Arpitaans

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Arpitaans (Arpetan)
Gesproken in Frankrijk, Italië, Zwitserland
Vitaliteit Ernstig bedreigde taal
Sprekers ± 113.400 sprekers
Rang Uitstervende taal
Taalfamilie

Indo-Europees

Dialecten

zie hieronder

Alfabet Latijns.
Officiële status
Officieel in

Valle d'Aosta (Italië)

Taalorganisatie Geen officiële taalorganisatie.
Taalcodes
ISO 639-1 geen
ISO 639-2 geen
ISO 639-3 frp
Het taalgebied van het Arpitaans
Het taalgebied van het Arpitaans
Portaal  Portaalicoon   Taal

Het Arpitaans (Arpitaans: Arpetan), ook wel Francoprovençaals genoemd, is een taal in het westen van de Alpen die behoort tot de Gallo-Romaanse talen. Het taalgebied wordt voor het gemak Arpitanië genoemd. Het Arpitaans wordt gesproken door ongeveer 113.000 mensen, in verschillende variëteiten. Tegenwoordig wordt de taal ernstig in haar voortbestaan bedreigd.

Naamherkomst[bewerken]

In 1873 werd de taal pas werkelijk beschreven door de Italiaanse taalkundige Graziadio Isaia Ascoli. Hij gaf deze Gallo-Romaanse taal de Italiaanse naam Franco-Provenzale (Nederlands: Franco-Provençaals), omdat gedacht werd dat het ging om een overgangstaal tussen de langues d'Oïl en de langue d'Oc. Nadat bleek dat het geen overgangstaal was maar een volwaardige Gallo-Romaanse taal, werd het koppelteken in wetenschappelijke kringen verwijderd en kreeg het de naam Francoprovençaals. De benaming "Francoprovençaals" blijft nochtans beperkt tot academische kringen, wellicht omdat het verwarring met het echte Provençaals in de hand werkt.

In de Valle d'Aosta introduceerde de auteur Joseph Henriet daarom in de jaren 70 van de 20ste eeuw de term Arpetan (Nederlands: Arpitaans), om verwarring te voorkomen. De term is verdeeld over de lettergrepen: ARP (weide) I (regio) TAN (bewoner). Het gaat dus om de taal van een bergvolk dat de Alpen (weiden) bewoont. Deze term wordt sindsdien over het algemeen het meest toegpast in het hele taalgebied.

Geschiedenis[bewerken]

Net als bij de andere Romaanse talen is de oorsprong te zoeken in het Latijn zoals dat werd gesproken door het gewone volk en de Romeinse soldaten binnen het gebied van het voormalige Romeinse Rijk. In vergelijking met de andere Gallo-Romaanse talen, is het Arpitaans veel dichter bij het Latijn gebleven: het heeft door de historische situatie minder invloeden ondergaan van andere volkeren en hun natuurlijke talen.

De Arpitaanse talen bleven een veelal gesproken taal rond de grensstreek van Frankrijk, Zwitserland en Italië tot de Franse Revolutie van 1789. Voor de jakobijnen was het Frans de taal van vrijheid en vooruitgang en waren de andere talen in de republiek ouderwetse, boerse dialecten (patois, brabbeltaal). Om politieke redenen werd de sprekers van bovenaf de Franse taal opgelegd, waarmee een dalende lijn werd ingezet van het aantal Arpitaanse moedertaalsprekers. Sindsdien wordt alleen in de Italiaanse regio Valle d'Aosta het bestaan en de waarde van de taal officieel door de overheid erkend.

Het Arpitaans is tegenwoordig een relatief onbekende taal, mede omdat er weinig literatuur bestaat en zijn ontdekking van recente oorsprong is. Het werd in 1873 ontdekt door de Italiaanse taalkundige Graziadio Isaia Ascoli. Hij gaf deze Gallo-Romaanse taal de naam Franco-Provençaals, omdat gedacht werd dat het ging om een overgangstaal tussen langues d'oïl en langues d'oc. Nadat bleek dat het geen overgangstaal was maar een volwaardige Gallo-Romaanse taal, werd het koppelteken verwijderd en kreeg het de naam Francoprovençaals.

Het woord Francoprovençaals blijft nochtans beperkt tot academische kringen, wellicht omdat het verwarring met het echte Provençaals in de hand werkt. Als veelgebruikt alternatief is in de jaren zeventig de term Arpitaans opgedoken. Deze term wordt sindsdien het meest gebruikt. Het taalgebied, dat de grensstreek van Frankrijk, Zwitserland en Italië omvat, is men Arpitanië gaan noemen. De taal wordt in geringe mate ook wel Langue d'Ouè genoemd, als toevoeging aan de drie taalgroepen die Dante Alighieri in circa 1300 omschreef in zijn werk De vulgari eloquentia (Over de schoonheid van de moedertaal) en dezen vervolgens noemde naar de wijze waarop een taal « ja » zei.[1] In Franstalig Zwitserland wordt de taal ook het Romandisch genoemd, maar daar is het Arpitaans al veelal verdrongen door het Zwitsers-Frans.

Sinds de 20e eeuw wordt het Arpitaans zeer langzaam verdrongen door het Frans. Het Savoyaards-Frans en het Zwitsers-Frans hebben een aanzienlijk aantal Arpitaanse leenwoorden.

In 1998 werd het Arpetan supradialèctâl geïntroduceerd, een kunstmatige standaardtaal die berust op de grootste dialecten. Deze standaardtaal richt zich op de gelijkenissen tussen de streektalen en zorgt voornamelijk voor één uniform schrift voor Arpitaanstalige regio's. Dit schrift wordt onder meer gebruikt in recente literatuur en op het internet. Deze taal is niemands moedertaal.

Over het algemeen kennen de sprekers het begrip Arpitaans of Francoprovençaals niet, maar gebruiken ze de naam van hun lokale dialect of denigrerende namen zoals patois.

Taalcode[bewerken]

De Taalcode van het Arpitaans is FRP (volgens ISO 639). De afkorting FRP staat voor Francoprovençaals, de veelgebruikte alternatieve term in academische kringen. De Arpitaanssprekende gemeenschap gebruikt zelf de afkorting ARP, dat onder meer terug te vinden is in documenten of op stickers.[2]

Dialectvarianten[bewerken]

De dialectvarianten van het Arpitaans

Over de indeling van het Arpitaans bestaat geen officiële eenstemmigheid. Het Arpitaans wordt in diverse variëteiten gesproken. De variëteiten kunnen echter weer hun eigen lokale dialecten hebben. Het Linguasphere Observatory heeft in 1999 het taalgebied in acht dialectvarianten laten onderverdelen:

  1. Lyonees (Frankrijk)
  2. Dauphinees (Frankrijk)
  3. Savoyaards (Frankrijk)
  4. Franc-Comtois (Frankrijk en Zwitserland)
  5. Vauds, ook wel: Waadlands (Zwitserland)
  6. Valdostaans (Italië)
  7. Faetar (Italië)
  8. Piëmontese dialecten (Italië)

Het taalgebied[bewerken]

De variëteiten worden vooral gesproken in het grootste deel van de Franse regio Rhône-Alpes (in de driehoek Lyon, Grenoble, Genève), maar ook in het Italiaanse Aostadal en in het westen van Zwitserland. Het taalgebied van deze streektalen wordt voor het gemak Arpitanië genoemd.

Frankrijk[bewerken]

Topografie van het Arpitaanse taalgebied. In de inzet de ligging van 2 plaatsen in Apulië waar ook Arpitaans wordt gesproken.

Zwitserland[bewerken]

Italië[bewerken]

Vergelijking[bewerken]

Een tekstfragment in meerdere Romaanse talen en in het Nederlands ter vergelijking.
Arpitaans
Tôs los étres homans nêssont libros et ègals en dignitât et en drêts. Ils ant rêson et conscience et dêvont fâre los uns envèrs los ôtros dedens un èsprit de fraternitât[3].
Catalaans
Tots els éssers humans neixen lliures i iguals en dignitat i en drets. Són dotats de raó i de consciència, i han de comportar-se fraternalment els uns amb els altres en un esperit de germanor[3].
Français
Tous les êtres humains naissent libres et égaux en dignité et en droits. Ils sont doués de raison et de conscience et doivent agir les uns envers les autres dans un esprit de fraternité[3].
Occitaans
Tóuti li persouno naisson liéuro e egalo en dignita e en dre. Soun doutado de rasoun e de counsciènci e li fau agi entre éli em' un esperit de freiresso.[3].
Italiaans
Tutti gli esseri umani nascono liberi e uguali in dignità e in diritti. Sono dotati di ragione e di coscienza e devono comportarsi fraternalmente l'uno con l'altro[3].
Nederlands
Alle mensen worden vrij en gelijk in waardigheid en rechten geboren. Zij zijn begiftigd met verstand en geweten, en behoren zich jegens elkander in een geest van broederschap te gedragen[4].

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Stich, D. (2001) "These: Francoprovençal - Proposition d'une orthographe supra-dialectale standardisée" Rappel Historique - La reconnaissance de la langue Francoprovençale, pp. 68.
  2. (fr) La Boutique Savoyarde: ARP-sticker.
  3. a b c d e Universele verklaring van de rechten van de mens (Artikel 1). Omniglot.com Geraadpleegd op 2009-10-15
  4. Universele verklaring van de rechten van de mens (Artikel 1). Omniglot.com Geraadpleegd op 2009-10-15
Wikipedia-logo-v2.svg Zie de Arpitaanse uitgave van Wikipedia.
Icoontje WikiWoordenboek Zoek Arpitaans op in het WikiWoordenboek.