Anton Constandse
Anton Levien Constandse (Brouwershaven, 13 september 1899 - Den Haag, 23 maart 1985) was een Nederlandse schrijver, journalist, anarchist, atheïst en vrijdenker.
Inhoud |
[bewerken] Levensloop
Hij was afkomstig uit een (deels) doopsgezind milieu, volgde de catechisatie bij dit kerkgenootschap en deed er openbare belijdenis van het geloof. Tijdens de Eerste Wereldoorlog wendde hij zich tot het anarchisme en het atheïsme en werd een fel pleitbezorger van beide overtuigingen. In 1918 behaalde hij de lagere onderwijsakte alsmede een lagere akte Frans (later zou hij ook nog twee middelbare aktes Frans behalen). In 1920 werd hij veroordeeld voor heling en werd hij een half jaar opgesloten in de 'modelgevangenis' Veenhuizen. Hij werkte slechts kortstondig in het onderwijs en op kantoor, gaf wat bijlessen en een tijdlang privélessen (in de jaren dertig) maar was overwegend als journalist en publicist actief. In de jaren twintig voerde hij debatten over het atheïsme met dominee A.H. de Hartog en kwam zijn Grondslagen van het atheïsme (1926) uit. In 1927 werd hij tot twee maanden gevangenisstraf veroordeeld omdat hij Nederlandse soldaten die waren betrokken bij een internationaal opgezette bezetting van de Chinese havenstad Sjanghai had aangemaand dienst te weigeren.
Van 1921 tot 1926 was hij getrouwd met Johanna van Harselaar; uit dit huwelijk kwamen geen kinderen voort. In 1938 hertrouwde hij met Gerarda Hendrika van der Gaag; tezamen met haar had hij één kind, een zoon.
Constandse maakte een ontwikkeling door van een linkse pacifistische anarchist tot een meer 'zakelijke' vrijdenker die onder druk van het opkomen van het nationaalsocialisme en zijn ervaringen in de Spaanse Burgeroorlog waarvoor hij in 1936 voor het blad De Dageraad verslag uitbracht, het anarchisme en het pacifisme liet varen. Zijn nieuwe bevindingen kregen hun weerslag in zijn in 1938 uitgebrachte boekwerk Grondslagen van het anarchisme.
Als vergelding voor de internering van Duitsers in Nederlands-Indië werd hij op 7 oktober 1940 samen met 109 anderen als gijzelaar naar Buchenwald overgebracht. Later werd hij in Nederland ondergebracht, onder meer in het kleinseminarie Beekvliet in Sint Michielsgestel en in kamp Vught. Tijdens deze gevangenschap ontmoette hij de oud-directeur van het Algemeen Handelsblad, waarvoor hij van 1945 tot 1964 hoofd van de buitenlandredactie was. Zijn anarchistische verleden vormde geen beletsel om bij deze liberale krant te werken, mede omdat hij een heel zakelijke wijze van verslaglegging placht te hanteren. Tegenover intimi rechtvaardigde hij zijn dienstbetrekking bij "het Kapitaal" dat zijn Anarchisme eigenlijk een speciale vorm van het Liberalisme is.
Verder heeft hij ook nog voor het Humanistisch Verbond, De Vrije Gedachte, De Gids, De As, De Vrijdenker, Verstandig Ouderschap (het tijdschrift van de NVSH) en Mens en Wereld gewerkt. In de laatste jaren van zijn leven was zijn krakend stemgeluid bijna wekelijks te horen in de radio-uitzending Het Gebouw van de VPRO, waarin hij zich in zijn commentaren steeds opnieuw en vurig bleef verzetten tegen oorlog, kapitalisme, kolonialisme, imperialisme en vooral de buitenlandse politiek van de Verenigde Staten. Na de door de VS geleide gewelddadige coup en val in 1973 van de regering Salvador Allende van Chili brak zijn elan en werden zijn commentaren cynischer en pessimistischer.
Hij schreef in totaal 5000 artikelen, hield 2750 lezingen en schreef 40 boeken, waarvan het laatste postuum in 1985 verscheen onder de titel Een ongewenste gast, gericht tegen het bezoek van de toenmalige paus aan Nederland.
[bewerken] Anekdoten
Tijdens een debat over de Vietnamoorlog telefoneerde een doctorandus met gillende stem dat de Derde Wereldoorlog uitgebroken was. Anton reageerde aarzelend maar laconiek met: "Gaat u toch over politiek eens een boekje lezen!"
Jan Wolkers schoffeerde Anton hiervoor telefonisch door te zeggen dat: "je in plaats van Anton aan te horen beter Le Monde Diplomatique kan lezen want heeft hij het daar toch allemaal niet vandaan?"[bron?]
[bewerken] Citaten
- "De wereld wordt geregeerd door dwazen, en de dwazen worden geregeerd door angst."
- "De organisatie van een 'romp-Europa', een verminkt werelddeel dat zwaar bewapend is, en ook nog afhankelijk van de Verenigde Staten, zulk een karikatuur van een Europese federatie moet dan worden verkocht in een campagne voor 'Europese verkiezingen' voor een quasi-parlement, dat op zijn beurt weer een aanfluiting is van de burgerlijke democratie.", in De As, 1978.
[bewerken] Kleine selectie uit zijn werken
Boeken en brochures:
- De ellende der religie Strijdschrift tegen "De Middaghoogte" en Dr. A.H. de Hartog, Uitg. "Alarm", jan. 1923. Reprint "De AS", Moerkapelle, 1993
- God is het kwaad, uitg. Hoofdbestuurs Brochurehandel "De Dageraad", Rotterdam, jan. 1924 (reprint Jan Börger-Bibliotheek, Moerkapelle, 1993; reprint 1995 bij uitg. de AS, Moerkapelle)
- De grondslagen van het atheïsme, Uitg. Luigies, Rotterdam, 1926 (in 1978 door Constandse zelf herschreven en door Uitgeverij De Vrije Gedachte uitgegeven onder de titel De grondslagen van het atheïsme)
- De zelfvernietiging van het Protestantisme, Uitg. Luigies, Rotterdam 1926 (reprint 1993 bij uitg. de AS, Moerkapelle)
- Godsdienst is Opium voor het Volk, Uitg. De Albatros, Den Haag, dec. 1929 (reprint 1993 bij uitg. de AS, Moerkapelle)
- Arische cultuur of Pruisendom, Uitg. de Jongh, Antwerpen, 1935
- Grondslagen van het anarchisme, Uitg. FAN, Rotterdam, 1938 (fotomechanische herdruk 1994 bij Uitg. Pamflet, Groningen/Driebergen)
- Sexualiteit en Levensleer. De sexuele en politieke psychologie van Dr. W. Reich, Uitg. De Ploeger, Amsterdam, 1938 en Uitg. Het Lichtschip, Antwerpen/Amsterdam, 1938) (herdruk 1969 bij Kritiese Uitgeverij, Tilburg)
- Michail Bakoenin, Russisch rebel. Een biografie, Uitg. Holdert, Amsterdam, 1948 (2de druk Uitg. Pamflet, Amsterdam/Groningen, 1976)
- Achter de schermen van de diplomatie, Uitg. Meulenhoff, Amsterdam, 1959 (2de herziene herdruk bij dezelfde uitgeverij, 1976, onder de titel Achter de schermen van de diplomatie. Over de achtergronden van de Tweede Wereldoorlog en zijn gevolgen, ISBN 9029005637 )
- (Het lot belooft) Geen morgenrood. Beeld en balans van onze eeuw, Uitg. Meulenhoff, Amsterdam, 1960 (2e uitgebreide druk, bij dezelfde uitgeverij, 1975: ISBN 9029004894)
- Dynastie van staal. Honderdvijftig jaar Krupp, Uitg. Meulenhoff, (Meulenhoff Pockets 88), Amsterdam, 1961
- Indo-China, relaas van een tragedie. Feiten over Vietnam. Voor het comité Kunstenaars voor Vietnam, Uitg. De Bezige Bij, Amsterdam, 1971
- De vrije mens in een leefbare wereld, Uitg. De Vrije Gedachte, Rotterdam 1973 (heruitgave 1974 bij Uitg. Pamflet, Driebergen, 1974)
- De Alarmisten 1918-1933, Politieke teksten, gedichten, essays en tekeningen uit de anarchistische tijdschriften 'Alarm' en 'Opstand', Uitg. Meulenhoff, Amsterdam, 1975
- Bevrijding door verachting. Essays, Uitg. Meulenhoff, Amsterdam, 1976
- 120 Jaar Vrijdenkers Beweging - De Dageraad - De Vrije Gedachte, Uitg. De Vrije Gedachte, Rotterdam, oktober 1976 (brochure)
- F. Domela Nieuwenhuis en het anarchisme in Nederland, bijdrage in: De volle vrijheid - Ideologie en geschiedenis van het anarchisme - Uitg. Manteau, 1976 - ISBN 90-223-0521-X
- Eros - de waan der zinnen. Essays, Uitg. Meulenhoff, 1977, ISBN 9029005157
- Multatuli en Spinoza, Uitg. Multatuli-Genootschap, Amsterdam, 1977
- Geschiedenis van het Humanisme in Nederland, Uitg. Kruseman, 1978, ISBN 902330389X (5de druk in 1984 bij dezelfde uitgeverij)
- Anarchisme: inspiratie tot vrijheid, Uitg. Meulenhoff, Amsterdam, 1979
- Oranje zonder mythe, Uitg. Pamflet, Amsterdam 1980 (tevens 2de en 3de druk in 1980)
- Het weerbarstige woord. Essays, Uitg. Meulenhoff, Amsterdam, 1981
- Het soevereine ik: Het individualisme van Lao-tse tot Friedrich Nietzsche, Uitg. Meulenhoff, Amsterdam, 1983, ISBN 9029017910
- De paus in Nederland. Een ongewenste, Uitg. De Vrije Gedachte, 1985 (postuum)
- De bron waaruit ik gedronken heb. Herinneringen van een vrijdenker, Uitg. Meulenhoff, Amsterdam, 1985 (postuum; compilatie van autobiografische fragmenten)
[bewerken] Literatuur
- Anton Constandse - Leven tegen de stroom in, door Bert Gasenbeek, Rudolf de Jong, Pieter Edelman, druk 1999, 268 blz., uitgeverij Papieren Tijger - Breda en uitgeverij Het Humanistisch Archief - Utrecht, ISBN 9067280992
