was mocht ze op het podium naast Arthur Nikisch zitten om goed te kunnen zien hoe hij de Negende van Beethoven dirigeerde. Haar opvallende schoonheid maakte indruk, fotografen en schilders verdrongen elkaar om haar te mogen portretteren.

Toen ze constateerde dat haar ouders zich anders gedroegen tegen haar en haar zusje dan tegen de broertjes, begon ze zich te kleden en te gedragen als een jongen,[7] een gewoonte die ze haar hele leven heeft behouden en die door haar ouders werd getolereerd en zelfs aangemoedigd. Ze gold als de "kleine man" in huis en haar vader nam liever haar mee op zakenreis dan haar oudste broer, die aan een zware vorm van afasie leed. Annemarie bezocht dure privéscholen en deed alleen haar best voor de vakken die haar interesseerden: geschiedenis, aardrijkskunde, talen, kunstvakken. Aan de andere vakken besteedde ze geen aandacht. Volgens familieleden toonde ze vele talenten en had ze met gemak danseres of pianiste kunnen worden. Ze studeerde jarenlang gedreven piano en verdiepte zich grondig in muziek, maar haar ambities reikten naar het schrijverschap.[8] Al vroeg begon ze verhalen en sprookjes te schrijven, ook om de toen al optredende nerveuze spanningen de baas te worden.

Studie[bewerken]

Haar eerste journalistieke en literaire publicaties ontstonden nog tijdens haar studie aan de Universität Zürich, waar ze eind jaren twintig de enige studente was met een eigen auto, een luxe Dodge Victory. Haar hoofdvakken waren geschiedenis en germanistiek, haar bijvakken filosofie en psychologie. Ze bracht ook een jaar door in Parijs aan de Sorbonne. Haar eerste literaire pogingen waren gedichten die sterk geïnspireerd waren op het werk van Stefan George en Rainer Maria Rilke. Haar eindscriptie in de germanistiek wijdde ze aan de poëzie van Georg Trakl.[9] Op 23-jarige leeftijd promoveerde ze in Zürich op een dissertatie over de geschiedenis van Oberengadin.[10]

Door haar intelligentie, haar uiterlijk, haar vele talenten en haar vroege doctorstitel gold zij als het wonderkind van de familie en het kroonjuweel van de Zwitserse artistocratie, maar die zou zich spoedig van haar afkeren. Aan het eind van de jaren twintig werd ze zich bewust van haar homoseksualiteit. Dat uitte zich in een in 1929 geschreven novelle, die pas in 2008 onder de titel Eine Frau zu sehen verscheen en die beschouwd kan worden als Schwarzenbachs coming-out. Daarmee kwam ze op tegen de sociale en morele beperkingen die gemeengoed waren in de tijd waarin ze leefde en in het milieu waaruit ze voortkwam.[11]

Berlijn[bewerken]

Erika Mann
Klaus Mann

Vanaf 1930 woonde zij in Berlijn, aangetrokken door de kosmopolitische atmosfeer van de wereldstad. Ze raakte daar nauw bevriend met de auteurs Klaus Mann en Erika Mann. Toen ze kennismaakte met hun vader Thomas Mann merkte hij op: "Als u een jongen was geweest had u tóch als ongewoon knap gegolden".[12][13] Tot grote ergernis van haar eigen familie behield ze levenslang een sterke band met de familie Mann. Met Erika had ze een kortstondige verhouding, maar haar jarenlange fascinatie voor deze actrice en schrijfster was niet volledig wederzijds.[14] Erika Mann, die haar "das Schweizerkind" noemde, vond het in de loop der jaren af en toe nodig enige afstand te nemen tot de vriendin die naar haar liefde hengelde en haar brieven ondertekende met "Dein Kind A.",[15] maar ze bleven bevriend. Klaus Mann, die haar de bijnaam "Miro" gaf, bleef door de jaren heen haar beste vriend en grootste vertrouweling.

Tijdens de 'roaring twenties' tot aan 1933 bood Berlijn relatief veel vrijheid aan lesbische vrouwen. Annemarie woonde in het trendy Charlottenburg, leidde een bohemien leven, reed in snelle auto's, hield van dansen, stortte zich in het Berlijnse nachtleven en was het middelpunt van een vrijgevochten "Mädchenkreis" waarvan ook de actrice en schrijfster Ruth Landshoff[16] en 'Mopsa', de dochter van de schrijver Carl Sternheim, deel uitmaakten. Veel mannen en vrouwen, aanhangers van de 'Garçonne'-stijl, werden gefascineerd en aangetrokken door haar androgyne verschijning. "Ze leefde gevaarlijk. Ze dronk te veel. Ze ging nooit slapen voor het ochtendkrieken", herinnerde zich een vriendin.[8] Samen met Klaus Mann en Mopsa Sternheim begon ze te experimenteren met morfine, wat leidde tot een levenslange verslaving. Door een besmette injectienaald liep ze een infectie op die haar bijna het leven kostte. Onder invloed van een alcoholvergiftiging reed ze met haar auto tegen een tram.

In die periode (1931) verscheen haar eerste roman Freunde um Bernhard, die goed werd ontvangen door pers en publiek, evenals de twee jaar later verschenen Lyrische Novelle. Beide boeken geven een treffend beeld van het leven onder bohemiens, al hebben ze literair nog weinig betekenis. De verborgen verwijzingen naar homoseksualiteit werden niet door elke tijdgenoot herkend. Vooral in Lyrische Novelle is het thema van de eenzaamheid, dat een overheersende positie in haar werk zou gaan innemen, al aan te wijzen. Tussendoor werkte ze als co-auteur mee aan Das Buch von der Schweiz, onderdeel van de licht ironisch getoonzette 'alternatieve' reisgidsenreeks Was nicht im "Baedeker" steht.[17]

Iemand uit haar kring, de kunstenaar Ricki Hallgarten,[18] pleegde in mei 1932 zelfmoord aan de vooravond van een autotocht die ze gevieren met Klaus en Erika Mann zouden maken naar Voor-Azië. Hierdoor ging de reis niet door, maar de andere drie kwamen later dat jaar wel in Zweden en Finland. Dat inspireerde Klaus Mann tot de roman Flucht in den Norden (1934).[19] In het hoofdpersonage, de jongensachtige 'Johanna', portretteerde hij Annemarie Schwarzenbach.[13] Zijzelf schreef Finnländische Reiseaufsätze, die ze in oktober 1932 voorlas voor de Zwitserse radio.[20]

Ze werd in deze periode ook politiek bewust. In de ontwikkeling van haar denken speelde haar contact met de linkse Franse journalist Claude Bourdet[21] een rol. Ze kende hem omdat hij ook in Zürich gestudeerd had. Zij onderhield met hem een geregelde correspondentie van 1931 tot 1938.[22] Ze keerde zich sterk tegen het fascisme dat in Duitsland in opkomst was. Al toen ze in Zürich studeerde had ze felle kritiek geuit op fascistische tendensen die ze meende waar te nemen in de opvattingen en stijl van de invloedrijke theoloog Emil Brunner, wiens colleges ze volgde.[23]

Grootvader Ulrich Wille.

Door haar levensstijl en politieke opvattingen kreeg ze een steeds slechtere verstandhouding met haar conservatieve familie, die na verloop van tijd toch al een afkeer had gekregen van haar drugsgebruik en haar gedrag als openlijke lesbienne zonder de façade van een burgerlijk leven. Annemaries grootvader Ulrich Wille had zich als opperbevelhebber van het neutrale Zwitserse leger tijdens de Eerste Wereldoorlog 'Deutschfreundlich' getoond. Diverse familieleden, onder wie haar moeder,[24] sympathiseerden met de fascistische Schweizerische Frontenbewegung. Annemaries oom Ulrich Wille junior[25] streefde zelfs zeer openlijk naar aansluiting van Zwitserland bij nazi-Duitsland en had contacten met Adolf Hitler en Rudolf Hess. Annemarie Scharzenbach zelf telde onder haar vrienden vele Joden en Duitse ballingen en bleef haar leven lang fel antifascistisch. Het was de voornaamste maar niet de enige oorzaak van talloze heftige conflicten tussen de dominante moeder en haar lievelingsdochter.

Onrust[bewerken]

Eerste nummer uit 1933 van Die Sammlung, Querido's tijdschrift voor emigrantenliteratuur, geredigeerd door Klaus Mann en gefinancierd door Annemarie Schwarzenbach.

In de jaren na de nazi-machtsovername in 1933 kon zij haar levensstijl in Berlijn niet voortzetten. Ze raakte depressief en probeerde dat met verdovende middelen te bestrijden. Vanaf juli 1934 tot aan haar dood in 1942 huurde ze in Sils-Baselgia in Engadin het buitenhuis Jäger, om zich in alle rust te kunnen terugtrekken. Tot de regelmatige gasten behoorden, naast Klaus en Erika Mann, ook hun vader Thomas Mann en hun broer Golo Mann. Ze maakte vaak fietstochten in de omgeving, maar toch vond zij niet de innerlijke rust die ze zocht. Wegens haar toenemende verslaving en haar psychische problemen was ze jarenlang in therapie bij de gerenommeerde psychiater Oscar Forel.[26]

Waarschijnlijk mede om aan de druk van haar Hitler-gezinde familie te ontsnappen ging ze rusteloos op reis, vaak samen met Klaus Mann of de Duits-Joodse fotografe Marianne Breslauer,[27] die door haar gefascineerd was en later over haar schreef: "Ze was het mooiste wezen dat ik ooit ontmoet heb. Ze was geen man en geen vrouw, maar een engel, een aartsengel".[28] Marianne Breslauer heeft haar talloze malen gefotografeerd, waarbij in het bijzonder een portretfoto uit 1931 legendarische status heeft gekregen.[29] Daarop wordt Annemarie Schwarzenbach recht van voren getoond met een geraffineerde wisselwerking van licht en schaduw, als een jongen, kortharig, met een koele blik waarin velen een ondefinieerbare triestheid menen te herkennen.[30]

In deze periode bezocht zij Italië, Scandinavië, Spanje en landen in het Midden-Oosten, in het bijzonder Iran. In Rusland nam ze met Klaus Mann deel aan het eerste schrijverscongres van de Sovjet-Unie, dat in augustus 1934 in Moskou georganiseerd werd door de Bond van Sovjetschrijvers. Het socialistisch realisme dat de Sovjets van schrijvers verlangden was niet aan haar besteed, maar ze deed er nuttige contacten op. De Duitse schrijver Oskar Maria Graf observeerde haar daar als "een schrijvende miljonairsdochter uit Zwitserland, die voor de lol en, waarschijnlijk om zich interessant te maken, drukke omgang had met belangrijke mensen en grote reizen maakte."[31]

In de jaren 1933-35 was ze ook de initiatiefneemster en de voornaamste financier van het literair tijdschrift voor Duitse Exilliteratuur Die Sammlung,[32] dat een podium bood aan auteurs die in nazi-Duitsland niet meer mochten publiceren. Het verscheen onder redactie van Klaus Mann bij Querido Verlag, de Duitstalige afdeling van Em. Querido's Uitgeverij in Amsterdam die onder leiding stond van Fritz Landshoff.[33] Aan het blad, dat openstond voor auteurs van allerlei politieke richtingen, werkten grote namen mee als Alfred Döblin, René Schickele, Stefan Zweig, Arnold Zweig, Joseph Roth, Max Brod, Berthold Brecht en Ernst Bloch. Het comité van aanbeveling werd gevormd door André Gide, Aldous Huxley en Klaus Manns oom Heinrich Mann. Annemarie betaalde de auteurs uit eigen middelen, maar leverde zelf nauwelijks bijdragen.[34] Haar vader zou haar onder druk gezet hebben om niet in het blad te publiceren[8] - het behoort tot de paradoxen van haar leven dat de familie haar altijd financieel is blijven ondersteunen. Volgens een andere visie was Klaus Mann beducht dat hem zou worden verweten dat de voornaamste geldschieter zich een plaats kocht in het blad. Die Sammlung moest na twee jaar door politieke meningsverschillen en het afhaken van de meeste abonnees worden opgeheven. Als gevolg van haar deelname aan het tijdschrift werd de toegang tot Duitsland haar ontzegd.

Reizen[bewerken]

In dezelfde jaren reisde ze opnieuw naar het Midden-Oosten en nam deel aan archeologische opgravingen in Syrië en Iran. Over haar ervaringen in dat gebied schreef ze dagboeknotities (Winter in Vorderasien) en een achttiental korte verhalen die ze wilde uitgeven onder de titel Der Falkenkäfig.[35] Ondanks positieve reacties van diverse uitgevers (onder wie Landshoff) en actieve hulp van onder anderen Thomas Mann en Stefan Zweig lukte dat echter niet.[36] Pas in 2008 verschenen veertien van deze "traurige Stückchen"[37] postuum onder de titel Bei diesem Regen.[38] Het thema van veel van deze vertellingen is de vergeefse droom van westerlingen die naar het Midden-Oosten zijn gereisd op zoek naar geluk of op de vlucht voor de politieke situatie, maar ook daar niet ontkomen aan sociale problemen en de invloed van de nazi's. De verhalen markeren een sprong voorwaarts in haar ontwikkeling als literair auteur.

In de herfst van 1934 traden Klaus en Erika Mann met hun antifascistische cabaret 'Die Pfeffermühle'[39] op in Zürich. Dit veroorzaakte zoveel oproer van Zwitserse nationaalsocialisten, dat alleen onder politiebewaking kon worden opgetreden. Annemaries financiële steun voor het cabaret en haar felle verdediging ervan[40] leverde een nieuw heftig conflict op met de familie, temeer omdat familieleden bij de acties betrokken waren. Haar neef James Schwarzenbach[41] werd ervan verdacht het tumult georkestreerd te hebben op instigatie van Renée Schwarzenbach-Wille, die Erika Mann een grondige haat toedroeg omdat ze haar dochter zou hebben "afgepakt".[42] Er wordt verband gelegd tussen deze kwestie en de zelfmoordpoging, haar eerste, die Annemarie Schwarzenbach in januari 1935 deed. Ze kon niet verdragen dat Erika en mogelijk ook Thomas Mann nadeel zouden ondervinden van acties die duidelijk met haar samenhingen, en ze bespeurde een verkoeling in Erika's houding.[43]

In een poging haar leven te normaliseren trouwde ze in mei 1935 - tot grote verbazing van haar omgeving - in Beiroet met de in Teheran werkzame Franse diplomaat Claude-Achille Clarac,[44] waardoor ze de Franse nationaliteit verkreeg. Met haar diplomatieke paspoort kon ze nu vrijer reizen. Omdat beiden homoseksueel waren, was dit te beschouwen als een gelegenheidshuwelijk. Eerder had zij de biseksuele Klaus Mann gevraagd met haar te trouwen, maar daarop was hij niet ingegaan. Ook Claude Bourdet had ze gevraagd. Hij wilde graag, maar aarzelde wegens familieomstandigheden. Beiden waren geschokt door de aankondiging van het huwelijk met Clarac. Om te benadrukken dat de verstandhouding met de familie goed was, liet ze in Parijs een witte bruidsjurk maken door de modeontwerpster Vera Borea[45] en liet ze zich door haar moeder wegbrengen naar de boot in Triëst.[5]

Ze kende Claude Clarac nog maar enkele maanden. Hij was niet de geschikte echtgenoot voor haar. Hij was een montere man, die met beide benen op de grond stond en van haar problemen niets begreep. Ze noemde hem "een schooljongen".[46] Dit huwelijk - gesloten om los te komen van haar ouders - beschreef ze later ook als een poging om een normaal leven te leiden in een 'kring' met eigen vertrouwde gewoonten.[47] Dat lukte niet, maar wel kreeg ze een verhouding met Claracs vroegere verloofde, de Amerikaanse Barbara Hamilton-Wright, die een zekere mate van stabiliteit bracht. Hoewel ze in de loop der tijd wel eens overwoog te scheiden omdat dit huwelijk niets voorstelde - ze zagen elkaar soms in geen jaren -, kwamen Clarac en zij tot de conclusie dat ze elkaar daarvoor te graag mochten.[5]

Lorenz Saladin

In 1937 was ze weer in Moskou, nu om onderzoek te doen naar de dood van de Zwitserse bergbeklimmer Lorenz Saladin,[48] die een jaar eerder in Kirgizië was verongelukt. Ze had Saladins verslagen in de kranten gevolgd en was onder de indruk van zijn foto's. Zijn positieve levenshouding fascineerde haar, evenals het zelfvertrouwen waarmee hij problemen tegemoet trad. Daarmee leek zijn karakter sterk van het hare te verschillen. Wel herkende ze haar eigen antifascistische overtuiging in zijn krachtige politieke stellingname, die in niets leek op de geïsoleerde neutraliteit die hun vaderland Zwitserland nastreefde. Voor haar werd het een persoonlijke en ideologische erezaak om Saladins erfenis voor het nageslacht vast te leggen. De neerslag hiervan verscheen in de vorm van een uitgebreide biografie onder de titel Lorenz Saladin: Ein Leben für die Berge. Met een voorwoord van de gerenommeerde Zweedse ontdekkingsreiziger Sven Hedin werd het haar meest succesvolle boek, dat al snel was uitverkocht.[49]

Reportages[bewerken]

Op het gebied van reisverhalen en fotografie had ze inmiddels een professioneel hoog niveau bereikt. Door de vernieuwende collage-achtige vorm ontkwamen haar reportages aan het clichéstramien van tekst met afbeeldingen. Ze werden gepubliceerd in Zwitserse kranten en tijdschriften zoals de Schweizer Illustrierte Zeitung (SIZ)[50] en de Neue Zürcher Zeitung (NZZ). De camera was voor de moderne generatie het middel bij uitstek om het eigentijdse leven weer te geven. Een belangrijk hulpmiddel was daarbij de luxe automobiel, die de moderne reiziger gebruikte als symbool van de nieuwe vrijheid. Annemaries reisverslagen verschenen in de SIZ als 'Autoabenteuer' met titels als Mein Ford und ich am Kyber-Pass en Vorderasiatische Auto-Anekdoten. In 1937 en 1938 maakte ze fotoreportages waarin ze de opkomst van het fascisme in Europa liet zien, vooral in Oostenrijk na de Anschluss en Tsjecho-Slowakije. Ook kwam ze voor het eerst in de Verenigde Staten[51] en legde daar het leven van het arme bevolkingsdeel vast. Met Barbara Hamilton-Wright bezocht ze zowel de oostkust als het diepe zuiden. Ook deze reportages verschenen in Zwitserse tijdschriften en werden in 2000 postuum gebundeld in Jenseits von New York.

Erika Mann berichtte vanuit New York aan haar moeder:[52] "Met Annemarie gaat het beter, maar omdat haar onbedachtzaamheid geen grenzen kent, zal ze spoedig weer alles verknoeid hebben".[53] De voorspelling kwam uit. Ondertussen had zich haar drugsgebruik tot een ernstige verslaving ontwikkeld. In 1938 en 1939 bracht zij maandenlang door in diverse ontwenningsklinieken in Samedan, Kreuzlingen en Yverdon. In laatstgenoemde kliniek kwam ze enigszins tot rust. Ze schreef toen het boek Tod in Persien, gebaseerd op haar ervaringen in Iran. Het is pas in 1998 uitgegeven, maar in 1940 verscheen een omgewerkte versie onder de titel Das glückliche Tal. Het wordt beschouwd als haar meest indringende literaire werk, zowel door de atmosferische evocatie van landschap en bevolking van Iran als door de uiting van diepe persoonlijke emoties.

Met de Zwitserse schrijfster en ethnologe Ella Maillart[54] reed ze in juni 1939 in een kleine Ford Roadster via Turkije en Iran naar Afghanistan. Toen in september de Tweede Wereldoorlog uitbrak, waren ze in Kabul. Zij werd daar ziek en Ella Maillart liet haar noodgedwongen in de steek, omdat ze niet opgewassen was tegen Schwarzenbachs neiging tot zelfdestructie. Tegen haar belofte in had ze zich onderweg in Bulgarije verdovende middelen verschaft. Maillart heeft dit in 1947 geboekstaafd onder de titel The cruel way.[55] Annemarie Schwarzenbach wordt daarin 'Christina' genoemd.[56] Het boek werd in 2001 verfilmd onder de titel Die Reise nach Kafiristan / The Journey to Kafiristan.[57] Annemarie Schwarzenbach legde haar eigen indrukken van deze reis vast in een aantal artikelen, feuilletons, reportages en verhalen, die postuum gebundeld zijn onder de titel Alle Wege sind offen.[58]

Laatste jaren[bewerken]

Na haar herstel trok Schwarzenbach opnieuw naar de VS met de barones Margot von Opel-Löwenstein - echtgenote van de in de auto-industrie rijk geworden Fritz von Opel - die zich had voorgenomen haar af te leren in mannenkleren te lopen en daarom dure kleding van Parijse couturiers liet komen. Annemarie droeg die zonder er veel acht op te slaan. Ze verbleef enige tijd met Margot von Opel op Nantucket en daarna, net als Klaus en Erika Mann, in New York. Het was haar bedoeling zich permanent in de VS te vestigen, maar bij dit hernieuwde bezoek stelde Amerika haar teleur. Ze schreef: "Ik vertrouw de vrede hier niet, noch het democratische gehalte ervan".[59] Ze slaagde erin enkele opdrachten te verwerven van Amerikaanse tijdschriften, maar leverde toch voornamelijk reportages aan de Zwitserse pers. Ze zette zich in voor de Emergency Rescue Committee, de organisatie van Varian Fry die ballingen hielp die voor de nazi's naar de VS waren gevlucht. Ook was ze opnieuw een van de sponsors van Klaus Manns opvolger van Die Sammlung, het New Yorkse tijdschrift voor Exilliteratuur Decision,[60] dat in 1940-1941 slechts een jaar bestaan heeft.

Carson McCullers

Ze leerde de tien jaar jongere Carson McCullers kennen, wier debuutroman The Heart is a Lonely Hunter zij in diverse recensies gunstig besprak en die in 1941 Reflections in a Golden Eye aan haar opdroeg.[61] "Jij bent de enige schrijver die net zo denkt over de zwaarte van onze opdracht en ons werk, alsof we broeders waren, - en dat zijn we", schreef Annemarie.[62] Carson McCullers, die psychisch even labiel was als Annemarie Schwarzenbach, ontstak in een obsessieve verliefdheid, met een huwelijkscrisis als gevolg. "Ze had een gezicht waarvan ik wist dat het bij me zou blijven spoken tot het eind van mijn dagen", herinnerde McCullers zich later, "prachtig, blond, met strak kort haar. Er was een uitdrukking van verdriet in haar gezicht die ik niet kon peilen".[63] Annemarie Schwarzenbach had zelf te veel problemen om de liefde van McCullers te kunnen beantwoorden. Zij deed wel haar best om met de Amerikaanse schrijfster bevriend te blijven en bleef haar ook vanuit Europa schrijven.[64]

Schwarzenbach moest zich ook in de VS meermalen psychiatrisch laten behandelen wegens haar morfineverslaving en zware depressies. Dat in deze periode haar vader stierf maakte haar toestand er niet beter op. Ze raakte in een diepe crisis. In haar conflictueuze liefdesaffaire met Margot von Opel had ze zelfs fysiek geweld gebruikt door een wurgpoging te doen. Ze deed opnieuw enkele zelfmoordpogingen en werd opgenomen in een psychiatrische kliniek in Greenwich (Connecticut). Na een nachtelijke ontsnapping, waarbij ze - volgens één versie van het verhaal[65] - in nachthemd en op slippers New York weer bereikt zou hebben,[66] bracht de politie haar naar een staatskliniek met dwangverpleging. Begin 1941 werd ze - op voorspraak van haar broer Alfred[67] - daaruit ontslagen op voorwaarde dat ze de VS onmiddellijk zou verlaten. Haar kans op een nieuw visum was daarmee voorgoed verkeken.[68] Ze werd op een boot richting Portugal gezet.[5]

Het rusteloos reizen ging door. Ze reisde van Lissabon door naar de Vrije Fransen in Belgisch-Congo, waar ze fotoreportages maakte en de gedichtencyclus Kongo-Ufer schreef. De reis werd bemoeilijkt door beperkingen die haar werden opgelegd. Er ging een gerucht dat ze een Duitse spionne zou zijn, maar de autoriteiten hadden geen serieuze belangstelling voor haar. De neerslag van deze ervaringen - gecombineerd met de dramatische gebeurtenissen in Amerika - bevindt zich in het driedelige Das Wunder des Baums, een synthese van roman en reportage. Zij beschouwde die zelf als het beste wat ze geschreven had. Uit haar aansluitende bezoek aan haar echtgenoot Claude Clarac, inmiddels consul van Frankrijk in Tétouan in Spaans-Marokko, kwam de gedichtencyclus Aus Tétouan voort. Hoewel Claracs gezelschap haar ontspannen had en ze genoten had van de omgeving,[69] is de toon van deze poëzie uitgesproken mistroostig.

In mei 1942 was Schwarzenbach terug in Lissabon, waar ze een kortstondige vriendschap had met de Duitse journaliste Margret Boveri.[70] Een maand later bereikte ze weer het neutrale Zwitserland.[71] Het leek erop dat ze de diepe crisis die ze in Amerika had doorgemaakt, te boven was gekomen. De bekende Duits-Joodse actrice Therese Giehse,[72] die voor de nazi's was uitgeweken, verbleef die zomer bij haar. Annemarie werkte koortsachtig aan het prozagedicht Marc. Deze onvoltooide omwerking van Das Wunder des Baums is pas in 2012 gepubliceerd als onderdeel van de bundel Afrikanische Schriften. De morfineverslaving leek al een jaar onder controle en door een erfenis van haar grootmoeder Schwarzenbach vatte ze het plan op het gehuurde huis Jäger te kopen. Ze vroeg Die Weltwoche[73] om een correspondentschap in Lissabon en maakte plannen voor weer een bezoek aan Clarac in Marokko, maar het liep anders.

Einde[bewerken]

Waterval bij Sils im Engadin, het gebied waar Annemarie Schwarzenbach op de fiets verongelukte.

Op 7 september 1942 fietste ze in Engadin uit bravoure met losse handen,[74] viel en kwam met haar hoofd op een scherpe steen terecht. Een coma van drie dagen was het gevolg. Haar schedelfractuur werd door een verkeerde diagnose niet goed behandeld. Men zag haar hersenletsel aan voor een symptoom van schizofrenie. Daardoor kwam ze terecht in de psychiatrische privékliniek Les Rives de Prangins, die geleid werd door haar eigen therapeut Oscar Forel. Daar werden haar elektroshocks en insuline-injecties toegediend. Daarnaast kreeg ze dagelijkse doses morfine, het verdovende middel waarvan ze na veel inspanning juist al een jaar 'clean' was geweest. Hierdoor verzwakte haar toestand zo, dat ze niet meer te redden was.[5] Tussen het ongeluk en haar dood heeft niemand buiten de familie en het medisch personeel haar nog gezien. Aan haar sterfbed in het huis Jäger liet haar moeder Renée niemand van haar vrienden toe. Ook haar echtgenoot Clarac, die was gearriveerd zo snel als de oorlogsomstandigheden dat mogelijk maakten, werd te verstaan gegeven dat hij niet kon worden toegelaten. In een brief van 5 oktober 1942 liet hij de beslissing over Annemaries toekomst over aan Renée.[7] Volgens haar moeder en haar grootmoeder Clara Wille-Von Bismarck was ze in haar laatste dagen "lief, aanhankelijk en dankbaar".[5]

Annemarie Schwarzenbach stierf op 15 november 1942. Ze werd bijgezet in het familiegraf op de begraafplaats van Horgen. De plechtigheid was een familieaangelegenheid, waarbij haar vrienden op afstand werden gehouden.[75] Onmiddellijk na haar dood verbrandde haar moeder Renée haar omvangrijke dagboeken en correspondentie en negeerde daarmee het testament dat Annemarie had laten opmaken. Niet duidelijk is of Renée dit deed om familiegeheimen te verbergen of om de nagedachtenis van haar dochter - in haar ogen - te beschermen. Het gevolg is dat de later uitgegeven jarenlange briefwisselingen met haar vrienden en politieke medestanders - onder wie Klaus en Erika Mann (van 1930 tot 1942), Claude Bourdet (van 1931 tot 1938), Otto Kleiber[76] (van 1933 tot 1942)[77] en Albrecht Haushofer[78] - slechts één kant van het verhaal laten zien. Haar manuscripten en fotografisch werk[79] werden door haar vriendin Anita Forrer gered en berusten in het Schweizerisches Literaturarchiv in Bern.[80] Een aantal manuscripten van voor 1930 werd na de dood van Annemaries zuster in 1999 aan het archief toegevoegd.

Toch heeft Renée Schwarzenbach-Wille de levensweg van haar opstandige dochter nauwgezet gedocumenteerd in de fotografische kroniek van het familieleven die ze tientallen jaren heeft bijgehouden.[24] Zelf heeft Annemarie haar psychische problemen altijd toegeschreven aan de druk die haar conservatieve, met de nazi's heulende familie op haar uitoefende, terwijl zij zelf de nazi's haatte. Renée, een niet onverdienstelijk amateurfotografe, is vrijwel alleen nog bekend als de tyrannieke moeder van Annemarie. De dochter schreef in 1935 over haar: "Ze is helemaal goed en helemaal slecht, en ze redeneert zoals het in de Bijbel staat ja ja en nee nee. Ze is 'primitief', omdat ze haar mening als absoluut beschouwt, maar ze is gecompliceerd omdat ze immers lijdt. Ze lijdt bijvoorbeeld aan mij. En dan is ze hulpeloos. (...) Toen ze me zei dat ze een verloren artfremde[81] dochter had, huilde ik uit medelijden - niet omdat ze me verloren noemde".[82]

Postuum[bewerken]

Na haar dood werd Annemarie Schwarzenbach snel vergeten. Haar boeken waren niet meer verkrijgbaar, de tijdschriftreportages waren onvindbaar en veel documenten waren vernietigd. Het duurde 45 jaar voordat er weer belangstelling voor haar kwam, maar die nam vervolgens explosieve vormen aan. Sinds 1987 zijn vele van haar werken herdrukt of voor het eerst uitgegeven. Inmiddels is er "in de Zwitserse literatuur van de laatste 100 jaar nauwelijks een schrijver - en al helemaal geen schrijfster - over wie meer onderzocht, geschreven en gepubliceerd is dan over Annemarie Schwarzenbach", zo werd in 2008 opgemerkt bij de herdenking van haar 100ste geboortedag.[83]

De fascinatie richtte zich allereerst op de vele foto's die Marianne Breslauer[84] gemaakt had van haar androgyne uiterlijk en op haar positie van zich emanciperende vrijgevochten vrouw. Hierdoor werd ze met terugwerkende kracht een stijlicoon en rolmodel. Dat ze met haar jongenskapsel en mannenkleren postuum een cultfiguur werd - ook voor modeontwerpers in de 21e eeuw[85] - is mogelijk mede beïnvloed door de getuigenissen van haar magnetische persoonlijkheid en de bijna kritiekloze verering door vele tijdgenoten in haar omgeving. Dat Marianne Breslauer haar "een engel, een aartsengel" genoemd had en dat ook twee Nobelprijswinnaars, Thomas Mann[86] en Roger Martin du Gard,[87] het beeld van een 'troosteloze' of 'ontroostbare' engel hadden opgeroepen, droeg bij aan de bijna mythologische status die de Zwitserse schrijfster postuum kreeg.

De bemoeienissen van literatuurwetenschappers met Annemarie Schwarzenbach hebben zich lange tijd vooral geconcentreerd op de biografische aspecten: haar turbulente leven, haar extravagante levensstijl, haar vele grote reizen, haar liefdesaffaires met talloze vrouwen en enkele mannen, haar verslaving, haar psychoses, de problemen met haar familie (vooral haar moeder), haar connecties met de Manns en met Carson McCullers en zelfs haar voorliefde als "Selbstfahrerin" voor snelle auto's. De laatste jaren is het accent verlegd naar haar literaire teksten, om zo te komen tot een scherpere beschouwing van haar gevarieerde oeuvre. Hierbij speelt een rol dat haar fictionele teksten vaak parallel lopen met de biografie.[88]

Ter gelegenheid van haar honderdste geboortedag werd in oktober 2008 in Sils een vierdaags congres georganiseerd. Tot de thema's behoorden - naast een positiebepaling in de literatuur van haar tijd - ook Schwarzenbachs nagelaten ongepubliceerde werk uit haar laatste levensjaren, alsook haar fotografisch oeuvre.[89]

In het Nederlands taalgebied is de naam Annemarie Schwarzenbach nauwelijks bekend. Haar bemoeienissen met het in Amsterdam uitgegeven tijdschrift Die Sammlung hebben enige aandacht getrokken. Aan de Universiteit Gent is literatuurwetenschappelijk onderzoek naar haar werk gedaan. In Maastricht werd in 2012 een korte filosofiecursus aan haar gewijd. Pas in 2013 verscheen voor het eerst een van haar werken in Nederlandse vertaling: het kleine, maar voor een goed begrip essentiële Een vrouw zien.[11]

Evaluatie[bewerken]

Imago[bewerken]

Annemarie Schwarzenbach was een uitzonderlijke verschijning in de eerste helft van de twintigste eeuw. Ze wordt vaak beschreven als een avonturierster die over de wereld zwierf, een bloedstollend mooie, sigaretten rokende automobiliste, een vrijgevochten pionier voor de emancipatie van de moderne vrouw, een androgyne voorvechtster van het lesbische leven, een 'freie Geist' in de voetsporen van Nietzsche, wier leven "geheel in het teken stond van het zoeken naar vrijheid, humaniteit en authenticiteit".[90]

Dat is één kant van de medaille. Haar korte leven stond evenzeer in het teken van een obsessieve, hunkerende zoektocht naar liefde en geborgenheid. Ze was labiel, eenzaam, diep ongelukkig, zwaar verslaafd en door haar wilde levensstijl en excessieve gedrag vaak een gevaar voor zichzelf en soms voor anderen. Ze verloor op tragische wijze de strijd met het zelfgenoegzame, benauwende milieu waaruit ze voortkwam en waarvan ze zich probeerde te bevrijden, maar waarvan ze zelf een onlosmakelijk deel was.

Werk[bewerken]

Ondanks haar voortdurende psychische problemen, ernstige alcohol- en morfineverslaving en steeds terugkerend doodsverlangen was Annemarie Schwarzenbach bijzonder productief. Hoewel ze slechts 34 jaar oud werd, heeft ze - naast haar boeken - tussen 1933 en 1942 ongeveer 170 artikelen en 50 fotoreportages gepubliceerd. In haar collage-achtige reportages en reisverhalen bereikte ze door haar indringende observaties een hoog niveau. Ook als fotografe toonde ze een scherpe blik. In haar werk komt mededogen tot uiting met de verdrukte medemens, waarbij ze ondubbelzinnig stelling nam tegen racisme, uitbuiting en fascisme. Ze heeft een waardevolle bijdrage geleverd aan het genre en daarbij - in de rol van geëngageerd observator aan de zijlijn - ook de politieke en maatschappelijke problemen waarmee mensen in de jaren dertig werden geconfronteerd, aanschouwelijk gemaakt.

Voor haar literaire werk kreeg ze minder erkenning. Veel van haar boeken werden tijdens haar leven niet uitgegeven en verschenen pas een halve eeuw na haar dood. Haar stijl kenmerkt zich door lange, gecompliceerde zinnen met veel gedachtestreepjes en tussenzinnen. Vaak balanceert de zinsbouw tussen proza en poëzie, als een zangerige gedachtenstroom waarbij de verteller door herformuleringen en nuanceringen de meest rake bewoordingen lijkt te willen kiezen.

Haar literaire romans en verhalen bieden - naast treffende en sfeervolle evocaties van de landen die ze bezocht - vooral inzicht in haar persoonlijke problemen, maar raken volgens sommige critici niet altijd een universele kern. Anderen menen echter dat zij juist model staan voor de problemen van de ontwortelde moderne mens zonder houvast.

Haar meest persoonlijke uiting Das glückliche Tal geeft - tegen een exotisch orïentaals decor - de worsteling weer met emoties als eenzaamheid, onstilbaar verlangen naar liefde, knellende haat-liefdeverhoudingen met familie, opstand tegen de afkomst en de burgerlijke moraal, heimwee, vrijheidsdrang, angst voor het leven, verlangen naar de dood. Van deze thema's lijken de angst voor de eenzaamheid en de hunkering naar geborgenheid het meest overheersend. Deze thematiek beheerst al het literaire werk, van Eine Frau zu sehen en Freunde um Bernhard tot aan Das Wunder des Baums en Marc. Daarmee weerspiegelt de literatuur haar eigen rusteloze leven.

Citaten[bewerken]

  • "Eine Frau zu sehen: nur eine Sekunde lang, nur im kurzen Raum eines Blickes, um sie dann wieder zu verlieren, irgendwo im Dunkel eines Ganges, hinter einer Türe, die ich nicht öffnen darf - aber eine Frau zu sehen, und im selben Augenblick zu fühlen, dass auch sie mich gesehen hat, dass ihre Augen fragend an mir hängen, als müssten wir uns begegnen auf der Schwelle des Fremden, dieser dunklen und schwermütigen Grenze des Bewusstseins..." — Eine Frau zu sehen (1929). [91]
  • "Unser Leben gleicht einer Reise … und so scheint mir die Reise weniger ein Abenteuer und Ausflug in ungewöhnliche Bereiche zu sein, als vielmehr ein konzentriertes Abbild unserer Existenz". — Auf der Schattenseite.[92]
  • "Nichts dauert, nichts rundet sich, nichts ist zu halten – u. genau so wird, zum allerletzten Mal zurückdenkend, das Sterben sich präsentieren". — Brief aan Klaus Mann (1935).
  • "Am steilen Abhang stehen Häuser, lichtlos und leblos wie Kulissen, kein Feuer in den Kaminen, die Türen verschlossen. Hier wohnt niemand, möchte man denken – hier kann niemand wohnen. Blasse Kinder spielen unter den Pfeilern der Brücke, klettern im Stahlgerüst, gedeihen im Schatten. Negerburschen, dünn und schlotternd in ihren zu leichten Kleidern". — Jenseits von New York (1938).[93]
  • "... in meiner Not wandte ich mich zur verbotenen Magie. Ich versuchte, mich ihrer Fähigkeiten zu erinnern. Sie war wirksam, ich konnte wieder atmen. Aber sie heilte nicht, verwandelte nicht, befreite nicht. Sie verlieh keine Kräfte, spendete keine Freude und war gnadenlos wie Wasser und Feuer. Sie betäubte nicht wie schwerer Wein und wußte nicht zu berauschen wie Wind und Ähre. Sie legte die Sinne bloß und machte den Herzschlag empfindlich. Sie vertrieb den Schlaf und bediente sich der Ermattung, um mich das Schweigen zu lehren, den Verzicht. Sie stillte keinen Hunger, löschte keinen Durst; aber ich begehrte nicht mehr zu essen, zu trinken. Sie stimmte dieses fremde Land nicht milder; aber in ihrem Bann wußte ich, daß ich das heimatliche Seeufer nie wieder erreichen würde. Sie ließ die Fluten der Schwäche steigen und ertränkte das Verlangen. Die Seele schwebte über dem Wasser, friedlich, wie über dem Todesspiegel, den kein Hauch mehr trübt". — Das glückliche Tal (1940).
  • "Hundertmal hat meine arme Seele den Tod geliebt, der ihr versagt ist". — Kongo-Ufer (1941).[94]

Trivia[bewerken]

SBB-treinstel Annemarie Schwarzenbach
  • Annemarie Schwarzenbach heeft niet alleen model gestaan voor het personage 'Johanna' in de roman Flucht in den Norden (1934) van Klaus Mann, maar ook voor 'Engel der Heimatlosen' in Der Vulkan (1939).
  • De Zwitserse politicus en streekromanschrijver James Schwarzenbach,[41] van 1967 tot 1979 lid van de Nationale Raad voor de extreemrechtse Schweizer Republikanische Bewegung, was haar neef. Hij beschouwde zijn nicht Annemarie als "excentriek en verwend".[95]
  • De Zwitserse federale spoorwegen (SBB) hebben een "Intercity-Neigezug" de naam Annemarie Schwarzenbach gegeven. De tekst op de bijbehorende plaquette luidt:
"Annemarie Schwarzenbach. Schriftstellerin, Journalistin, Fotografin, Reisende. Ihr Werk ist der Spiegel eines ruhelosen Lebens auf der Suche nach Liebe und nach sich selbst".
  • De Italiaanse schrijfster Melania Mazzucco[96] schreef in 2000 een biografische roman over Annemarie Schwarzenbach, getiteld Lei così amata ('De zo geliefde').[97]
  • De Franse regisseur Véronique Aubouy maakte in 2015 de documentaire/speelfilm Je suis Annemarie Schwarzenbach,[98] waarin fictie en werkelijkheid ineenvloeien en waarin Annemarie Schwarzenbach wordt getransponeerd naar de huidige tijd.[99]

Werkenlijst[bewerken]

In Nederlandse vertaling
  • Een vrouw zien (met een nawoord van Alexis Schwarzenbach; vertaling door Jantsje Post). Ad. Donker, Rotterdam, 2013. ISBN 978-90-6100-680-0
Tijdens haar leven verschenen
  • Beiträge zur Geschichte des Oberengadins im Mittelalter und zu Beginn der Neuzeit (Dissertatie). Schweizer Studien zur Geschichtswissenschaft. Bd. 16, H.3. Leemann, Zürich / Leipzig, 1931.
  • Das Buch von der Schweiz. Ost und Süd (met Hans Rudolf Schmid). Was nicht im Baedeker steht, Bd. XV. Piper, München, 1932.
  • Das Buch von der Schweiz. Nord und West (met Hans Rudolf Schmid). Was nicht im Baedeker steht, Bd. XVI. Piper, München, 1933.
  • Freunde um Bernhard. Amalthea, Wien, 1933.
  • Lyrische Novelle. Rowohlt, Berlin, 1933. Herdruk Lenos, Basel, 1999.
  • Winter in Vorderasien (reisdagboek). Rascher, Zürich, 1934.
  • Lorenz Saladin. Ein Leben für die Berge. Voorwoord door Sven Hedin. Hallwag, Bern / Stuttgart, 1938. Herdruk bezorgd en van een voor- en nawoord voorzien door Robert Steiner en Emil Zopfi. Lenos, Basel, 2013.
  • Das glückliche Tal. Morgarten, Zürich, 1940. Herdruk Lenos, Basel, 2010.
Postuum verschenen
  • Pariser Novelle [1928]. In: Jahrbuch zur Kultur und Literatur der Weimarer Republik 8, 2003, p. 11-35.
  • Eine Frau zu sehen [1929]. Met een naschrift door Alexis Schwarzenbach. Kein & Aber, Zürich, 2008.[11]
  • Lettres à Claude Bourdet: 1931-1938. Bezorgd door Dominique Laure Miermont. Zoé, Arles, 2008.
  • Flucht nach oben [1933]. Lenos, Basel, 1999.
  • Vor Weihnachten [1933]. In: Wolfgang Klein, Walter Fähnders, Andrea Grewe (red.): Dazwischen. Reisen – Metropolen – Avantgarden. Aisthesis, Bilelefeld, 2009.
  • Bei diesem Regen [1935]. Bezorgd door Roger Perret. Lenos, Basel, 2008.
  • Tod in Persien [1935-1936]. Lenos, Basel, 1995.
  • Jenseits von New York [1936-1938]. Bezorgd door Roger Perret. Lenos, Basel, 1997.
  • Auf der Schattenseite. Ausgewählte Reportagen, Feuilletons und Fotografien 1933-1942. Bezorgd door Regina Dieterle en Roger Perret. Lenos, Basel, 1995.
  • Alle Wege sind offen: Die Reise nach Afghanistan 1939/1940. Bezorgd door Roger Perret. Lenos, Bazel, 2002.
  • (met Ella K. Maillart en Nicolas Bouvier) Unsterbliches Blau. Reisen nach Afghanistan [1939-1940]. Bezorgd door Roger Perret. Scheidegger & Spiess, Zürich, 2003.
  • Wir werden es schon zuwege bringen, das Leben (brieven aan Klaus en Erika Mann) [1930-1942]. Bezorgd door Uta Fleischmann. Centaurus-Verlag, Freiburg, 1992.[100]
  • Orientreisen. Reportagen aus der Fremde. [1933-1940] Bezorgd door Walter Fähnders. Ebersbach, Berlin, 2e druk, 2011.
  • Das Wunder des Baums. Roman [1941]. Met een naschrift door Sofie Decock, Walter Fähnders en Uta Schaffers. Chronos, Zürich, 2011.
  • Afrikanische Schriften. Reportagen – Lyrik – Autobiographisches. Met de eerste druk van Marc en de poëziecycli Kongo-Ufer en Aus Tetouan [1940-1941]. Bezorgd door Sofie Decock, Walter Fähnders en Uta Schaffers. Chronos, Zürich, 2012.
  • Insel Europa. Ausgewählte Reportagen und Feuilletons 1930-1942. Bezorgd door Roger Perret. Lenos, Basel, 2005.
  • Liebeserklärungen einer Reisenden, Feuilletons von Annemarie Schwarzenbach, 1933–1942. Bezorgd door Alexis Schwarzenbach. Kein & Aber, Zürich, 2007. Luisterboek gelezen door Bibiana Beglau.

Bronnen, noten, referenties[bewerken]

Referenties
  1. Renée Schwarzenbach-Wille (1883-1959), Duitstalige Wikipedia.
  2. Alexis Schwarzenbach: Bilder mit Legenden von Renée Schwarzenbach-Wille, Scheidegger & Spiess, Zürich, 2001.
  3. Annemaries grootmoeder Clara Von Bismarck was de dochter van de Pruisische luitenant-generaal Friedrich Wilhelm von Bismarck, in de verte verwant aan de Duitse rijkskanselier Otto von Bismarck.
  4. Emmy Krüger (1886-1976), Engelstalige Wikipedia.
  5. a b c d e f Charles Linsmayer: Annemarie Schwarzenbach. Ein Kapitel tragische Schweizer Literaturgeschichte. Huber, Frauenfeld, 2008.
  6. Landgut Bocken, Duitstalige Wikipedia.
  7. a b Alexis Schwarzenbach: Auf der Schwelle des Fremden. Das Leben der Annemarie Schwarzenbach. Collection Rolf Heyne, München, 2008.
  8. a b c Alexis Schwarzenbach: Dieses bittere Jungsein, Die Zeit, 10 augustus 2008.
  9. Annemarie Schwarzenbach: Georg Trakl (1931). Annotaties van Walter Fähnders en Andreas Tobler. In: Mitteilungen aus dem Brenner-Archiv 23/2004, p. 47–81.
  10. Annemarie Schwarzenbach: Beiträge zur Geschichte des Oberengadins im Mittelalter und zu Beginn der Neuzeit. Dissertatie Universiteit van Zürich, 1931. Herdruk Manz, Zürich, 2007.
  11. a b c Een vrouw zien (Nederlandse vertaling Jantsje Post), Ad. Donker, Rotterdam, 2013.
  12. "Merkwürdig, wenn Sie ein Junge wären, dann müssten Sie doch als ungewöhnlich hübsch gelten".
  13. a b Klaus Mann: The Turning Point: Thirty-Five Years in this Century. Fischer, New York, 1942. In het Nederlands vertaald als: Het keerpunt. Een autobiografie. Privé-domein 87, Arbeiderspers, Amsterdam, 1986. Zie ook Der Wendepunkt, Duitstalige Wikipedia.
  14. Christine Schmidt: Hopes and prospects – but no illusions! Erika Mann (1905-1969) und Pamela Wedekind (1906-1986), Therese Giehse (1898-1975), Annemarie Schwarzenbach (1908-1942). In: Joey Horsley, Luise F. Pusch (red.): Frauengeschichten. Berühmte Frauen und ihre Freundinnen. Wallstein, Göttingen, 2010.
  15. Annemarie Schwarzenbach: Wir werden es schon zuwege bringen, das Leben. Centaurus, Freiburg, 1992.
  16. Ruth Landshoff (1904-1966), Duitse Wikipedia.
  17. Was nicht im „Baedeker“ steht, Duitstalige Wikipedia.
  18. Ricki Hallgarten (1905-1932), Duitstalige Wikipedia.
  19. Klaus Mann: Flucht in den Norden. Roman. Querido, Amsterdam, 1934. Herdruk met een nawoord van Uwe Naumann, Rowohlt, Reinbek, 2003. Zie ook: Flucht in den Norden, Duitstalige Wikipedia.
  20. Annemarie Schwarzenbach: Briefe an Carl Jacob Burkhardt. In: Walter Fähnders, Sabine Rohlf (red.): Annemarie Schwarzenbach. Analysen und Erstdrucke. Aisthesis, Bielefeld, 2005.
  21. Claude Bourdet (1909-1996), Franstalige Wikipedia.
  22. Annemarie Schwarzenbach: Lettres à Claude Bourdet 1931-1938. Bezorgd door Dominique Laure Miermont. Zoé, Arles, 2008. De brieven die Bourdet terugschreef zijn in 1942 door Renée Schwarzenbach-Wille vernietigd.
  23. Frank Jehle: Emil Brunner: Theologe im 20. Jahrhundert. Theologischer Verlag, Zürich, 2006, p. 210.
  24. a b Alexis Schwarzenbach: Die Geborene. Renée Schwarzenbach-Wille und ihre Familie. Scheidegger & Spiess, Zürich, 2004.
  25. Ulrich Wille junior (1877-1959), Duitstalige Wikipedia.
  26. Oscar Forel (1891-1982), Duitstalige Wikipedia.
  27. Marianne Breslauer (1909-2001), Duitstalige Wikipedia.
  28. Marianne Feilchenfeldt Breslauer: Bilder meines Lebens: Erinnerungen. Nimbus, Wädenswil, 2001 / 2009.
  29. Marianne Breslauers legendarische foto van Annemarie Schwarzenbach, Berlijn 1931.
  30. Bettina Augustin: Der unbekannte Zwilling. Annemarie Schwarzenbach im Spiegel der Fotografie. Brinkmann und Bose, Berlin, 2008, p. 14-17
  31. Oskar Maria Graf: Reise in die Sowjet-Union 1934. Luchterhand, Berlin, 1974.
  32. Die Sammlung, Literarische Monatschrift unter dem Patronat von André Gide, Aldous Huxley, Heinrich Mann, herausgegeben von Klaus Mann. Querido Verlag, Amsterdam, 24 nummers verschenen van september 1933 tot augustus 1935.
  33. Andreas Tobler: "Beteiligt sind wir alle". Annemarie Schwarzenbach und Die Sammlung. In: Wendepunkte - Tournants. Beitrage zur Klaus-Mann-Tagung aus Anlass seines 100. Geburtstag. Jahrbuch für internationale Germanistik, Reihe A - Band 91. Peter Lang, Bern, 2008, p. 91-120.
  34. Alleen in de eerste twee nummers van Die Sammlung werd een recensie van Annemarie Schwarzenbach geplaatst.
  35. Helga Karrenbrock: Nomadische Bewegung. Annemarie Schwarzenbachs Falkenkäfig. In: Walter Fähnders, Sabine Rohlf (red.): Annemarie Schwarzenbach. Analysen und Erstdrucke. Aisthesis, Bielefeld, 2005.
  36. Het verhaal ging dat Querido geen auteurs uit het vrije Zwitserland toeliet in zijn Exil-fonds, maar Fritz Landshoff gaf vele jaren later te kennen zich dit niet te herinneren.
  37. Brief van Annemarie Schwarzenbach aan Klaus Mann, 4 november 1934.
  38. Annemarie Schwarzenbach: Bei diesem Regen. Bezorgd door Roger Perret. Lenos, Basel, 2008.
  39. Die Pfeffermühle, Duitstalige Wikipedia.
  40. Annemarie Schwarzenbach: Stellungname des Burgdorfer Gastspiel der "Pfeffermühle", Zürcher Post, 27 december 1934.
  41. a b James Schwarzenbach (1911-1994), Duitstalige Wikipedia.
  42. Privates und Politisches bei Erika Mann. Hintergründe zum Zürcher "Pfeffermühle"-Skandal. Neue Zürcher Zeitung, 5 november 2005.
  43. Annemarie Schwarzenbach: Briefe, p. 125-126.
  44. Claude-Achille Clarac (1903-1999), Duitstalige Wikipedia.
  45. Vera Borea, Engelstalige Wikipedia.
  46. "Es ist dumm, daß Claude es nicht bemerken will oder begreifen kann, er ist, so liebenswert und geliebt als immer, ein solcher Schuljunge...". Annemarie Schwarzenbach: Briefe, p. 130.
  47. "Es war ein Versuch, normal zu leben, in einem 'Kreis' mit seinen Gesetzen, wärmenden Gewohnheiten". Brief van Annemarie Schwarzenbach aan Anita Forrer, 24 november 1938.
  48. Lorenz Saladin (1896-1936), Duitstalige Wikipedia.
  49. Ter gelegenheid van haar honderdste geboortedag in 2008 werd het boek herdrukt. Tijdens hun onderzoek voor de heruitgave ontdekten Robert Steiner en Emil Zopfi in Rusland ook Saladins omvangrijke fotoarchief, waarover Annemarie Schwarzenbach niet had kunnen beschikken.
  50. Schweizer Illustrierte (1911-heden), Duitstalige Wikipedia.
  51. Als kind was ze wel mee geweest met een zakenreis van haar vader naar de VS.
  52. Katia Mann (1883-1980), Duitstalige Wikipedia.
  53. "Annemarie geht es besser, da aber ihr Unverstand keinerlei Grenzen kennt, wird sie in Bälde wieder alles verdorben haben". Brief van Erika Mann aan Katia Mann, 27 november 1936.
  54. Ella Maillart (1903-1997), Duitstalige Wikipedia.
  55. Ella Maillart: The cruel way. Heinemann, London, 1947. In het Duits vertaald als Auf abenteuerlicher Fahrt durch Iran und Afghanistan. Lenos, Basel, 1948, herdruk 2001. Ook verschenen als Flüchtige Idylle, 1988 / 1995 en als Der bittere Weg - Mit Annemarie Schwarzenbach unterwegs nach Afghanistan, 2001.
  56. Ella Maillart zou dit gedaan hebben om problemen met Renée Schwarzenbach te voorkomen.
  57. Die Reise nach Kafiristan, 2001. Regie, scenario en productie: Donatello en Fosco Dubini, met Jeanette Hain in de rol van Annemarie Schwarzenbach en Nina Petri als Ella Maillart.
  58. Annemarie Schwarzenbach: Alle Wege sind offen: Die Reise nach Afghanistan 1939/1940. Bezorgd door Roger Perret. Lenos, Bazel, 2002.
  59. Brief van Annemarie Schwarzenbach aan Klaus Mann, 1 augustus 1940.
  60. Juliane Schicker: Decision. A Review of Free Culture – Eine Zeitschrift zwischen Literatur und Tagespolitik. Grin, München, 2008.
  61. Virginia Spencer Carr: The Lonely Hunter: A Biography of Carson McCullers. University of Georgia Press, 1975, p. 100-110, 133-138
  62. "You are the only writer who thinks about the hard task and process of our profession in the same way, as if we were brothers, - and we are". Brief van Annemarie Schwarzenbach aan Carson McCullers, 29 december 1941. In: Susanne M. Winterling: Correspondence Between Carson Mccullers + Annemarie Schwarzenbach: To Know that We Live in the Same Reality, as Brothers Would Live in the Same House. Ram Publications, Santa Monica, 2010.
  63. "She had a face that I knew would haunt me to the end of my life, beautiful, blonde, with straight short hair. There was a look of suffering on her face that I could not define". Carson McCullers: Illumination and Night Glare. The Unfinished Autobiography Of Carson Mccullers. University of Wisconsin Press, Madison, Wisconsin, 2001.
  64. Alexandra Lavizzari: Fast eine Liebe. Annemarie Schwarzenbach und Carson McCullers. Ebersbach, Berlin, 2008.
  65. Over de feitelijke toedracht van deze ontsnappingspoging bestaat meer dan één lezing.
  66. Jacques Tournier: Retour à Nayack. À la recherche de Carson McCullers. Ed. du Seuil, Paris, 1979.
  67. Eigenlijk met grote tegenzin, hij vond zijn zuster vooral een aanstelster: "Ze weet precies wat ze doet en vindt waarschijnlijk dat zo'n gedrag noodzakelijk is om een genie te zijn. En dat ze een genie is, daarvan is ze overtuigd". Brief van Alfred Schwarzenbach junior aan zijn broer Hans R. Schwarzenbach, 28 november 1940.
  68. Volgens Margot von Opel, die ondanks alles loyaal bleef, had Alfred, die in de VS voor het familiebedrijf werkte, het daarop aangestuurd om van Annemarie af te zijn. Brief van Margot von Opel aan Marie-Louise Bodmer, 21 maart 1941.
  69. Brief van Annemarie Schwarzenbach aan Marie-Louise Bodmer, 7 juni 1942.
  70. Margret Boveri (1900-1975), Duitstalige Wikipedia.
  71. Als Frans staatsburger kon ze vrij reizen door Vichy-Frankrijk.
  72. Therese Giehse (1898-1975), Duitstalige Wikipedia.
  73. Die Weltwoche (1933-heden), Duitstalige Wikipedia.
  74. Een vriendin had haar uitgedaagd met de woorden: "Jullie Zwitsers kunnen helemaal niet fietsen!"
  75. Brief van Alice Bodmer aan Marie-Louise Bodmer, 19 november 1942.
  76. Otto Kleiber was van 1919 tot 1953 feuilletonredacteur van de National-Zeitung in Bazel.
  77. Walter Fähnders, Andreas Tobler: Briefe von Annemarie Schwarzenbach an Otto Kleiber aus den Jahren 1933-1942. Zeitschrift für Germanistik, 05/2006.
  78. Albrecht Haushofer (1903-1945), Duitstalige Wikipedia.
  79. De 5000 foto's van Annemarie Schwarzenbach zijn volledig gedigitaliseerd en online te raadplegen via deze website
  80. Annemarie Schwarzenbach: Inventar ihres Nachlasses im Schweizerischen Literaturarchiv
  81. Artfremd (term uit de nationaalsocialistische rassentheorie), Duitstalige Wikipedia.
  82. Geschreven op verzoek van haar psychiater Oscar Forel.
  83. Klara Obermüller: Am Ende aller Wege. Festvortrag zum 100. Geburtstag von Annemarie Schwarzenbach, 2008.
  84. Marianne Breslauer: Foto's van Annemarie Schwarzenbach, Flickr.
  85. De Londense modeontwerpster Paula Gerbase riep Annemarie Schwarzenbach als androgyn stijlicoon uit tot "de muze" van haar wintercollectie 2013. Hetzelfde deed het Duitse modehuis Jil Sander, dat haar "fashion favorite" noemde voor de zomercollectie 2015.
  86. "Zu Tische Annemarie Schwarzenbach, verödeter Engel", noteerde Thomas Mann in 1938 in zijn dagboek.
  87. Roger Martin du Gard bewonderde "le beau visage d'ange inconsolable".
  88. Cornelia Uhlenhaut: "Das ist das Geheimnis: ich weiß nicht, was außerhalb von mir existiert". Zum autobiographischen Schreiben Annemarie Schwarzenbachs. In: Michaela Holdenried (red.): Geschriebenes Leben. Autobiographik von Frauen. Erich Schmid, Berlin 1995, p. 266-277.
  89. Mirella Carbone (red.): Annemarie Schwarzenbach. Werk, Wirkung, Kontext. Akten der Tagung in Sils / Engadin vom 16. bis 19. Oktober 2008, met een Schwarzenbach-bibliografie 2005-2009. Institut für Kulturforschung Graubünden ikg. Aisthesis Verlag, Bielefeld, 2010.
  90. Met die bewoordingen werd in 2012 een aan haar gewijde cursus in Nederland aangekondigd, zie hier
  91. Annemarie Schwarzenbach: Eine Frau zu sehen. Bezorgd door Alexis Schwarzenbach. Kein & Aber, Zürich, 2008.
  92. Annemarie Schwarzenbach: Auf der Schattenseite. Reportagen und Fotografien. Ausgewählte Reportagen, Feuilletons und Fotografien 1933-1942. Bezorgd door Regina Dieterle en Roger Perret. Lenos, Basel, 1995.
  93. Annemarie Schwarzenbach: Jenseits von New York. Reportagen und Fotografien 1936-1938. Bezorgd door Roger Perret. Lenos, Basel, 1992.
  94. Annemarie Schwarzenbach: Kongo-Ufer (gedichten). In: Afrikanische Schriften. Bezorgd door Sofie Decock, Walter Fähnders en Uta Schaffers. Chronos, Zürich 2012.
  95. Voor een genuanceerd oordeel over neef en nicht zie Pirmin Meier: Annemarie & James Schwarzenbach: Andere Wahrnehmung. Weblog 20 juni 2014.
  96. Melania G. Mazzucco (1966), Duitstalige Wikipedia.
  97. Melania G. Mazzucco: Lei così amata. Rizzoli, Milaan, 2000. In het Duits vertaald als Die so geliebte. Roman um Annemarie Schwarzenbach. Piper, München, 2004.
  98. Interview met de regisseur Veronique Aubouy en de hoofdrolspelers op YouTube.
  99. Programma Berlinale 2015.
  100. Ook verschenen op drie cd's gesproken door Hannelore Elsner.
Overige secundaire literatuur
  • Sofie Decock: Papierfähnchen auf einer imaginären Weltkarte. Topo- und Tempografien in den Asien- und Afrikaschriften Annemarie Schwarzenbachs. Aisthesis, Bielefeld 2010.
  • Sofie Decock, Uta Schaffers (red.): Schwarzenbach inside out. Textorientierte Erkundungen des Werks von Annemarie Schwarzenbach. Bijdragen van Walter Fähnders, Sabine Rohlf, Silvia Henke, Alfred Opitz, Gonçalo Vilas-Boas, Heidy Margrit Müller, Kamal Y. Odisho Kolo, Elio Pellin, Bettina Augustin, Zygmunt Mielczareck, Simone Wichor, Maria Euchner, Melissa De Bruyker, Uta Schaffers en Sofie Decock. Aisthesis, Bielefeld, 2008.
  • Sofie Decock, Walter Fähnders, Uta Schaffers: "Das Wunder des Baums" (1941/42). Zu Annemarie Schwarzenbachs Afrikaroman. In: Manuel Menrath (red.): Afrika im Blick. Afrikabilder im deutschsprachigen Europa 1870–1970. Chronos, Zürich, 2012, p. 213-236.
  • Walter Fähnders: Paris, Berlin, Moskau und das "Glückliche Tal'. Zu Annemarie Schwarzenbachs Städte- und Reiseprosa. In: Walter Fähnders, Nils Plath e.a.: Berlin, Paris, Moskau – Reiseliteratur und die Metropolen. Aisthesis, Bielefeld, 2005, p. 91-106.
  • Walter Fähnders: In Venedig und anderswo. Annemarie Schwarzenbach und Ruth Landshoff-Yorck. In: Petra Josting, Walter Fähnders (red.): Laboratorium Vielseitigkeit – Zur Literatur der Weimarer Republik. Aisthesis, Bielefeld, 2005, p. 227–252.
  • Walter Fähnders: Wirklich, ich lebe nur wenn ich schreibe. Zur Reiseprosa von Annemarie Schwarzenbach (1908–1942). In: Sprachkunst. Beiträge zur Literaturwissenschaft 38, Wien 2007, 1. Halbband, p. 27–54.
  • Walter Fähnders: Neue Funde. Annemarie Schwarzenbachs Beiträge im Argentinischen Tageblatt (1933 bis 1941). In: Gregor Ackermann, Walter Delabar (red.): Schreibende Frauen. Ein Schaubild im frühen 20. Jahrhundert. Aisthesis, Bielefeld, 2011, p. 193–198.
  • Walter Fähnders, Helga Karrenbrock: Grundton syrisch. Annemarie Schwarzenbachs "Vor Weihnachten" im Kontext ihrer orientalischen Reiseprosa. In: Wolfgang Klein, Walter Fähnders, Andrea Grewe (red.): Dazwischen. Reisen – Metropolen – Avantgarden. Aisthesis, Bielefeld, 2009 (Reisen Texte Metropolen 8), p. 82–105.
  • Walter Fähnders, Sabine Rohlf: Annemarie Schwarzenbach. Analysen und Erstdrucke. Met een Schwarzenbach-bibliografie. Aisthesis, Bielefeld, 2005.
  • Areti Georgiadou: Annemarie Schwarzenbach. Das Leben zerfetzt sich mir in tausend Stücke. Campus, Frankfurt, 1995.
  • Dominique Grente & Nicole Müller: L'Ange inconsolable. Une biographie d'Annemarie Schwarzenbach. Lieu Commun, Paris, 1989.
    • In het Duits vertaald als: Der untröstliche Engel. Knesebeck, München, 1995.
  • Anke Hertling: Eroberung der Männerdomäne Automobil. Die Selbstfahrerinnen Ruth Landshoff-Yorck, Erika Mann und Annemarie Schwarzenbach. Aisthesis, Bielefeld, 2013.
  • Maria de Lurdes das Neves Godinho: "Lob der Freiheit" oder die Schuche nach demokratischen Werten in Europa bei der Schriftstellerin und Fotojournalistin Annemarie Schwarzenbach. In: Gonçalo Vilas-Boas, Teresa Martins de Oliveira: Macht in der Deutschschweizer Literatur, Frank & Timme, Berlijn, 2010, p. 231-240.
  • Niklaus Meienberg: Die Welt als Wille & Wahn. Elemente zur Naturgeschichte eines Clans. Limmat, Zürich 1987.
  • Anabela Mendes: Ach wie grandios, das sie eine so harte Mutter hat! In: Gonçalo Vilas-Boas, Teresa Martins de Oliveira: Macht in der Deutschschweizer Literatur, Frank & Timme, Berlijn, 2010, p. 215-230.
  • Dominique Laure Miermont: Annemarie Schwarzenbach ou le mal d'Europe. Payout, Paris, 2004.
    • In het Duits vertaald als: Annemarie Schwarzenbach. Eine beflügelte Ungeduld. Ammann, Zürich 2008.
  • Elio Pellin: Mit dampfendem Leib. Sportliche Körper bei Ludwig Hohl, Annemarie Schwarzenbach, Walther Kauer und Lorenz Lotmar. Chronos, Zürich, 2008.
  • Elio Pellin: Ein Vermögen zerrinnt – Annemarie Schwarzenbach. Millionenerbin in Geldnot. In: Brotlos? Quarto – Zeitschrift des Schweizerischen Literaturarchivs Nr. 20, 2005, p. 28–33.
  • Roger Perret: Ernst, Würde und Glück des Daseins. In: Annemarie Schwarzenbach: Lyrische Novelle. Lenos, Basel 1988.
  • Behrang Samsami: Die Entzauberung des Ostens: zur Wahrnehmung und Darstellung des Orients bei Hermann Hesse, Armin T. Wegner und Annemarie Schwarzenbach. Aisthesis Verlag, Bielefeld, 2009.
  • Barbara Stempel: Asien-Sichten. Reisefotografien von Annemarie Schwarzenbach und Walter Bosshard. VDG, Weimar, 2010.
  • Andreas Tobler: Annemarie Schwarzenbach 1908-1942. Eine Biographie. NZZ Libro, Zürich, 2009.
  • Kurt Wanner: Wo ich mich leichter fühle als anderswo. Annemarie Schwarzenbach und ihre Zeit in Graubünden. Bündner Monatsblatt, Chur, 1998.
  • Simone Wichor: Zwischen Literatur und Journalismus. Die Reportagen und Feuilletons von Annemarie Schwarzenbach. Aisthesis, Bielefeld, 2013.
  • Elvira Willems: Annemarie Schwarzenbach. Autorin, Reisende, Fotografin. Centaurus, 1999.
Dvd-documentaire
Externe links