Aoristus

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

De aoristus (Grieks: αόριστος, vertaling: onbepaald, vaag) is een tempus die voorkomt in verschillende talen, zoals het Oud-Grieks, het Sanskriet, het Oudkerkslavisch en het Georgisch. In het Nederlands is er geen formele equivalent van de aoristus, maar wel bepaalde werkwoordsvormen die dezelfde betekenis uitdrukken. In het Latijn wordt dezelfde betekenis uitgedrukt door het perfectum.

In het Oud-Grieks geeft de aoristus een perfectief aspect aan. De gebeurtenissen die door het werkwoord worden beschreven zijn reeds beëindigd en worden medegedeeld of verteld. In de indicativus heeft de aoristus een augment waardoor deze ook verleden tijd aangeeft. In de andere wijzen geeft de aoristus geen tijd aan, zoals bijvoorbeeld in de imperativus in "Κύριε έλεισον", Kyrie eleison: "Heer, erbarm U onzer".

Er zijn verschillende vormen van aoristi, alle met dezelfde semantische waarde (betekenis):

  • Sigmatische aoristus
  • Pseudo-sigmatische aoristus/ aoristus van verba liquida
  • Thematische aoristus/ Asigmatische aoristus
  • Stamaoristus/ Athematische aoristus
  • Aoristus passivus met θ/ Thetatische aoristus
  • Aoristus passivus zonder θ/ Athetatische aoristus
  • Aoristus mixtus

Sigmatische aoristus[bewerken]

De sigmatische aoristus is in het Oudgrieks een manier van de werkwoordsvervoeging aoristus waarbij een sigma als tussenvoegsel wordt gebruikt.

De sigmatische aoristus geeft een afgesloten handeling aan, in tegenstelling tot het imperfectum. Verder is de vertaling van de indicativus van de aoristus en het imperfectum gelijk.

De aoristus gaat uit van een andere stam: de aoristusstam. De sigmatische aoristusstam wordt in het Oud-Grieks gevormd door een sigma achter de wortel te plakken. In de praktijk wordt de sigmatische aoristus meestal gevormd door achter de praesensstam de letters σα te plakken: λυ-σα. Of de alpha bij de stam hoort is de vraag.

Verder wordt voor deze aoristusstam nog het augment van de verleden tijd gezet: de ἐ.

Achter dit construct (ελυσα) komen de uitgangen (zie onderstaand schema):

Aoristus Actief Aoristus Medium
ἐ-λυ-σα ik maakte los / ik heb losgemaakt ἐ-λυ-σα-μην ik maakte mezelf los / ik heb mezelf losgemaakt
ἐ-λυ-σα-ς jij maakte los / jij hebt losgemaakt ἐ-λυ-σα-σο > ἐ-λυ-σω jij maakte jezelf los / jij hebt jezelf losgemaakt
ἐ-λυ-σα-ε > ἐ-λυ-σε(ν) hij maakte los / hij heeft losgemaakt ἐ-λυ-σα-το hij maakte zichzelf los / hij heeft zichzelf losgemaakt
ἐ-λυ-σα-μεν wij maakten los / wij hebben losgemaakt ἐ-λυ-σα-μεθα wij maakten onszelf los / wij hebben ons losgemaakt
ἐ-λυ-σα-ετε > ἐ-λυ-σα-τε jullie maakten los / jullie hebben losgemaakt ἐ-λυ-σα-σθε jullie maakten jezelf los / jullie hebben jezelf losgemaakt
ἐ-λυ-σα-ον > ἐ-λυ-σα-ν zij maakten los / zij hebben losgemaakt ἐ-λυ-σα-ντο zij maakten zichzelf los / zij hebben zichzelf losgemaakt

Pseudo-sigmatische aoristus of aoristus van verba liquida[bewerken]

In tegenstelling tot de gewone (sigmatische) aoristus, waarbij de stam eindigt op -σ-, komt deze letter bij de pseudo-sigmatische aoristus te vervallen. De sigma vervalt als de wortel van een werkwoord eindigt op een μ, λ, ν of ρ (de medeklinkers van het woord molenaar). Deze woorden worden ook wel de verba liquida genoemd.

In plaats daarvan wordt soms de klinker van de wortel gerekt. Een voorbeeld:

  • φαινω → ἐφηνα (ik schijn, resp. ik scheen).

Alleen bij een -ἐι-, -ἰ- of -ὐ- in de praesensstam is de verlenging in de aoristus niet zichtbaar.

De uitgangen zijn wel gelijk aan die van de gewone aoristus, voor zowel actief als medium. In het passief wordt de aorist hier gewoon gevormd met thèta en gewone uitgangen van het passief.

Thematische Aoristus of asigmatische aoristus[bewerken]

De thematische aoristus heeft weer een andere verbuiging. In de indicativus heeft deze de uitgangen van het imperfectum. In andere wijzen zijn er de uitgangen van het praesens. De aoristus van deze groep werkwoorden is te onderscheiden van het praesens door het verschil in de stam.

AOR>

Aoristus Passivus (Thetatische aoristus)[bewerken]

In zijn passieve vorm wordt de aorist in het Grieks op een geheel eigen wijze gevormd. Men neemt de verbaalstam van het werkwoord en voegt daar een thèta aan toe (vandaar de naam thetatische aoristus) gevolgd door de bindklinkers en uitgangen.

Athetatische aoristus[bewerken]

Dit verschijnsel komt alleen voor bij passieve vormen. Hier wordt eigenlijk de aorist op dezelfde vorm gemaakt als bij de gewone regel maar dan zonder de thèta.