Apeldoorns Kanaal

Apeldoorns Kanaal
Lengte	52 km
Jaar ingebruikname	1868
Van	IJssel, Dieren
Naar	IJssel, Hattem
Loopt door	Nederland
Apeldoorns Kanaal nabij Vaassen (foto: Rijkswaterstaat)
Portaal    Maritiem

Het Apeldoorns kanaal is een in Apeldoorn door dammen met duikers afgesloten waterweg van de IJssel bij kilometerraai 911,6 (Dieren) weer naar de IJssel bij kilometerraai 977,7 (Hattem) in Nederland. Het had van 1868 tot en met 1961 de functie van "lateraal kanaal" parallel aan de IJssel. Bij lage en hoge rivierstanden was de IJssel zeer moeilijk te bevaren wegens onvoldoende vaardiepte, respectievelijk sterke stroom. De route via het kanaal was dan, met name voor kleine schepen, ook zeer aantrekkelijk.

Kanaalpeilen

• Buitenzijde Dierense Sluis: waterstand van de IJssel
• 1e pand: 13,21 m + NAP
• 2e pand: 10,80 m + NAP
• 3e pand: 8,27 m + NAP
• 4e pand: 5,55 m + NAP
• 5e pand: 4,00 m + NAP
• Buitenzijde Hezenbergersluis: waterstand van de IJssel

De geschiedenis

Het kanaal volgt min of meer dezelfde route als het oude beekje de Grift, waarover – voor zover dat te achterhalen is – vanaf de 16e eeuw scheepvaart plaatsvond met platbodems. Bekend is ook dat in 1619 een plan werd opgesteld om de Grift beter bevaarbaar te maken, vanwege de vele watermolens en lage bruggen. Onder koning Lodewijk Napoleon werden voor nieuwe plannen zelfs opmetingen en een kostenberekening gedaan. Pas onder koning koning Willem I (1772-1843) werd een oplossing gevonden om de weerstand van de eigenaren van de vele watermolens op de Grift te breken, door een geheel nieuw kanaal te graven, vrijwel parallel met de Grift.

De opdracht werd verstrekt aan Hendrik Jan Lijsen, een beambte van paleis Het Loo. Hij werd de bouwmeester van het kanaal van Apeldoorn naar Hattem, waarvan de aanleg 1825 in Apeldoorn werd begonnen. Het kanaal werd officieel geopend op 13 april 1829 en had toen zo’n fl. 300.000 gekost, grotendeels gefinancierd door de koning Willem I. Het kanaal kreeg de naam Griftkanaal. De Grift komt nu bij Heerde in het Apeldoorns kanaal uit.

De exploitatie van het kanaal bracht echter te weinig op. Het onderhoud aan sluizen en bruggen kostte meer dan sluis- en bruggelden opleverden. Dat werd in de hand gewerkt doordat de schepen moesten terugvaren over dezelfde route. In 1837 nam Rijkswaterstaat het beheer over, en in 1843 ook het eigendom van het kanaal. Volgens de statistieken kwamen er in 1851 maar 358 schepen naar Apeldoorn. Daarmee werd duidelijk dat het wenselijk was om het kanaal door te trekken om er een doorgaande vaarweg van te maken. In 1858 startten de werkzaamheden om het kanaal door te trekken naar Dieren en het nieuwe traject geschikt te maken voor schepen met een laadvermogen tot 200 ton. Uniek was de drietrapssluis die in Dieren de aansluiting op de IJssel vormde. Dit stuk van het kanaal werd officieel geopend op 1 december 1868.

De ontwikkelingen stonden ook in de binnenvaart niet stil en de schepen werden steeds groter. Het werd voor een lonende exploitatie noodzakelijk de afmetingen van het kanaal daarop af te stemmen en vanaf 1878 werden de werkzaamheden in twee fasen tot begin jaren dertig van de 20e eeuw uitgevoerd. De oude houten sluizen in het noordelijk kanaalgedeelte werden daarbij vervangen door gemetselde sluizen. Die werden van 22 m lang en 4,30 m breed gebracht op 31,25 m lang en 6,25 m breed. De drempeldiepte werd daarbij van 1,42 m op 2,10 m gebracht. Door ook de bodembreedte van het kanaal te vergroten van 6,50 m tot 12 meter, de diepte van 1,60 m tot 2,10 m en de doorvaartwijdte van de bruggen op 6,5 m te brengen werd de vaarweg opgewaardeerd van schepen tot 40 à 50 ton tot de gewenste maat van maximaal 200 ton.

In de Tweede Wereldoorlog is aan de toen aanwezige 42 beweegbare bruggen herhaaldelijk schade toegebracht. Op 10 mei 1940 zijn ze door het Nederlandse leger opgeblazen. Gedurende de oorlog zijn de meeste bruggen weer hersteld of door nieuwe vervangen, maar in april 1945 werden die weer door de terugtrekkende Duitse troepen opgeblazen. Ook de bedieningswerken van de sluizen in Hattem en Dieren werden herhaaldelijk vernield. In het kanaal zelf werden tientallen schepen tot zinken gebracht. Maar begin 1946 kon het gehele kanaal weer voor de scheepvaart worden opengesteld.

Apeldoornse Sluis in Apeldoorn met fietsbrug, gerenoveerd in 2007

Door de opkomst van de spoorwegen en gemotoriseerd wegverkeer verminderde het belang van het kanaal. Er was nog wel voldoende vracht op het gedeelte van Hattem naar de Berghuizer papierfabriek in Wapenveld. Maar ook dat liep terug, waarmee verbreden en verruimen van dit gedeelte te kostbaar zou worden. Per 1 januari 1962 werd het noordelijk deel vanaf de Berghuizer papierfabriek in Wapenveld tot Apeldoorn voor de scheepvaart gesloten.

Het scheepvaartverkeer van Dieren naar Apeldoorn was na de oorlog echter flink toegenomen en in 1954 werd in principe besloten dat stuk van het kanaal geschikt te maken voor kempenaars, schepen tot pakweg 600 ton. In Dieren werd een nieuwe sluis gebouwd met een schutlengte van 75 m, met een tussenhoofd te verdelen in een sluis van respectievelijk 30 m en 40 m, met een wijdte van 7,5 m, die al in 1957 in gebruik kon worden genomen. De oude drietrapssluis werd gesloopt.

Latere studies toonden aan dat er met een opwaardering van het kanaal niet voldoende rendement kon worden behaald en per 1 juni 1972 is ook het gedeelte van Dieren tot de Koudhoornse Sluis buiten gebruik gesteld. Alleen het gedeelte van de IJssel bij Hattem tot de Berghuizer papierfabriek in Wapenveld bleef nog tot 1982 voor de scheepvaart geopend.

In 1997 droeg Rijkswaterstaat het kanaal met toebehoren over aan het Waterschap Veluwe. Een commissie stelde in 2001 een toekomstvisie op voor het verwaarloosde kanaal, waarin restauratie en het opnieuw bevaarbaar maken van het kanaal werd aanbevolen.

Anno 2009 is weer een klein stukje van het noordpand van het kanaal bevaarbaar: 3,4 km van de monding van de IJssel tot de Hezenbergersluis. Daarnaast zijn een aantal bruggen weer beweegbaar gemaakt en voorbereid op het openstellen van het kanaal voor de recreatievaart.

De huidige functie

Het kanaal heeft nog steeds een functie in de waterhuishouding van het gebied. Ten behoeve van de watervoorziening wordt het kanaal gevoed door Veluwse sprengen en beken, zoals de Oosterhuizerspreng en de Vrijenberger Spreng. Langs het lommerrijke kanaal zijn veel bezienswaardigheden zoals watermolens en een oude papierfabriek (De Middelste Molen). Langs het hele zuidelijke deel loopt aan de oostkant een vrijliggend fietspad. Het kanaal wordt anno 2011 op diverse plaatsen nog steeds gebruikt voor pleziervaart met kano's en waterfietsen.

De ontwikkelingen

Diverse horeca- en recreatiebedrijven en watersportverenigingen hebben plannen ontwikkeld voor het opnieuw bevaarbaar maken van het Apeldoorns kanaal van Dieren tot Hattem. Hiervoor zouden circa 50 bruggen vervangen moeten worden en zou het gehele kanaal gebaggerd moeten worden, hetgeen alleen al circa 40 miljoen euro zou gaan kosten. Ook zal een deel van snelweg A50 verhoogd moeten worden, wat mogelijk problemen oplevert voor het vrachtverkeer. Ook moeten de dammen met duikers in Apeldoorn worden gepasseerd. Een alternatief voor het verhogen van overkluizingen en bruggen zou het aanleggen van een sluis aan weerszijden kunnen zijn, waarmee het waterniveau kan worden verlaagd in plaats van de weg verhoogd. De kosten van dit project zouden in de plannen van de initiatiefnemers gedragen moeten worden door de rijksoverheid, maar deze geeft daar geen enkele prioriteit aan. Diverse gemeentelijke overheden staan echter niet onwelwillend tegenover de plannen. Ook het Waterschap Veluwe, de beheerder van het kanaal, stelt zich niet negatief op, maar onderneemt zelf geen initiatieven in deze richting. De kosten worden geraamd rond de €120 miljoen.

De kanaalzone

In oktober 2008 kwamen Gedeputeerde Staten van Gelderland met de toezegging om 10 miljoen euro te investeren in de herstructurering van de kanaalzone in Apeldoorn. Daarmee voldeed de provincie aan de voorwaarde die de rijksoverheid had gesteld aan een rijksbijdrage van 11 miljoen euro. Het geld zal worden aangewend voor de bouw van nieuwe woningen en het opknappen van bedrijfsterreinen langs het kanaal.

De kunstwerken

Dierense Sluis

• 01 Dierense Sluis met brug
• 02 Spoorbrug in de lijn Arnhem-Zutphen
• 03 Edybrug
• 04 Spankerensebrug
• 05 Dupo-brug
• 06 Nachtegaalsbrug
• 07 Laagsoerensebrug
• 08 Brummensebrug

Hallse brug in december

• 09 Hallsebrug
• 10 Eerbeeksebrug
• 11 Baileybrug naast de Eerbeeksebrug
• 12 Koldenhovensebrug
• 13 Zilvensebrug
• 14 Klabanusbrug
• 15 Loenensebrug

Scherpenbergerbrug

• 16 Scherpenbergerbrug
• 17 Brug in Rijksweg A50
• 18 Oosterhuizerbrug
• 19 Woudwegbrug
• 20 Veldwegbrug
• 21 Brug in Rijksweg A1
• 22 Brug
• 23 Bruggelerbrug
• 24 Bruggelerfietsbrug
• 25 Fietsbrug industrieterrein
• 26 Duiker in de Marchantdam

Het is niet alles goud dat er blinkt

• 27 Maatbrug (’t Jeroen Schut Bruggetje)
• 28 Matenpoortbrug
• 29 Wormensebrug
• 30 Spoorbrug in de lijn Apeldoorn-Deventer
• 31 Welgelegenbrug

Op de voorgrond de brugwachterswoning van de Welgelegenbrug

• 32 De Freule
• 33 Deventerbrug
• 34 Apeldoornse Sluis met brug
• 35 Duiker onder de Edisonlaan
• 36 Duiker onder de Anklaarseweg
• 37 Broeksbrug

Koudhoornse Sluis

• 38 Koudhoornse Sluis
• 39 Papegaaisbrug
• 40 Ramsbrug
• 41 Jonasbrug
• 42 Cannenburgerbrug
• 43 Brug in de Eekterweg

Vaassense Sluis

• 44 Vaassense Sluis
• 45 Nieuwe Schobbertsbrug
• 46 Brug in Rijksweg A50
• 47 Schobbertsbrug
• 48 Zuukbrug
• 49 Dragterbrug
• 50 Horsterbrug
• 51 Vemderbrug
• 52 Olstbrug
• 53 Bonenburgerbrug
• 54 Bonenburgersluis

Bonenburgersluis

• 55 Griftbrug
• 56 Oost-Indischebrug
• 57 Suikerbrug
• 58 Flessenbergerbrug
• 59 Manenbergerbrug
• 60 Kloosterbrug

Hezenbergersluis

• 61 Hezenbergersluis met brug
• 62 Keersluis Het Bastion
• 63 Hattemerbrug

Zie ook

• Bruggen over het Apeldoorns Kanaal

Externe link

• Stichting Apeldoorns kanaal (pleit voor bevaarbaarmaking)

Mediabestanden

Zie de categorie Apeldoorns Kanaal van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.

Referenties