Bätz

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Bätz is een bekend Nederlands familiebedrijf van orgelbouwers, dat bestaan heeft in Utrecht van 1739 tot 1849 en daarna, onder de naam Bätz-Witte, nog tot 1902.

Geschiedenis[bewerken]

De familie was van Duitse afkomst. De eerste Bätz die zich in Nederland vestigde was de in Frankenroda in Thüringen geboren Johann Heinrich Hartmann Bätz (1709-1770). Hij was tot 1733 in de leer bij Johann Christoph Thielemann in Gotha. Daarna vertrok hij naar Nederland en werkte bij de orgelbouwer Christian Müller, die hij assisteerde bij de bouw van het hoofdorgel van de Grote of Sint-Bavokerk in Haarlem. In 1739 vestigde Bätz zich als zelfstandig orgelbouwer in Utrecht, waar hij zestien orgels vervaardigde.[1]

Het bedrijf werd door zijn nakomelingen voortgezet. Vijf leden van de familie hebben het bedrijf tot 1849 geleid. Zijn zoon Gideon Thomas Bätz (1751-1820) kreeg in 1772 de leiding. Diens broer Christoffel Bätz (1755-1800) vestigde zich in 1778 als zelfstandig orgelmaker, maar bleef ook met Gideon samenwerken. Op hun naam staan ongeveer 20 orgels, voor het merendeel eenklaviers instrumenten in rococostijl.

Het bekendste familielid is Jonathan Bätz (1787-1849), zoon van Christoffel. Hij en zijn broer Johan Martin Willem Bätz (1789-1836) werden voornamelijk in het bedrijf van hun oom Gideon opgeleid. Na diens dood in 1820 namen zij de leiding over. In 1831 begon Johan Martin Willem voor zichzelf. Jonathan zette het bedrijf voort. Zijn meesterknecht Christian Gottlieb Friedrich Witte (1802-1873) werd in 1833 mede-eigenaar en trouwde in 1839 met een kleindochter van Gideon Bätz. Twee andere meesterknechts, Pieter Maarschalkerweerd en Christiaan Stulting, verlieten het bedrijf in 1840 om hun eigen orgelbouwersfirma op te richten. Dat dit in goede harmonie verliep, blijkt uit het feit dat Bätz veel reparatieopdrachten doorspeelde aan Stulting & Maarschalkerweerd.

Na Jonathans dood in 1849 werd het bedrijf geheel overgenomen door Witte, die de firma omdoopte in Bätz-Witte, maar de contracten bleef ondertekenen met Bätz & Cie. Zijn zoon Johan Frederik Witte (1840-1902), die sinds 1869 in het bedrijf werkzaam was, volgde hem op en leidde het bedrijf tot zijn dood.[1]

De firma Bätz-Witte bouwde ongeveer 60 orgels van hoge kwaliteit en befaamd om hun specifieke klankkarakter. Internationaal bekend is het orgel van de Lutherse kerk (Den Haag) dat door Johann Bätz is gebouwd en waarvan de dispositie door zijn kleinzoon Jonathan werd gewijzigd. Ook de Gotische Zaal van het gebouw van de Raad van State (Paleis Kneuterdijk) heeft een Bätz-orgel.

Selectieve werkenlijst[bewerken]

Johann Bätz[bewerken]

Bouwjaren Plaats Kerk Afbeelding Manualen/pedaal
P = zelfstandig pedaal
p = aangehangen pedaal
Registers Opmerkingen
1755 Benschop Grote of Sint-Nicolaaskerk
Orgel - Benschop - 20030657 - RCE.jpg
I/p 14 Afbeelding is gemaakt vóór de restauratie van 2011
1758 Schalkwijk Sint-Michaëlkerk
Interieur, aanzicht orgel, orgelnummer 1322 - Schalkwijk - 20359319 - RCE.jpg
I/p 11 Afkomstig uit de Sint-Jansbasiliek (Oosterhout), in 1888 door Michael Maarschalkerweerd verplaatst naar de Sint-Nicolaaskerk (Utrecht), daarna verhuisd naar de Sint-Monicakerk (Utrecht) en na de sloop daarvan in 1986 naar Schalkwijk
1761 Gorinchem Grote Kerk Met pijpwerk van Stephanus Cousijns uit 1666.
Orgel bestaat niet meer; pijpwerk verwerkt in nieuw orgel van Witte in 1853
1759-1762 Den Haag Lutherse Kerk
Orgel - 's-Gravenhage - 20085452 - RCE.jpg
III/P 39 In 1824 en 1837 dispositie gewijzigd door Jonathan Bätz[2]
1768 Woerden Petruskerk
Batz orgel woerden.jpg
II/P 33
1770 Zierikzee Sint-Lievensmonsterkerk 56 Bestaat niet meer, in 1832 door kerkbrand verloren gegaan

Jonathan Bätz[bewerken]

Bouwjaren Plaats Kerk Afbeelding Manualen/pedaal
P = zelfstandig pedaal
p = aangehangen pedaal
Registers Opmerkingen
1818–1820 Hellevoetsluis Petrakerk Bestaat niet meer; in 1913 vervangen
1821 Nieuwenhoorn Hervormde Kerk
Interieur, aanzicht orgel, orgelnummer 1050 - Nieuwenhoorn - 20349305 - RCE.jpg
II/p 14 1895–1899 grondig verbouwd door A. van den Haspel[3]
1822–1823 Weesp Grote of Sint-Laurenskerk
Interieur, aanzicht orgel, orgelnummer 1628 - Weesp - 20349224 - RCE.jpg
II/p 23 1828–1846 door Jonathan Bätz gewijzigd; in de jaren 1930 pneumatisch pedaal met 2 registers uitgebreid[4]
1824 's-Graveland Hervormde Kerk
Interieur en orgel van de Hervormde Kerk te 's Gravenland - 's-Graveland - 20349177 - RCE.jpg
II/p 14 In de jaren 1930 pneumatisch pedaal uitgebreid met 2 registers[5]
1824 & 1837 Den Haag Lutherse Kerk III/P 39 Dispositiewijzigingen aan het orgel van Johann Heinrich Hartmann Bätz (1759–1762)[2]
1825 Ermelo Hervormde Kerk I/p 9 Oorspronkelijk gebouwd voor Brielle, 1973 overgeplaatst[6]
1827 Harderwijk Grote Kerk
Interieur, aanzicht orgel, orgelnummer 601 - Harderwijk - 20349104 - RCE.jpg
II/p 23 In de jaren 1930 pneumatisch pedaal uitgebreid met 2 registers[7]
1830 Amsterdam Ronde Lutherse Kerk
Interieur, aanzicht orgel - Amsterdam - 20349203 - RCE.jpg
III/P 49 Met rugpositief; orgelkas ontworpen door T.F. Suys; 1983 restauratie door Flentrop na brand
1825–1831 Utrecht Dom van Utrecht
Orgel Domkerk.JPG
III/P 50 Met gebruikmaking van oud pijpwerk[8]
1831 ’s-Hertogenbosch Hervormde Kerk
Orgel - 's-Hertogenbosch - 20109750 - RCE.jpg
II/P 24 [9]
1831 Amsterdam Instituut tot Onderwijs van Blinden (Herengracht)
1834 Utrecht Kerk buiten de Waardpoort
Interieur, aanzicht orgel, orgelnummer 227 - Daarle - 20413958 - RCE.jpg
Bestaat niet meer; orgelkas behouden gebleven in Daarle, Hervormde kerk
1835 Paramaribo Lutherse Kerk
Orgel Lutherse Kerk Paramaribo Surinam.jpg
I/p 9 in 1833 gebouwd, in 1835 door C.G.F. Witte geplaatst
1836 Amsterdam Kerk de Krijtberg Bestaat niet meer. In 1905 vervangen door een nieuw orgel van Adema. Enkele registers zijn overgezet.
1838 Krommenie Hervormde Kerk
Interieur, aanzicht orgel, orgelnummer 815 - Krommenie - 20349172 - RCE.jpg
II/p 16 [10]
1837–1839 Delft Nieuwe Kerk
Delft nieuwe kerk orgel.jpg
III/P 47 [11]
1840 Maassluis Groote Kerk
Interieur, aanzicht orgel, orgelnummer 918 - Maassluis - 20359403 - RCE.jpg
III/P 42 Renovatie van het orgel van Rudolf Garrels (1729–1732)
1842 Mijdrecht Janskerk
Mijdrecht, Kerkstraat 11, Janskerk - Bätz orgel 1842 - img2363.jpg
II/p 13 1915/2001 zelfstandig pedaal uitgebreid[12]
1842 Den Haag Paleis Kneuterdijk (Gotische zaal)
Orgel Gotische zaal.JPG
II/P 18 [13]
1843 Batavia Willemskerk
1843 Zeist Oude Kerk
Interieur, aanzicht orgel, orgelnummer 1750 - Zeist - 20368996 - RCE.jpg
II/P 23 [14]
1843 Amsterdam Amstelkerk
Amstelkerk organ.jpg
II/p 16 [15]
1846 Woerden Lutherse Kerk
Batz orgel woerden.jpg
II/p 11 [16]
1848 Harmelen Hervormde Kerk Door Witte gebouwd; in 1899 vernietigd door brand

Literatuur[bewerken]

  • Gert Oost: De orgelmakers Bätz (1739-1849), een eeuw orgelbouw in Nederland. Dissertatie Utrecht, 1975. Uitg. Canaletto, Alphen aan den Rijn, 3e druk 1981, 408 pag.

Externe link[bewerken]

Voetnoten

Overige bronnen