Bètablokker

Neem het voorbehoud bij medische informatie in acht. Raadpleeg bij gezondheidsklachten een arts.

Bètablokkers (of adrenerge bètareceptor-blokkerende stoffen) vormen een groep van geneesmiddelen in de hematologie en cardiologie. Ze hebben anti-ischemische, anti-aritmische en anti-hypertensieve eigenschappen. Dat wil zeggen dat ze een gunstig effect hebben op de doorbloeding, respectievelijk hartritmestoornissen en hoge bloeddruk.

Indeling

Bètablokkers zijn antagonisten voor bètareceptoren die kunnen worden ingedeeld op basis van het subtype bètareceptor waarop ze aangrijpen en hun hetzij lipofiele, hetzij hydrofiele eigenschappen. Deze verschillende eigenschappen zijn van belang voor de werkzaamheid van een bepaald middel en zijn bijwerkingen.

Classificatie van bètablokkers.
Bètablokker	Lipofiliteit	Gebruikelijke dosering
1. Niet-selectieve (beta1 + beta2) blokkers
Carteolol (Teoptik, Carteabak, Arteoptic)	Zwak	2,5-20 mg een of tweemaal daags en als oogdruppels
Nadolol	Zwak	40-320 mg eenmaal daags
Penbutolol	Matig	20-80 mg een of tweemaal daags
Pindolol (Viskeen)	Sterk	10-40 mg tweemaal daags
Propranolol	Sterk	40-180 mg tweemaal daags
Sotalol (Sotacor)	Zwak
Timolol (Nyogel, Timoptol)	Sterk	oogdruppels
2. Selectieve beta1-blokkers
Acebutolol (Sectral)	Matig	200-800 mg een of tweemaal daags
Atenolol (Tenormin)	Zwak	25-100 mg eenmaal daags
Betaxolol (Kerlon)	Matig	5-20 mg eenmaal daags
Bisoprolol (Emcor)	Matig	2,5-10 mg eenmaal daags
Celiprolol (Dilanorm)	Matig	200-600 mg eenmaal daags
Esmolol (Brevibloc)	Zwak	per infuus
Metoprolol (Selokeen)	Sterk	50-100 mg een of tweemaal daags
Nebivolol (Nebilet)	Sterk	2,5-5 mg eenmaal daags
Alpha1 –en bètablokkers
Bucindolol	Matig	25-100 mg tweemaal daags
Carvedilol (Eucardic)	Matig	3,125-50 mg tweemaal daags
Labetolol (Trandate)	Zwak	200-800 mg tweemaal daags

Niet alle bovenstaande middelen zijn in de Benelux geregistreerd als geneesmiddel (nadolol, penbutolol, bucindolol). De oogdruppels worden voorgeschreven bij glaucoom.

Lipofiele bètablokkers (metoprolol, propranolol) kunnen zich in het lichaam ophopen bij patiënten met een slechte leverdoorbloeding. Dit kan het geval zijn bij ouderen en indien er sprake is van hartfalen of levercirrose. Deze middelen komen makkelijk in de hersenen, en kunnen aanleiding geven tot centrale effecten. (Zie bijwerkingen). Door hun langere halveringstijd, kunnen sommige eenmaal daags worden gegeven (nadolol, atenolol). Hydrofiele bètablokkers (atenolol) vertonen geen interactie met door de lever gemetaboliseerde middelen. De halveringstijd (“werkingsduur”) is verlengd bij ouderen en in geval van nierfalen.

Wanneer worden deze middelen voorgeschreven?

• bij hoge bloeddruk (N.B.: de behandeling van hoge bloeddruk met alleen een bètablokker is achterhaald)
• na een hartinfarct (per infuus)
• ter preventie van een hartinfarct, na een eerder doorgemaakt hartinfarct
• bij stabiele en niet-stabiele angina pectoris
• bij hartfalen zonder contra-indicaties (bisoprolol, carvedilol en metoprolol)
• bij aritmieën
• ter preventie van een hartstilstand
• ter beheersing van de bloeddruk bij bepaalde chirurgische ingrepen
• migraine

Bètablokkers worden ook voorgeschreven bij essentiële tremor (propranolol). Men gebruikt ze soms ook in bepaalde nerveuze situaties (rijexamen). Ze maskeren een aantal ongemakkelijke lichamelijke uitingen van spanning (versnelde hartslag, trillen).

Werking

Geselecteerde effecten van blokkade van alfa –en bètareceptorblokkade. Alfa1: ontspanning/verwijding van bloedvaten Bèta1: hartritme vertraagt en de kracht waarmee het hart samentrekt neemt af Bèta2: vernauwing van bloedvaten, vernauwing van de luchtwegen, gaat tremor tegen

Bloeddrukverlaging

• verminderde activiteit van het hart
• wegens verminderde renineafgifte wordt de productie van angiotensine II (een stof die bijdraagt tot hoge bloeddruk) verminderd door bèta1-blokkade
• blokkade van presynaptische alfareceptoren, die nu niet meer het bloeddrukverhogende noradrenaline uit sympathische zenuwuiteinden vrijzetten
• afname van activiteit in de hersenen die bijdraagt aan verhoogde bloeddruk

Anti-ischemisch

• vertraging van de hartslag, en de afname van de kracht waarmee het hart samentrekt; door afname van de bovendruk heeft het hart minder zuurstof nodig.
• verlenging van de ontspanningsfase van het hart

Verbetering van de structuur en functie van het linkerventrikel

• vertraagde hartslag waardoor het hart zich beter kan vullen en zelf beter doorbloed wordt
• verminderde zuurstofbehoefte van het hart
• remming van via catecholamines afgegeven vrije vetzuren
• toename van het aantal bètareceptoren
• afname van zuurstof radicalen in het hart

Anti-aritmische

• vertraagde hartslag
• vermindering van spontane zelfontlading door pacemakercellen op verkeerde plaatsen in het hart
• vertraagde geleiding en toegenomen refractaire periode van de AV-knoop.

Bijwerkingen

Bètablokkers worden over het algemeen goed verdragen. Bij het gebruik van hoge doseringen kunnen soms ernstige bijwerkingen optreden. Door bèta2-blokkade vermindert de doorbloeding van met name handen en voeten, die daardoor koud kunnen aanvoelen. Deze bijwerkingen treden minder vaak op bij carvedilol en de selectieve bèta1-blokkers, zoals o.a. atenolol, bisoprolol en metoprolol. De waarschuwingssymptomen van een hypo (tremor, versnelde hartslag) bij insuline-afhankelijke diabetes type I voelt men minder goed. Het klinische voordeel van een behandeling met bètablokkers is groter dan de risico’s, met name bij gebruik na een hartinfarct. In deze setting verdienen selectieve bèta1-blokkers en carvedilol de voorkeur. Verergering van astma en bronchospastich COPD (dus niet bij alle patiënten met COPD). Moeheid, hoofdpijn, slecht slapen, levendige dromen en depressie. Deze klachten komen minder voor bij de hydrofiele middelen zoals atenolol. Bij sommige patiënten veroorzaken, of verergeren ze impotentie of afname van het libido. Bètablokkers kunnen een lichte vorm van oorsuizen veroorzaken die meestal stopt na staken van het medicijn.

Contra-indicaties

Patiënten met astma en bronchospastich COPD (dus niet alle patiënten met COPD!), dienen niet-selectieve bètablokkers niet te gebruiken. Diabetes en claudicatio intermittens zijn geen absolute contra-indicatie voor het gebruik van bètablokkers.

Interacties

Aluminiumzouten, cholestyramine verslechteren de opname van bètablokkers. Alcohol, fenytoine, rifampicine, fenobarbital en roken verminderen de effectiviteit van de lipofiele bètablokker. (De mate van het effect kan sterk verschillen). Cimetidine en hydralazine kunnen het effect van propranolol en metoprolol versterken. In geval van gelijktijdig gebruik van verapamil, diltiazem, en verscheidene anti-aritmica die de geleiding van het hart beïnvloeden, is voorzichtigheid geboden.

Zwangerschap

Er is onvoldoende onderzoek gedaan naar de effecten van bètablokkers tijdens de zwangerschap. Op grond van het werkingsmechanisme verminderen bètablokkers de hartfrequentie van moeder en kind, waardoor een verminderde placentadoorbloeding en foetale bradycardie kan ontstaan. Ook foetale hypoglycaemie is op basis van het werkingsmechanisme mogelijk. Bètablokkers verhogen de kans op cardiopulmonale complicaties bij de neonaat. De bètablokker atenolol kan groeivertraging veroorzaken. Vrouwen die voor de zwangerschap al bètablokkers slikten hoeven dit niet te staken, behalve bij atenolol. Zwangerschapshypertensie wordt niet met bètablokkers behandeld.

Doping

Bètablokkers hebben een kalmerende invloed bij verrichtingen die om beheersing van de motoriek vragen. Tevens vermindert het tremor/trillen. Het gebruik wordt vermoed bij geweerschutters, die hun schoten tussen de kloppingen van de halsslagader in wensen af te vuren. Een bètablokker zou een onregelmatige hartslag of een verhoogde hartfrequentie kunnen corrigeren. Bètablokkers zijn niet bij alle sporten verboden. Bij amateurschaken staat de bètablokker niet langer op de zwarte lijst.

Musici

Veel (vermoedelijk zo'n 30%) professionele musici gebruiken bètablokkers om hun nervositeit geen negatieve invloed op hun speelprestaties te laten hebben. De bijwerking van koude handen is voor enkelen zeer nadelig, voor anderen echter (namelijk zij die vanwege zenuwen last van zweethanden hebben) is deze bijwerking juist zeer welkom.

Bronnen en referenties

• The Task Force on Beta-Blockers of the European Society of Cardiology (Aug 2004). Expert consensus document on beta-adrenergic receptor blockers 2004. European Heart Journal 25 (15): 1341-1362. DOI:10.1016/j.ehj.2004.06.002.

Mediabestanden

Zie de categorie Beta blockers van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.