Antonius-drieluik

Antonius-drieluik

Jheronimus Bosch, ca. 1501 of later

Olieverf op paneel

131,5 × 119 (middenpaneel) en 131,5 × 53 (zijluiken)

Museu Nacional de Arte Antiga, Lissabon

Het Antonius-drieluik, ook De verzoeking of De temptatie van de heilige Antonius genoemd, is een drieluik van de Nederlandse schilder Jheronimus Bosch in het Museu Nacional de Arte Antiga in Lissabon.

Voorstelling

Het drieluik is ontleend aan een legende van de Egyptische kerkvader Athanasius van Alexandrië over de grondlegger van het kloosterleven, Antonius van Egypte. Deze heilige gaf na het overlijden van zijn ouders al zijn bezittingen weg en vestigde zich vlak buiten zijn dorp, waar hij een ascetisch leven leidde en zich wijdde aan de naastenliefde. De duivel, echter, zag in Antonius een gemakkelijke prooi en begon hem herinneringen in te fluisteren aan zijn rijke leven. Ook probeerde hij Antonius aan het twijfelen te brengen door hem te wijzen op de hardheid van de ascese en de moeizame weg naar God. De duivel viel hem dag en nacht lastig, waarbij hij hem zelfs als vrouw tot ontucht probeerde te verleiden, maar tevergeefs.

Detail.

Vervolgens probeerde Antonius zijn driften door middel van ascese te beteugelen. Hiervoor liet hij zich door een vriend in een grafkamer in de woestijn opsluiten. 's Nachts drong de duivel met enkele demonen deze grafkamer binnen en tuigde Antonius af. De volgende ochtend werd hij bewusteloos gevonden door zijn vriend, die hem brood kwam brengen. Toen Antonius weer bij bewustzijn kwam besloot hij naar de grafkamer terug te gaan om te bidden. Hier kreeg hij opnieuw bezoek van de duivel en zijn demonen, die nu de gedaanten van angstaanjagende dieren aangenomen hadden: leeuwen, beren, luipaarden, stieren, slangen, schorpioenen en wolven. Toen God zijn aanwezigheid liet zien door het dak te openen en een lichtstraal neer te laten komen op Antonius, verdwenen de demonen. Antonius voelde zich hierdoor gesterkt en trok dieper de woestijn in. Hier vond hij een zilveren schaal, die de duivel voor hem neergelegd had. Maar Antonius doorzag dit bedrog en bewees zijn zelfbeheersing door de schaal te laten liggen. Na deze laatste beproeving liet de duivel hem voorgoed met rust.

Voorstellingen van de verzoeking van de heilige Antonius komen al op Italiaanse fresco's uit de 10e eeuw voor. Bosch geeft met zijn kenmerkende groteske demonen en fantastische landschappen een geheel eigen invulling aan deze legende. Antonius is in totaal vier keer afgebeeld op het drieluik. Op het linkerluik wordt hij door enkele demonen door de lucht geslingerd, terwijl hij daaronder uitgeput van deze beproeving door twee medebroeders ondersteund naar huis strompelt. Op het rechterluik wordt geprobeerd Antonius te verleiden met een naakte dame. Terwijl hij zijn blik afwendt valt zijn oog op een gedekte tafel. Op het middenpaneel is Antonius geknield afgebeeld voor de resten van een toren. Van alle kanten komen demonen aangestroomd, maar ook edelmannen, edelvrouwen, troubadours, schijnheiligen en zelfs kloosterlingen. Antonius slaat echter geen acht op deze figuren en richt zich tot het donkerste gedeelte van de voorstelling, een nis in de torenruïne, die alleen door een kleine lichtstraal verlicht wordt en waarin zich een kleine crucifix bevindt. Daarnaast, op de plaats van de priester, staat Jezus, die naar deze crucifix gebaart.

Detail.

Aan de buitenzijde van de torenruïne bevinden zich drie reliëfs: bovenaan Mozes ontvangt de tafelen van de wet en de aanbidding van het gouden kalf, het offeren van een zwaan aan een afgodsbeeld en twee oude mannen torsen een enorme druiventros. Volgens Bosch-kenner Charles de Tolnay stelt het laatste de ‘terugkeer van de verspreiders uit Hebron’ voor, beladen met de druiventros van Kanaän, volgens de Armenbijbel het oersymbool van de doop.

Tussen de duivelse verzoekingen groeien vervreemdende, ‘diabolische’ planten, zoals die ook onder andere op de Tuin der Lusten, de Johannes de Doper in de wildernis en de Heilige Hiëronymus in gebed te zien zijn. De witte vrouw met hetzelfde hoofddeksel van gevlochten takken, dat de raadselachtige figuur op het Driekoningen-drieluik draagt, is de geestesverschijning beeldwit of bilwis. De insigne met de letter A die de vogelbode op de linkervleugel draagt zou een verwijzing kunnen zijn naar Bosch’ familienaam Van Aken. Bedevaartgangers uit Aken namen dergelijke speldjes uit die stad mee. In het opschrift van de brief van de bogelbode is met enige fantasie de naam bosco te herkennen, wat erop zou kunnen wijzen dat de schilder het voor Spaanse of Portugese opdrachtgevers maakte.

Volgens De Tolnay heeft de schilder in dit werk het motief van de heksensabbat verwerkt. In het in 1487 uitgegeven boek Heksenhamer staat dat God in zijn woede over de verdorvenheid van de mensheid duivels toestemming gaf om op aarde een sekte van tovenaars en heksen te stichten. Elementen die hiernaar verwijzen zijn het rijden door de lucht, het platbranden van een dorp, de samenscholing aan de oever van een vijver en het pact met de duivel in de vorm van een zwarte mis, die gelezen wordt door een ‘priester-demon’ met een varkenskop.

Buitenzijde.

Buitenzijde

Aan de buitenzijde is in grisaille twee voorstellingen uit het leven van Christus afgebeeld: de gevangenneming van Christus in de tuin van Getsemane (links) en de kruisdraging (rechts). De kruisdraging is wat opzet betreft vergelijkbaar met Bosch' Kruisdraging in het Kunsthistorisches Museum in Wenen. Ook daar is op de voorgrond een voorstelling met de goede en de slechte moordenaar afgebeeld. Op het drieluik in Lissabon heeft de schilder echter het moment weergegeven waarop Christus aankomt op de berg Golgotha, door hier een aantal terechtgestelden af te beelden. Het hoofd van één van deze terechtgestelden is gespiest op de tak van een dorre boom, terwijl hiernaast een kookpot hangt. Boschkenner Dirk Bax wees er in zijn in 1949 uitgegeven proefschrift Ontcijfering van Jeroen Bosch op dat het in de middeleeuwen gebruikelijk was een kookpot naast een terechtgestelde op te hangen om aan te geven dat het hier ging om een zogenaamde ‘moortbrander’ – dat wil zeggen een persoon die brandstichtte met dodelijke afloop.

Toeschrijving en datering

Het werk is linksonder op het middenpaneel gedigneerd Jheronimus bosch. De Tolnay plaatst het in de jaren '90 van de 15e eeuw, een periode waarin volgens hem een herleving plaatsvond van de flamboyante stijl en men terugkeerde naar de ‘gotische curve’. Inmiddels zijn van het drieluik in totaal vier planken denrochronologisch gemeten. Hieruit blijkt dat het pas omstreeks 1501 of later tot stand kwam. Deze late datering komt overeen met het landschap, dat veel ruimtelijker en dus moderner is dan bijvoorbeeld dat van de Tuin der Lusten.

Herkomst

Het werk zou tussen 1523 en 1544 gekocht zijn door de Portugese humanist Damião de Góis (Damiaan de Goes), die in die periode opdracht van Johan III van Portugal in de Nederlanden verbleef en daar met een Vlaamse vrouw trouwde. Na terugkomst in Portugal schonk hij een Verzoeking van de heilige Job en een Verzoeking van de heilige Antonius aan de nuntius van Portugal, Giovanni Ricci da Montepulciano. Ook is het niet onmogelijk dat dit werk één van de drie Verzoekingen van Antonius was, die Filips II van Spanje in 1574 naar het Escorial liet overbrengen. Midden 19e eeuw bevond het zich in het Palácio das Necessidades in Lissabon, waarna het in 1913 naar het Museu Nacional de Arte Antiga werd overgebracht.

Jheronimus Bosch. Verzoeking van de heilige Antonius. Ca. 1500. Philadelphia, Barnes Foundation.

Prototypen

Zie Verzoeking van de heilige Antonius (São Paulo) voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

In het Museu de Arte de São Paulo en de collectie van de Barnes Foundation in Philadelphia bevinden zich twee replica's van het middenpaneel, die in kwaliteit niet onder doen aan het origineel in Lissabon. Deze replica's vertonen echter op details enkele verschillen. Bovendien bevat het exemplaar in São Paulo pentimenti (overschilderingen), wat wijst op een originele compositie. Hierop baseerde de Duitse kunsthistoricus Max Friedländer de theorie, dat dit exemplaar het origineel is en dat het drieluik in Lissabon hier een verbeterde versie van is, al dan niet eigenhandig door Bosch geschilderd. De theorie dat het exemplaar in São Paulo een eerste versie is en het drieluik in Lissabon voorafging wordt bevestigd door recent natuurwetenschappelijk onderzoek.

Kopieën

Van het werk bestaan een 20-tal kopieën. Deze zijn afkomstig van Bosch' atelier of van elders. Soms gaat het om exacte kopieën, vaak is alleen het middenpaneel gekopieerd en soms zijn de voorstellingen van midden- en zijpanelen op één paneel weergegeven. De kopie in het Museum voor Oude Kunst in Brussel is misschien de meest natuurgetrouwe kopie en draagt ook Bosch' signatuur, hoewel het waarschijnlijk na zijn dood tot stand kwam.

Toeschrijving	Verblijfplaats	Type	Datering	Afbeelding
Atelier van Jheronimus Bosch	Museum voor Oude Kunst, Brussel	Drieluik	ca. 1530
Anoniem	Onbekend	Drieluik	1525-1549
Anoniem	Koninklijk Museum voor Schone Kunsten, Antwerpen	Middenpaneel	1501-1550
Anoniem	Onbekend	Middenpaneel	1525-1549
Anoniem	Hultén, Stockholm	Middenpaneel	1525-1549
Anoniem	Kunsthandel Cramer, Den Haag	Middenpaneel	1500-1599
Anoniem	Noordbrabants Museum, 's-Hertogenbosch	Detail middenpaneel	ca. 1530-1600
Herri met de Bles	Musée de l'Art wallon, Luik	Detail middenpaneel	ca. 1515-1550
Jan Mandijn	Noordbrabants Museum, 's-Hertogenbosch	Middenpaneel	1539
Anoniem	Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam	Middenpaneel	1539-1599
Anoniem	Musée des Beaux-Arts, Dijon	Middenpaneel	ca. 1550
Anoniem	Indianapolis Museum of Art, Indianapolis	Middenpaneel	1575-1600

Tentoonstellingen

De verzoeking van de heilige Antonius maakte deel uit van de volgende tentoonstellingen:

• De Van Eyck à Bruegel, november 1935-januari 1936, Musée de l'Orangerie, Parijs.
• Jeroen Bosch. Noord-Nederlandsche Primitieven, 10 juli-15 oktober 1936, Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam.
• Middeleeuwse Kunst der Noordelijke Nederlanden, 28 juni-28 september 1958, Rijksmuseum Amsterdam, Amsterdam.

Zie ook

• Verzoeking van de heilige Antonius (doorverwijspagina)
• Lijst van schilderijen van Jheronimus Bosch

Bronnen Anoniem, RKDimages, Kunstwerknummer 56548, 56549 en 56550 (Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie), zonder datum. Bruyn, Eric de (2001) De vergeten beeldentaal van Jheronimus Bosch, 's-Hertogenbosch: Heinen, ISBN 90-70706-35-0. Friedländer, Max J. (1969) Early Netherlandisch Painting. Volume V. Geertgen tot Sint Jans and Jerome Bosch, Leyden: A.W. Slijthof, Brussels: La Connaissance. Koldeweij, A.M., P. Vandenbroeck en B. Vermet (2001) Jheronimus Bosch. Alle schilderijen en tekeningen, Rotterdam: Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam: NAi Uitgevers [enz.]. ISBN 9056622196 Tolnay, Charles de (1984) Hieronymus Bosch. Het volledige werk, Alphen aan den Rijn: ICOB. ISBN 9061131642 Noten

Mediabestanden

Zie de categorie De verzoeking van de Heilige Antonius (Lissabon) van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.