Antropoceen

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Uit losse satellietopnamen, gemaakt tussen 1 oktober 1994 en 31 maart 1995, samengestelde afbeelding van de aarde, waarop kunstlicht een onderdeel van de menselijke invloed laat zien.

Het Antropoceen is de voorgestelde naam van het tijdperk waarin het Aardse klimaat en de atmosfeer de gevolgen ondervinden van menselijke activiteit. De term Antropoceen is geïntroduceerd door de geoloog Alexei Pavlov en heeft tachtig jaar later aan bekendheid gewonnen dankzij de ecoloog Eugene F. Stoermer en de atmosferisch chemicus Paul Crutzen. Het Holoceen zou als gevolg van de door menselijk handelen ontstane veranderingen in de atmosfeer, lithosfeer, biosfeer, cryosfeer en oceanen overgegaan zijn in het Antropoceen. Ecologen noemen in navolging van William Ruddiman dit tijdperk het Vroeg Antropoceen. De term wordt echter niet gebruikt in de officiële tijdschaal zoals gebruikt binnen de geologie.

Herkomst en gebruik[bewerken]

Systeem
Periode
Serie
Tijdvak
Subserie
Etage
Tijdsnede
Ouderdom (Ma)
Kwartair Holoceen 0,0117 - heden
Pleistoceen Boven Tarantien 0,126 - 0,0117
Midden Ionien 0,781 - 0,126
Onder Calabrien 1,80 - 0,781
Gelasien 2,58 - 1,80
Neogeen Plioceen Piacenzian ouder
Indeling van het Kwartair volgens de ICS.

De woorden antropogeen en Antropoceen zijn neologismen die gevormd worden met het Oudgriekse woord anthropos (mens). Het achtervoegsel -ceen is naar analogie van andere tijdvakken zoals het Pleistoceen, terwijl het alternatieve achtervoegsel -geen afgeleid is van genese, wat staat voor wording, ontwikkeling of ontstaan. In deze vorm kan de term ook bijvoeglijk gebruikt worden bijvoorbeeld als antropogene effecten.

De Italiaanse geoloog Antonio Stoppani erkende in het jaar 1873 de invloed van de mensheid op het bestuurlijk systeem Aarde en verwees naar een Anthropo-zoi(cum) tijdperk. Het woord Anthropo-gene werd in 1919 voor het eerst door de Russische geoloog Alexei Pavlov gebruikt als aanduiding voor het Kwartair als systeemperiode met betrekking tot het geslacht Homo. Pavlovs concept werd Anthropo-cene (1922) en werd door Russische geologen in de jaren zestig en tijdens de US-conferentie in het jaar 1965 voorgesteld aan de Amerikaanse stratigrafiecommissie. De commissie besloot het jaar 1967 dat de naam Holocene vervangbaar zou zijn. Geruime tijd later gebruikte de Amerikaanse natuurwetenschapper Andrew Revkin voor de nieuwe post-Holocene periode de term Anthro(po)cene in het boek Global Warming (1992), terwijl zijn landgenoot de ecoloog Eugene Stoermer informeel al in de jaren tachtig de naam Antropocene bedacht had naar analogie met het geologische tijdvak Holocene. De atmosferisch chemicus en Nobelprijswinnaar Paul Crutzen en Eugene Stoermen publiceerden de term gemeenschappelijk (2000).

Menselijke veranderingen op Aarde[bewerken]

Veranderingen in atmosferische compositie en klimaat[bewerken]

Door ontbossing, verbranding van fossiele brandstoffen en door grootschalige landbouw is de concentratie van enkele stoffen in de atmosfeer sterk veranderd, waaronder broeikasgassen. Dit leidt tot een versterking van het broeikaseffect, en daarmee tot de opwarming van de Aarde. Deze veranderingen hebben weer gevolgen zoals het afsmelten van grote ijsvlakken, de stijging van de zeespiegel en toegenomen erosie.

Biodiversiteit[bewerken]

Menselijk handelen heeft geleid tot het uitsterven van plant- en diersoorten, wellicht al vanaf het einde van het Pleistoceen. Toen verdween een groot deel van de megafauna. Mogelijkerwijs zal de mens verantwoordelijk zijn voor een nieuwe massa-extinctie. De oorzaken van het uitsterven van flora en fauna zijn divers. Sommige soorten zijn uitgestorven door de jacht. Ook fragmentatie van natuurgebieden, vervuiling van het milieu en klimaatverandering zijn factoren die het uitsterven van plant- en diersoorten drijven. Naast het uitsterven van soorten, wordt de verspreiding van bestaande soorten eveneens gewijzigd door menselijk handelen.

Veranderingen in de Oceanen[bewerken]

Door de opwarming van de Aarde worden oceanen warmer. Dit gebeurt langzamer dan de opwarming van de atmosfeer. Een andere antropogene verandering is de oceaanverzuring. De pH van de oceanen is tot nu toe met ongeveer 0,1 gedaald. De oceaanverzuring heeft biologische en fysische gevolgen. Organismes die een exoskelet van kalk hebben worden gehinderd door een lager pH, en een deel van het carbonaat in de oceaanbodem zal oplossen om het zuur te neutraliseren.

Veranderingen in sedimentatie[bewerken]

Menselijke activiteiten hebben een groot effect op erosie. Door onder meer ontbossing, akker- en mijnbouw en bouwwerkzaamheden komen grote hoeveelheden gesteente en bodem bloot te liggen. Mogelijkerwijs is de totale erosie veroorzaakt door de mens een orde van grootte groter dan de natuurlijke erosie. Dit heeft als gevolg dat er een duidelijk lithostratigrafisch signaal geproduceerd wordt. Uit ijsboormetingen ziet men een laag met een hoge concentratie chloor naar aanleiding van het testen van atoombommen, en een laag met kwik vanwege de verbranding van kolen.

Discussie over beginjaar en status[bewerken]

Wat de chronologische term Antropoceen of filosofische term antropoceen uiteindelijk inhouden is onlosmakelijk verbonden met wanneer of in welk jaar men het Antropoceen laat beginnen. Globaal zijn er drie mogelijkheden: het begin van het Antropoceen kan gelegd worden bij de atmosferische veranderingen, die van het ecosysteem, of beide. Het laatste is wat William Ruddiman verdedigt met het Vroeg Antropoceen oftewel de pre-industriële revolutie. Critici vinden dat wanneer het begin van het industriële tijdperk in 1925 als ondergrens voor het Antropoceen genomen wordt of de industriële acceleratieperiode ervan van na 1945 met als aanvangskenmerk de fall-out van de eerste kernexplosie, het historisch tijdperk in de bijdrage van de anthropogenic forcing te kort is. Het begin van de industriële revolutie zoals door Paul Crutzen is voorgesteld is een andere mogelijkheid maar de uitvinding van de stoommachine door James Watt in het jaar 1781 is geen klimatologische gebeurtenis en daarom niet hanteerbaar. Het dichts bij dit jaartal ligt volgens Jan Zalasiewicz de eruptie van de vulkaan Tambora in Indonesië het jaar 1815, waarvan men deeltjes heeft teruggevonden in ijskernen. Een vierde mogelijkheid is een jaartal of gebeurtenis in de toekomst. Een bekende Nederlandse criticus van de term Antropoceen is de geoloog Salomon Kroonenberg van de Faculteit Aardwetenschappen van de Universiteit Delft. Hij wijst in de geschiedenis van de geologie op de constante veranderingen in het klimaat.

Antropocien[bewerken]

Wordt de atmosferische verandering als uitgangspunt genomen dan weet men dat het Antropoceen minimaal zo’n 3.000 tot 5.000 jaar gaat duren voordat het natuurlijk evenwicht zich heeft hervonden. Voor de invoering van een nieuw geologisch tijdvak is dat een zeer korte periode. Als het Antropoceen ooit in de geologische tijdschaal wordt opgenomen zal dat daarom wellicht niet als nieuw tijdvak, maar als een tijdsnede zijn, een onderverdeling van het Holoceen. Valt de keuze op tijdsnede dan wordt het achtervoegsel in het Engels sían en spreekt men van Anthropo-sian oftewel het Antropocien. De karakterisering en onderverdeling van het Holoceen heeft plaatsgevonden op basis van neerslag en temperatuur.

Vroeg Antropoceen[bewerken]

Hoogleraren van de Universiteit Wageningen blijken de voorkeur te geven om het ecosysteem als uitgangspunt voor het Antropoceen te nemen of de mens met oudere startdata. De oudste startdatum voor het Antropoceen ook wel het Vroeg Antropoceen genoemd, laat men beginnen 60.000 jaar geleden toen de mens vanuit Afrika begon uit te zwerven. Het Vroeg Antropoceen is een beginnende theorie die in eerste instantie is voorgesteld door de Amerikaanse paleoklimatoloog William Ruddiman (2002). Hij poneerde de hypothese dat het Vroeg Antropoceen (Engels: Early Anthropocene) als nieuw geologisch tijdperk zijn start moet hebben toen zowel de atmosfeer als ook het natuurlijk ecosysteem gelijktijdig voor het eerst door menselijke activiteit werden beïnvloed. Hij dateerde het aanvangstijdstip rond 8.000 jaar geleden tijdens het eerste Neolithisch Temperatuur Optimum met de opkomst van de intensieve landbouw, ontbossing en veeteelt (koolstofdioxide en methaan): het begin van de Neolithische revolutie. Waarbij het niet eenvoudig was om effecten van verstoringen in natuurlijke ecosystemen en van uitputting van minerale grondstoffen te onderscheiden van gevolgen van vroeg- of laat-menselijk gedrag.

Sustainoceen[bewerken]

Het Sustainoceen (Engels: Sustainocene) is een voorgestelde naam van het hypothetische tijdvlak waarin het Antropoceen overgaat. Het Sustainoceen zoals voorgesteld door de Australiër Bryan Furnass (2012) zou een lang tijdperk worden met het accent op menselijk rentmeesterschap. Het postulaat bestrijkt een periode van meer dan een miljard jaar en beschrijft de ethische en de sociale aspecten van het bestuurlijk systeem Aarde: voor ecologische duurzaamheid, voor een gesloten economie van recyclebare grondstoffen en voor het beheer van natuurlijke hulpbronnen met behoud van biodiversiteit.

Historische achtergrond[bewerken]

Law Dome ijskernen Antarctica. Na 1800 wordt de CO2 concentratie verhoogd met een sterk toenemende tendens in de 20e eeuw.
Bijdrage opwarming Aarde
Beschrijving %
Waterdamp 36-70%
CO2 9-26%
Methaan 4-9%
Ozon 3-7%

De maakbaarheid van het klimaat is door meerdere wetenschappers ontdekt. Als voorbeeld nemen we hier de versterking van het broeikaseffect. Rond de eeuwwisseling tussen de negentiende en twinstigste eeuw stelde Svante Arrhenius voor dat mensen een significante invloed hadden op het klimaat door het broeikaseffect te versterken, wat er mogelijk toe zou leiden dat de volgende ijstijd kon worden uitgesteld. Dit idee werd verder uitgewerkt door Callendar. In latere jaren bleek dat ook grote veranderingen in ijskappen en veranderingen in neerslagpatronen hieraan te wijten zijn.

Toelichting tabel: De bandbreedte van de verschillende concentraties in de tabel in procenten verklaart dat zowel regionaal als kortstondig variaties in de concentratie van deze stoffen kan optreden. Een tweede oorzaak is het gegeven dat de absorbtiespectra van sommige broeikasgassen deels overlappen. Zo absorberen koolstofdioxide en waterdamp beiden straling met een golflengte rond de 2,5 µm. Als een van de twee gassen afwezig zou zijn, zou de straling alsnog (deels) worden geabsorbeerd. Hierdoor is het lastig een exact percentage te geven aan hoeveel elk broeikasgas bijdraagt.

Procedure tot erkenning[bewerken]

De Geological Society of London in Burlington House, Picadilly.

Er is door Jan Zalasiewicz en zijn collega's van de internationale stratigrafiecommissie (ICS) van de Geological Society of London op 4 februari 2008 een voorstel gedaan in GSA-Today (Geological Society of America) om het Antropoceen geologisch te erkennen als het jongste tijdperk in plaats van het Holoceen. Sindsdien worden door verschillende werkgroepen stappen ondernomen om te bepalen of het Antropoceen als tijdperk formeel opgenomen kan worden in de geologische tijdschaal.

De International Commission on Stratigraphy (ICS) beheert de nomenclatuur van de tijdvakken in de geologie. De grens tussen de twee tijdvakken de Global Boundary Stratotype Section and Point (GSSP) wijzen zij in de praktijk vervolgens aan door een gesteenteplek ergens wereldwijd te kenmerken met een plaquette uit brons, in vaktermen een Golden Spike.[1]

Er zijn ook argumenten tegen officiële erkenning. We weten nog niet hoe groot de invloed zal zijn en het is daarom nog te vroeg om nu al te spreken van het Antropoceen. Daarnaast is de periode dat de Aarde sterk beïnvloed wordt door mensen nog erg klein als je het op geologische schaal bekijkt, en zou men wellicht eerder over een gebeurtenis dan een periode moeten spreken. Tot slot is de huidige periode nog niet terug te vinden in de meeste gesteentes, omdat deze er veel langer over doen om te vormen.

Bronvermelding[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties

Referenties

  • (en) Waters, C., Zalasiewicz, J., (2014): A stratigraphical basis for the Anthropocene?, The Geological Society of London.
  • (en) Hansen, P., (2013): The Summits of Modern Man, bron: Great Soviet Encyclopedia (New York, 1973), vol. 2, 139—144; Pavlov's concept has been Anglicized as both “Anthropogene” and “Anthropocene.”
  • (en) Faunce, T.,( 2012): 'Towards a global solar fuels project - Artificial photosynthesis and the transition from anthropocene to sustainocene', Procedia Engineering, vol. 49, no. 2012, pp. 348-356.
  • (en) Furnass, B., (2012): From Anthropocene to Sustainocene. Challenges and Opportunities. Public Lecture. Australian National University: [1] and What's on at ANU - Public Lecture From Anthropocene to Sustainocene - challenges and opportunities: [2]
  • (nl) Kroeze, C., (2010): Een toekomst vol verrassingen, Open Universiteit, Heerlen.
  • (en) Haeberli, W., (2008): Changing views of changing glaciers, University of Zurich.
  • (en) Zhamoida, A., (2004): Problems Related to the International (Standard) Stratigraphic Scale and Its Perfection, St. Petersburg.
  • (nl) Crutzen, Paul, (2003): Het Antropoceen, op de drempel naar de toekomst, in Cahiers bio-wetenschappen en maatschappij, 22, nr. 2, blz. 60-64, Den Haag.
  • (en) Crutzen, Paul, (2002): Geology of mankind, in Nature.
  • (en) Ruddiman, W., (2002): The Anthropogenic Greenhouse Era began thousands of years ago. Climatic Change 61 (3): p. 261–293, Kluwer Academic Publishers. Printed in the Netherlands.
  • (en) Crutzen, Paul & Stoermer, Eugene, (2000): The Anthropocene, Global Change, IGBP Newsletter, 41, p.17-18.
  • (en) Oerlemans, J., (2000): Holocene glacier fluctuations: is the current rate of retreat exceptional. International Glaciological Society.
  • (nl) Leinders, J., (1997): Geologie rondom ijstijden, De dynamica van ijskappen, Open Universiteit, Heerlen, ISBN 90 358 1120 8.
  • (en) Revkin, A., (1992): Global Warming, Understanding the Forecast, American Museum of Natural History, New York, Abbeville Press, 180 p.
  • (nl) Reijnders, L., Kroeze, C., (1990): Het milieu, Denkbeelden voor de 21ste eeuw, blz. 285-305, Zeist.
  • (fr) Forel, F-A., (1895): Les variations périodiques des glaciers: Discours préliminaire. Sciences Physiques et Naturelles Genève.
  • (fr) Forel, F-A., (1881): Archives des Sciences Physiques et Naturelles Genève, Richter, E., (1883).

Bron

  • (en) Are we now living in the Anthropocene?, GSA TODAY, (4 februari 2008): Zalasiewicz, Jan, en Williams, Mark, Department of Geology,University of Leicester; Alan Smith, Department of Earth Sciences, University of Cambridge, UK; Tiffany L. Barry, Angela L. Coe, Department of Earth Sciences, The Open University, Walton Hall; Paul R. Bown, Department of Earth Sciences, University College London; Patrick Brenchley, Department of Earth Sciences, University of Liverpool.
  • (nl) Het Antropoceen, een nieuwe geologische tijdsperiode? Kennislink (23 december 2011): Adiël Klompmaker

Voetnoten

  1. Dit is echter niet altijd uitvoerbaar, zo is de basis van het Holoceen gedefinieerd op basis van een ijsboorkern van Groenlands ijs die nu in een Deens ijsarchief ligt.