Astrolabium

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Perzisch astrolabium uit 18e eeuw

Een astrolabium is een toestel waarmee plaats en hoogte van een hemellichaam kan berekend worden als functie van de tijd. Het astrolabium was 1200 jaar lang het voornaamste instrument voor navigatie, van zijn uitvinding in de 4e eeuw tot de periode waarin hij langzamerhand vervangen werd door de sextant (de 16e tot de 18e eeuw).

Het astrolabium is waarschijnlijk een uitvinding van Hypatia van Alexandrië, hoewel sommige historici het ook toedichten aan Hipparchus (waardoor het instrument aanmerkelijk ouder zou worden).

Werking[bewerken]

In principe is een astrolabium een gradenboog, verdeeld in vier kwadranten van een vast aantal graden. In de moderne meetkunde is dat 90 graden, hoewel de landmeting ook nog een systeem van 100 graden (gon) gebruikt. Een lijn door twee tegenoverliggende 0°-punten vormt de nullijn.

Door de nullijn gelijk te leggen met de visuele horizon wordt het mogelijk om de hoogte in graden van hemellichamen ten opzichte van de horizon af te lezen. Als hulpmiddel hiervoor is een astrolabium uitgerust met een draaiende arm (of wijzer) die draait over het midden van het astrolabium. Door deze arm te "richten" op een hemellichaam kan de hoogte makkelijk afgelezen worden.

Om ook nog constructief van de ruimte binnen de gradenboog (de mater of moeder) gebruik te maken, zijn de meeste astrolabia "gevuld" met een stereografische voorstelling van de hemel, uitgerust met een draaiend raamwerk van pinnen of stekels op plaatsen waar bekende sterren zich bevinden (dit heet de rete). Door de rete gedurende de dag te draaien en op de stand voor een bepaalde tijd te zetten, kan de positie van de vaste sterren afgelezen worden. Of door de rete 's nachts te draaien zodat hij bij de posities van vaste sterren past, kan de tijd afgelezen worden. De mater is wel minder algemeen dan de omliggende gradenboog – de geobserveerde posities van "vaste" sterren kloppen maar voor een enkel punt op de hele aardbol. Daarnaast staat het universum niet stil, dus met het verloop van eeuwen wordt de mater van een astrolabium ook minder precies.

Het astrolabium is de voorloper van de moderne planisfeer.

Geschiedenis[bewerken]

Arabisch astrolabium, begin 13e eeuw

Het astrolabium is (grotendeels) gebaseerd op stereografische projectie. Deze techniek werd voor het eerst beschreven door Ptolemaeus in de 2e eeuw. 200 jaar later (voor zover bekend) werd het eerste astrolabium geïntroduceerd.

In de 8e en 9e eeuw bereikte het astrolabium de Islamitische wereld, waar de kennis bewaard bleef totdat Europa in de 11e eeuw weer genoeg wakker geworden was uit de Middeleeuwen om hem terug te accepteren (via Spanje en de Moren). Arabische geleerden hadden in de tussentijd werk verricht aan de theoretische onderbouwing van de werking van het apparaat. Met name het werk van Al Battani, Kitab az-Zij van rond 920 is bekend. Dit werk werd door Plato Tiburtinus in het Latijn vertaald.

Astrolabium Masha'allah Public Library Brugge Ms. 522

De Engelse schrijver Geoffrey Chaucer schreef een verhandeling over de astrolabe (A Treatise on the Astrolabe) voor zijn zoon, die sterk afgeleid was van Messahalia. Diezelfde bron werd ook vertaald door (onder meer) de Franse astronoom en astroloog Pelerin de Prusse. Het eerste, gedrukte boek over het astrolabium was Composition and Use of Astrolabe van Cristannus de Prachaticz – ook weer een vertaling van Messahalia.

Tegen de 15e eeuw begon de Franse instrumentenbouwer Jean Fusoris astrolabia te verkopen in zijn winkel in Parijs, naast zijn collectie draagbare zonnewijzers en andere, populaire, wetenschappelijke hebbedingetjes van die tijd.

In het Nationaal Museum van de Wetenschap en Techniek in Madrid bevindt er zich een mooi astrolabium uit het midden van de 16e eeuw van de hand van de Leuvense instrumentenbouwer Gualterus Arsenius.

Externe links[bewerken]

  • Het Astrolabium door dr F.J. Albers op www.kennislink.nl
  • www.astrolabes.org (in het Engels)
  • [1] Het astrolabium door Geoffrey Chaucer aan zijn zoon uitgelegd - nog steeds een goede introductie.
  • [2] Het Oxford museum der wetenschappen heeft veel mooie atrolabia - hier bekijken.
Bronnen, noten en/of referenties
  • Kritische druk van Pelerin de Prusse on the Astrolabe (vertaling van Practique de Astralabe). Redacteuren Edgar Laird, Robert Fischer. Binghamton, New York, 1995, in Medieval & Renaissance Texts & Studies. ISBN 0866981322