Appingedam

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

Gemeente Appingedam Provincie Groningen Hoofdplaats Appingedam Oppervlakte  - Land  - Water 24,62 km² 23,84 km² 0,78 km² Inwoners Bevolkingsdichtheid 12.154 (30 juni 2008)? 510 inw./km² Geografische ligging 53°19' NB 6°52' OL Belangrijke verkeersaders N33, N360 Netnummer 0596 Postcodes 9900-9903 Officiële website www.appingedam.nl Politiek Burgemeester (lijst) mevrouw H.K. Pot (waarnemend) m.i.v. 15 september 2008 Zetels Gemeenteraad PvdA CDA GemeenteBelangen D66 VVD 15 7 3 3 1 1 Bevolkingspiramide

Gemeente Appingedam in 1866 (Atlas van de provincie Groningen 1865-1870)

De hangende keukens

Appingedam ( uitspraak (info·uitleg)) (Gronings: Daam/Apnkedaam), inwoners per 1 januari 2008: 15.891, is een stad en gemeente in het noorden van Nederland, in de provincie Groningen.

Inhoud 1 Beschrijving 2 Naam 3 Geschiedenis 4 Het wapen van Appingedam 5 De vlag van Appingedam 6 De Twintigste Eeuw 7 Hangende keukens 8 Wateren 9 Toeristische en Culturele Activiteiten 10 Uitgaan 11 Bedrijvigheid en winkelen 12 Onderwijs 13 Gemeente 14 Openbaar vervoer 15 Autoverkeer 16 Sport en recreatie 17 Toekomstplannen Appingedam 18 Stedenband 19 Geboren in Appingedam 20 Andere bekende Appingedammers 21 Bronnen, noten en/of referenties 22 Externe links

[bewerk] Beschrijving

De gemeente beslaat een oppervlakte van 24,62 km² (waarvan 0,79 km² water). Een inwoner van Appingedam wordt een Damster of Appingedammer^[1] genoemd.In de Middeleeuwen sprak men wel van Damsaters, Latijn Dammenses, dat is 'dambewoners'.

Het stadje Appingedam, gelegen aan het Damsterdiep, was vroeger de hoofdstad van het Ommeland (historisch gewest) Fivelingo. Het is tezamen met de stad Groningen een van de twee plaatsen met historische stadsrechten in de provincie.

[bewerk] Naam

De naam Appengadomme (1225) of Damme (1235) is volgens sommige theorieën ontleend aan een dam in de rivier de Appe of Apt. Op naamkundige gronden is een afleiding uit de riviernaam Appe onwaarschijnlijk. Dergelijke vormen komen in de Middeleeuwen alleen voor bij landschapsnamen als Fivelingo.^[2] Waarschijnlijker is een afleiding van de persoonsnaam Appe/Abbe, dan wel de familienaam Appinga/Abbinga. Appingedam betekent dan 'dam bij de woonplaats van de mannen van Abbo' of 'dam bij de woonplaats van de familie Abbinga'. Volgens enkele 15-eeuwse bronnen werd de kloosterwierde ook wel Appingen genoemd. Vergelijkbaar daarmee is de kloosterwierde Appingen in de Krummhörn, 1401 Appungen.

[bewerk] Geschiedenis

Over de precieze ouderdom bestaat geen zekerheid. De archeologische vondsten gaan terug tot ongeveer 1140, al zijn er enkele oudere vondsten (waaronder een Badorf-kan uit de 10e eeuw) gedaan.^[3].

Appingedam ontstond vermoedelijk rond 1100 op een van de dijken langs de Delf (het latere Damsterdiep) of een van de voorlopers daarvan. Bij de kruising van de Delf, de Groeve, de Groote Heekt en enkele handelswegen ontstond een nederzetting van schippers, koop-en ambachtslieden. In een document uit 1224 is voor het eerst sprake van een markt- of vergaderplaats (Forum), waarmee waarschijnlijk Appingedam wordt bedoeld.

Over de beginperiode bestaan verschillende theorieën, die zich concentreren op de vermoede loop van het riviertje de Appe (zie daar). Een aantal auteurs (Hoft 1990; Ten Broeke 1935-37) gaat er van uit dat Appingedam is ontstaan aan een dam in de Heekt, de Appe of de Groeve. De nederzetting zou al hebben bestaan voordat rond 1200 de Delf (het Damsterdiep) werd gegraven. Als consequentie van deze opvatting wordt soms gesteld dat met de in 1057 genoemd plaats Geleviswert, waar munten werden geslagen, niet Garrelsweer maar Garreweer wordt bedoeld. Andere auteurs meenden dat Appingedam pas na het graven van de Delf is gesticht. Het stadje zou mogelijk zijn ontstaan aan een sluis of dam in de Delf (Kooke & Vermeulen 1978). Recent historisch-geografisch onderzoek heeft laten zien dat het Damsterdiep al voor het jaar 1000 moet zijn gegraven om de ontwatering van het achterland te verbeteren (Ligtendag 1995). Aanwijzingen voor het bestaan van een dam in de Delf zijn echter niet gevonden.

Door de gunstige ligging aan de Delf, die een open verbinding met de zee vormde, groeide de nederzetting in korte tijd uit tot een belangrijk handels- en marktcentrum. Appingedam werd de hoofdplaats van het Friese gewest Fivelingo. Aan de kaden van de Delf werden binnengelopen zeeschepen afgemeerd en losten en laadden schippers hun vracht. Vervolgens werden de goederen opgeslagen en verhandeld. Handel werd gedreven met Noord-Duitsland en het Oostzee-gebied, Scandinavië en Westfalen. Bij de Wezertol van Bremen golden gunstige uitzonderingstarieven voor Damster schepen. Appingedam was een belangrijk regionaal marktcentrum.

Appingedam had in de Middeleeuwen niet alleen in economisch, maar ook in juridisch en bestuurlijk opzicht een centrumfunctie. Al in de 13e eeuw vergaderden hier de redgers van het Friese gewest Fivelingo. De zelfstandigheid van rechtspraak en bestuur werd bevestigd in 1327. In dat jaar erkenden de vertegenwoordigers van de Zeven Friese Zeelanden, verenigd in het verbond van de Opstalboom, de al van oudsher in Appingedam bestaande rechten en gewoonten en leggen deze vast in het stadsprivilege van Appingedam, de buurbrief. De voertaal in Appingedam was in de middeleeuwen Fries. Dit blijkt ook uit overgeleverde Oudfriese wetsteksten. Het Fries werd als gevolg van de Hanzehandel en de invloed van de stad Groningen aan het einde van de middeleeuwen verdrongen door het Gronings.

In 1536 werd de stad ingenomen door Meindert van Ham, een aanvoerder van Karel van Gelre, maar in september van datzelfde jaar werd hij verdreven door Georg Schenck van Toutenburg, stadhouder van Karel V. Daarna werden de vestingwerken geslecht. Hoewel Appingedam sinds de 16e eeuw in economisch opzicht geleidelijk aan achteruit ging, ontstond er tijdelijk een opleving rond 1630, als het raadhuis gebouwd wordt en rond 1760 als veel gevels, vooral in de Solwerderstraat, worden vernieuwd. Aan het eind van de 18e eeuw worden toch nog altijd zo'n 50 zeeschepen per jaar bevracht en worden regelmatig vaste beurtdiensten onderhouden op Sneek, Amsterdam en Leer.

Langs het Damsterdiep stonden steen- en pannenbakkerijen, kalkovens en scheepswerven. Wind- en rosmolens zorgden voor het malen van graan en boekweit het persen van olie en het zagen van hout. Bovendien telde de stad maar liefst 6 bierbrouwerijen, 2 jeneverstokerijen, enkele leerlooierijen, weverijen, garentwijnderijen, een zeepziederij, een lijmziederij, een azijnmakerij en een zoutkeet.

Aan het einde van de 19e eeuw bloeide de Damster economie weer wat op. Appingedam maakte vooral naam met de veemarkten, waarvan de paardenmarkt de belangrijkste was. In 1884 kreeg de stad aansluiting op de nieuwe spoorlijn Groningen-Delfzijl. Het vervoer over water nam hierdoor in belang af. Aan het begin van de 20e eeuw ontwikkelde Appingedam zich meer en meer tot het industriële centrum van Fivelingo. In 1870 introduceerde C. Roggenkamp de eerste stoommachine in Appingedam en richtte hij de eerste stoomtimmerfabriek van Nederland op, de 'Molly'.

Appingedam kreeg onder andere een zuivelfabriek, een vlasfabriek, een strokartonfabriek en een gasfabriek. De Machinefabriek Borga van Ter Borg & Mensinga kreeg wereldfaam en de metaalgieterij van Jan Brons produceerde de Bronsmotor, een scheepsmotor die over de hele wereld werd verkocht.

Thans staat op de hoek van de Kniestraat en de Dijkstraat, als een soort industrieel monument, de reusachtige krukas van zo'n Bronsmotor.

Sinds 1945 heeft Appingedam zich vooral ontwikkeld tot regionaal verzorgingscentrum, zowel in bestuurlijk opzicht als op het gebied van het onderwijs en de winkelvoorzieningen. Eind zeventiger, begin tachtiger jaren komt daar de ontwikkeling tot toeristisch centrum voor de noord-oostelijke hoek van de provincie Groningen bij.

[bewerk] Het wapen van Appingedam

Het wapen van Appingedam toont een pelikaan die, staande op haar nest, haar jongen voedt met haar eigen bloed. Het wapen is ontleend aan het burgerzegel van Appingedam. Het oudste exemplaar dat bewaard is gebleven dateert uit 1308. De pelikaan die haar jongen doodt en hen na drie dagen met haar bloed weer tot leven wekt is een symbool voor het lijden en de opstanding van Christus. Christus' bloed staat in deze vergelijking centraal: zoals Christus met zijn bloed de mensheid verlossing bracht, zo wekt de pelikaan met haar bloed de jongen weer tot leven.

[bewerk] De vlag van Appingedam

Een vlag van 4 horizontale banen in kleuren, van boven naar beneden, geel, groen, rood en blauw in de verhouding van respectievelijk 4:1:1:4. Samen met het wapen behoort de vlag tot de gemeentelijke symbolen van Appingedam. In tegenstelling tot het wapen, waarvan het gebruik is voorbehouden aan het gemeentebestuur, mag de vlag door iedereen worden gebruikt. De vlag is vastgesteld door de gemeenteraad op 23 juli 1964.

[bewerk] De Twintigste Eeuw

Na de Tweede Wereldoorlog wordt Appingedam aanvankelijk meer en meer overvleugeld door buurgemeente Delfzijl. Deze plaats ontwikkelde zich in hoog tempo tot de 3e havenstad van Nederland en tot één van de belangrijkste industriële centra in het noorden des lands. De ontwikkeling in Appingedam verloopt veel gestager. Op sommige gebieden, zoals de winkelvoorzieningen is zelfs sprake van stilstand. Zoals zo vaak is er ook nu weer een bepaalde prikkel voor nodig om de ommekeer in te luiden.

In 1972 verkrijgt Appingedam het predicaat beschermd stadsgezicht. Daarmee krijgt het gemeentebestuur de juridische en financiële mogelijkheden de in verval geraakte binnenstad weer nieuw leven in te blazen. In hoog tempo worden ambitieuze plannen ontwikkeld om de historische binnenstad te restaureren met behoud van de eigen identiteit. De ingrijpende restauratie van de Damster binnenstad heeft grote gevolgen. Niet alleen wordt het aanzien van de stad verfraaid, ook de middenstand leeft op en de bedrijvigheid neemt toe. Onder het motto "Appingedam, terug in de vaart" onderneemt Appingedam een geslaagde poging toeristen en ondernemers naar de stad te trekken. De vaarrecreatie komt tot ontwikkeling, mede dankzij de openstelling van het Damsterdiep-vaarcircuit. De stad wordt uitgebreid met moderne woningen in ruime nieuwbouwwijken of sfeervolle stadsgebieden. Thans kent het een gevarieerd winkelaanbod en aantrekkelijke recreatiemogelijkheden, goede wegverbindingen en openbaar vervoer.

[bewerk] Hangende keukens

Appingedam oogt tegenwoordig nog onmiskenbaar als een stadje. In het centrum zijn nog vele van oorsprong middeleeuwse panden te bewonderen. De beroemdste bezienswaardigheden zijn drie hangende keukens en de smalle bruggetjes boven het Damsterdiep .

[bewerk] Wateren

Behalve het nabij gelegen Schildmeer kent Appingedam ook het Eemskanaal, het Damsterdiep, het Nieuwe Diep, de Groeve-Noord, de Teugen en de Groeve-Zuid. Het Kattendiep liep door het centrum van Appingedam, van café het Gouden Anker achter de Solwerderstraat langs en via het Gouden Pand en de parkeerplaats nabij Bolwerk liep hij bij het huidige Chinese restaurant het Damsterdiep weer in. In 1966 werd het Kattendiep gedempt. Tegenwoordig heeft op de plek waar het Kattendiep liep, een straat dezelfde naam gekregen.

[bewerk] Toeristische en Culturele Activiteiten

Appingedam kent gedurende de zomerperiode de jaarlijkse 'Damster Stadsfeesten', die in juni starten met een kermis en een groots opgezet muziekevenement Nacht van Appingedam. Enkele andere stadsfeesten zijn de Custom Chopper Day, de (middeleeuwse) Coopluydenmarkt, de Kunst- en Cultuurdag en Gondelvaart. De stadfeesten worden in september afgesloten met de Damsterdag; een tweetal optochten met praalwagens. Daarnaast is er in Appingedam het Museum Stad Appingedam (historie en exposities), de Noordelijke Kunsthof (exposities) en, vanaf zomer 2008, museum-galerie Møhlmann (exposities). De Stichting Arrangementen Appingedam organiseert stadwandelingen door het historische centrum en rondvaarten.

[bewerk] Uitgaan

Appingedam heeft een aantal cafe's: Bar meneer Jansen, Bruintje Beer, 't Gouden Ankertje, De Doofpot, Joey's Bar en de Kameleon. Ook heeft Appingedam een 3-sterren hotel genaamd Het wapen van Leiden. Een aantal restaurants zijn: Chinees restaurant You-Yi, Chinees restaurant Shanghai, Egyptisch restaurant Nefetari, Turks restaurant Istanbul, Turks-Grieks restaurant Aspendos, een pizzeria, restaurant De Oude Rechtbank, en restaurant De Koning van Groningen. Bowlen is mogelijk in restaurant Passe Partout.

[bewerk] Bedrijvigheid en winkelen

Appingedam heeft twee industrieterreinen en enkele bedrijventerreinen. Ook is in Appingedam een McDonalds gevestigd. Deze staat aan de N33. In het centrum is een ruim winkelaanbod.

[bewerk] Onderwijs

Appingedam heeft meerdere basisscholen, twee vestigingen van het Noorderpoort College (VMBO en MBO) en het Ommelander College (VMBO, HAVO, VWO).

[bewerk] Gemeente

De gemeente Appingedam omvat de volgende plaatsen en buurtschappen: Appingedam, Garreweer, Jukwerd, Laskwerd, Marsum, Oling, Opwierde, Solwerd, Tjamsweer. Als een van de weinige gemeenten in Groningen heeft Appingedam alle gemeentelijke herindelingen doorstaan. De huidige gemeente komt vrijwel overeen met de gemeente bij de invoering van gemeenten in 1811.

In 2008 dringen Damster ondernemers aan op de vorming van een grote Eemsmondgemeente waarin Appingedam, Delfzijl en Loppersum zouden moeten opgaan, in het belang van de economische en industriële ontwikkeling van het gebied. Afgewacht moet worden of de bevolking van Appingedam gemakkelijk zal instemmen met uitwerking van dit voorstel, gezien de gehechtheid aan het eigen karakter van het historische stadje en het van oudsher gekoesterde wantrouwen jegens de ambities van de grotere buurgemeente Delfzijl.

[bewerk] Openbaar vervoer

Appingedam heeft een station aan de spoorlijn Groningen–Delfzijl. Het oorspronkelijke NS-station werd in de jaren zestig tot beschermd monument verklaard, maar viel ten prooi aan verwaarlozing en werd uiteindelijk gesloopt. Thans bevindt zich hier slechts een eenvoudige wachtgelegenheid.

Ook heeft Appingedam een busstation aan de Farmsumerweg, waar de volgende busverbindingen te vinden zijn:

• lijn (1)40: Groningen-Ten Boer-Appingedam-Delfzijl
• lijn 45: Appingedam-Delfzijl-Holwierde-Bierum-Spijk (door richting Loppersum)
• lijn 49: Appingedam-Siddeburen-Zuidbroek
• lijn (1)78: Appingedam-Siddeburen-Schildwolde-Slochteren (door richting Groningen)
• buurtbus 91 Appingedam-Holwierde (door richting Loppersum)

Vanaf 1921 werden de streekbusverbindingen onderhouden door de oranjerode bussen van de DAM, die gevestigd was aan de Wijkstraat bij de Oosterdraaibrug. In 1970 nam de GADO deze lijnen over. De exploitatie van zowel de spoorlijn Groningen-Appingedam-Delfzijl als de buslijnen rond Appingedam is nu in handen van het Britse bedrijf Arriva.

[bewerk] Autoverkeer

Belangrijke verkeersaders zijn de N33 (Veendam - Eemshaven), de N989 (Appingedam) en de N360 (Groningen - Delfzijl).

[bewerk] Sport en recreatie

Door deze plaats loopt de Europese wandelroute E9, ter plaatse ook North Sea Trail of Wad- en Wierdenpad geheten. De E9 loopt langs de kust van Portugal naar de Baltische staten. Ook heeft Appingedam een aantal voetbalclubs, volleybalclubs, een (tafel)tennisvereniging en een badmintonvereniging. Tevens is er een zwembad/sporthal aanwezig.

[bewerk] Toekomstplannen Appingedam

Op het voormalig gasfabriekterrein De Tip (Westertip) wordt een kleine woonwijk gebouwd met circa 150 huizen. Op het Overdiepterrein worden koop- en huurwoningen en een winkelcentrum gebouwd. De bestaande jachthaven op deze locatie wordt gedeeltelijk verplaatst. Tussen Appingedam en Delfzijl, ook wel het Tussengebied genoemd, komen kantoorcomplexen en een zwembad.

[bewerk] Stedenband

• Aurich (Duitsland), sinds 1989

[bewerk] Geboren in Appingedam

• Jacob Perizonius (1651-1715), hoogleraar in de geschiedenis en klassieke talen in Franeker en Leiden.
• Jan ten Brink (1834-1901), schrijver, theoloog en hoogleraar in de Nederlandse letterkunde in Leiden.
• Albertus Jan ten Brink (1836-1917), schrijver (broer van Jan ten Brink).
• Izaäk Herman Reijnders (1839–1925), politicus en burgemeester van Onstwedde (nu gemeente Stadskanaal), wist in 1889-90 de grote sociale onrust in de Groninger veenkoloniën te beteugelen.
• Titia Klasina Elizabeth de Haas-Okken (1854-1928), schrijfster van schetsen en vertellingen in het Damster dialekt.
• Johannes Wytema (1871-1928), burgemeester van Rotterdam van 1923 tot aan zijn dood.
• Anne Siberdinus de Blécourt (1873-1940), rechtshistoricus, hoogleraar oud-vaderlands recht in Leiden en schrijver van Fivelgoër Landleven.
• Arend Tonko Vos (1875-1955), advocaat en lokaal bekend politicus; drijvende kracht achter de economische en culturele ontwikkeling van Appingedam. Schreef openluchtspelen die in Appingedam werden opgevoerd.
• Rudolph Pabus Cleveringa (1894-1980), hoogleraar handelsrecht en burgerlijk procesrecht in Leiden; protesteerde op 26 november 1940 in een beroemd geworden rede tegen het ontslag van joodse collega's. Later lid van de Raad van State.
• Karel Arkema (1901-1965), schilder en lid van de kunstenaarsgroep De Ploeg.
• Jakob Pieter Scheltens (1919-1996), hoogleraar fiscaal recht en notarieel recht in Leiden.
• Riek Venema (2 augustus 1924), schrijfster van romans, waaronder Veleman.
• Fenna Vergeer-Mudde (15 november 1946), Nederlands politica, van 2002 tot 2006 lid van de Tweede Kamer voor de SP.

[bewerk] Andere bekende Appingedammers

• Sibylle van Griethuysen (1621-1699), schrijfster en dichteres, woonde van 1645 tot 1654 in Appingedam en werd de 'Damster Sappho' genoemd; schreef in die jaren een opzienbarend hekeldicht Spreeckende schildery.
• Heino Hermanus Brucherus (1724-1797), predikant en rector in Appingedam; schreef Geschiedenis van de kerkhervorming in de provincie Groningen.
• Willem Alberda van Ekenstein, (1792-1869), bewoner van de borg Ekenstein en grondlegger van het profijtbeginsel.
• Synco Reijnders (1793-1873) (vader van Izaäk Herman Reijnders), notaris, schrijver, dichter en belangrijk voorman van de Groninger beschaving, burgemeester van Appingedam van 1833 tot 1843.
• Jan Brons (1865-1954), uitvinder van de verstuiverbakmotor en grondlegger van de Appingedammer Bronsmotorenfabriek.
• Evert Rozema (1892-1964), gemeentearchitect van Appingedam; ontwierp vele huizen en gebouwen in de stijl van de Amsterdamse School, o.a. zijn eigen woning Roema Poetih aan de tegenwoordige Westersingel.
• Henny Arkema-Niezen (1901-1984) (echtgenote van Karel Arkema), schilderes en keramiste, lid van De Ploeg.
• Albert Alberts (1911-1995), schrijver en historicus, geëerd met de Constantijn Huygensprijs in 1975 en de P.C. Hooftprijs in 1995, woonde in de jaren vijftig enige tijd in Appingedam.
• Imca Marina (eig. Hendrikje Imca Bijl) (13 mei 1941), zangeres, maakte in de jaren vijftig deel uit van het zangkoor Damster Wichter.
• Rikus Jager (18 mei 1954), CDA-politicus, Kamerlid sinds 2002, was gemeenteraadslid in Appingedam en woont er nu nog.
• Arnold Kruiswijk (2 november 1984), profvoetballer, groeide op in Appingedam en speelde in het jeugdelftal van VV Appingedam; was verdediger bij FC Groningen, komt sinds juli 2008 uit voor RSC Anderlecht.

Bronnen, noten en/of referenties:

Noten ^ http://vrttaal.net/taaldatabanken_master/taalkwesties/a-az/tk-a0240.shtml ^ A. Remmers, Von Aaltukerei bis Zwischenmooren. Die Siedlungsnamen zwischen Dollart und Jade, Schuster, Leer 2004, p. 265 ^ Badorf kan uit Appingedam in het NAD, Nuis Literatuur M. ten Broek, 'Drie Borgen bij Appingedam: Garreweer, Dijkhuizen en Wijtwerd', in: Groningse Volksalmanak 1935, pp. 1-90, 1936, pp. 24-92, 1937, pp. 1-33 J. Dik, Uit de geschiedenis van Appingedam, de oude hoofdplaats van FivelingoAssen 1956, herdr. 1976 M. Duijvedak, Alles vooruitgang... De stad Appingedam in verval, Openbare Bibliotheek, Appingedam 2000 (9e Fransema-lezing) J.E. Emmelkamp, De historie van boerderijen en molens in de gemeente Appingedam, Profiel, Bedum 2005 A. Hoft, Vissen rond de Floem: Een bijdrage tot het historisch-topografisch onderzoek van de stad Appingedam tot 1810, Grongen 1990 A. Hoft, 'Op zoek naar de oorsprong van Appingedam, ooggetuigenverslag van een speurtocht' (PDF), in: Informatiebulletin 'Winshem'’8 (2003), nr. 3, pp. 25-27 A. Hoft, Damster toponiemen. Buurtschappen, straatnamen, pleinen, terreinen, bruggen en wateren in de gemeente Appingedam, Profiel, Bedum 2007 O.S. Knottnerus, Natte voeten, vette klei: Oostelijk Fivelingo en het water, Profiel, Bedum 2008 O.S. Knottnerus, Tussen twee grijpgrage vogels: burgers en herenboeren in de Renaissance, Openbare Bibliotheek, Appingedam 2008 (16e Fransemalezing) P. Kooke & J. Vermeulen, 'Architektuurhistorisch onderzoek naar de karakteristieken van Appingedam', scriptie Rijksuniversiteit, Vakgroep Planologie en Demografie, Groningen 1978 W.A. Ligtendag, De Wolden en het water. De landschaps- en waterstaatsontwikkeling in het lage land ten oosten van de stad Groningen vanaf de volle middeleeuwen tot ca. 1870, Regio-PRojekt-uitgevers, Groningen, 1995 M. Miedema, 'Oost-Fivelingo 250 v.C.-1850 n.C. Archeologische kartering en beschrijving van 2100 jaar bewoning in Noordoost-Groningen', in: Palaeohistoria 32 (1990), 111-245 B.W. Siemens, 'Enkele bijzonderheden over Appingedam. Naam, grondgebied, karspel, jurisdictie, huurrecht, zijlrecht en collatierecht', in: Groningse Volksalmanak (1957) pp. 23-32 E. van der Werff, Hoe oud is Appingedam?, Openbare Bibliotheek, Appingedam 1999 (8e Fransema-lezing)

[bewerk] Externe links

• Website van de gemeente Appingedam
• Appingedam in beeld; historische, culturele en toeristische informatie
• Website van Egbert Zijlema, oud-Damster; Historisch getinte informatie

Gemeente Appingedam
Stad: Appingedam Dorpen: Opwierde · Solwerd · Tjamsweer Buurtschappen en gehuchten: Garreweer · Jukwerd · Laskwerd · Marsum

Provincie Groningen
Appingedam · Bedum · Bellingwedde · Delfzijl · Eemsmond · Groningen · Grootegast · Haren · Hoogezand-Sappemeer · Leek · Loppersum · De Marne · Marum · Menterwolde · Pekela · Reiderland · Scheemda · Slochteren · Stadskanaal · Ten Boer · Veendam · Vlagtwedde · Winschoten · Winsum · Zuidhorn Nederland · Provincies · Gemeenten