Badhuis

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Een badhuis is een openbare plaats, waar mensen zich tegen een geringe vergoeding kunnen wassen, door een douche of een bad te nemen.

Het oude badhuis in Vogeldorp in Amsterdam-Noord

Geschiedenis[bewerken]

In de grote badhuizen zoals we die kennen uit de oudheid, kwam men al om er uitgebreid te baden of voor de sociale contacten. Deze badhuizen werden vaak aangelegd door de bewindvoerders, in het kader van 'brood en spelen voor het volk'. Zo konden de leiders winnen aan populariteit. De voorzieningen blonken uit in hun luxe en grootte en zijn te vergelijken met de moderne sauna's of 'beauty centres'. Een voorbeeld van een klassiek badhuis is de Thermen van Caracalla.

Horeca in oude badhuis Javaplein Amsterdam, ontmoetingsplek in de buurt, nu eigendom van Ymere

In Nederland werden badhuizen sinds eind negentiende eeuw, toen er een grotere aandacht kwam voor hygiëne en de gezondheid en levensstijl van de mens, op grotere schaal gebouwd. De badhuizen waren een soort van openbare badkamers voor de gewone man, daar de arbeiderswoningen vaak zonder sanitaire voorzieningen werden opgeleverd. De meeste badhuizen in het straatbeeld zijn echter in de eerste helft van de twintigste eeuw opgetrokken.

De Nederlandse badhuizen werden gestookt met steenkool of stadsgas. Met de ontdekking van aardgas en het inbouwen van sanitaire voorzieningen bij particulieren, werden de badhuizen langzaam maar zeker overbodig. Het openbare badhuis is grotendeels uit het straatbeeld verdwenen, omdat de gebouwen hun functie hebben verloren. Sommige badhuizen hebben een andere functie gekregen. In Amsterdam is in het voormalige badhuis Funen sinds 1985 Brouwerij 't IJ gevestigd; het badhuis in De Pijp werd theater De Badcuyp; het badhuis javaplein is tegenwoordig een restaurant en het badhuis op het Boerhaaveplein is nu het Badhuistheater.

Badhuizen in andere landen[bewerken]

Engeland[bewerken]

Rond het einde van de 18de eeuw doken in Engeland de eerste badhuizen op. In het begin waren die eigenlijk alleen voor de elite, maar in het midden van de 19de eeuw werd in Liverpool het eerst echte openbare badhuis geopend. Deze badhuizen waren in het begin alleen bestemd voor mannen met individuele wasgelegenheden en een gedeelde zwemgelegenheid. Pas in 1914 werden ook vrouwen toegelaten.[1] De wens voor betere sanitaire voorziening van het volk leidde uiteindelijk tot een situatie in 1915 waar in de meeste dorpen en steden een openbaar badhuis aanwezig was.[2]

Hongarije[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Badhuizen in Hongarije voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Hongarije heeft opvallend veel badhuizen, kuurbaden en zwembaden voor een land dat maar weinig oppervlakte water heeft. Alleen de hoofdstad, Boedapest heeft 7 openbare badhuizen dan wel kuurbaden (Hongaars: gyógyfürdő) en vele zwembaden (Hongaars: uszoda). Daarnaast zijn er meer dan honderd privé badhuizen in Boedapest.

Door een breuklijn in de aardkost onder de stadsdelen Óbuda en Boeda, gelegen op de westoever van de Donau, komt het diepgelegen grondwater op vele plekken natuurlijk wijze naar boven. De Kelten vestigden zich rond één zo'n dergelijke bron ruim 400 jaar voor Christus. Op deze plek is het (nu helaas voor publiek gesloten) Rác-bad.

De Romeinen, die de stad innamen rond 50 voor Christus, namen hun welbekende badcultuur mee en bouwden vele badhuizen waarvan nu nog steeds enkele ruïnes toegankelijk zijn voor het publiek.

Na het vertrek van de Romeinen, duurde het tot halverwege de 16de eeuw voordat de badcultuur in Hongarije weer een nieuw hoogtepunt bereikte, dtimaal onder invloed van de Ottomanen die Boedapest innamen in 1541.

Het vertrek van de Ottomanen heeft de badcultuur niet verminderd. In het hele land kan men, soms prachtige, kuuroorden vinden, die onverminderd aandacht hebben van de Hongaren zelf, maar ook vele buitenlanders. Zo bevinden zich maar liefst vier van de badhuizen van Boedapest in toplijsten van vooraanstaande media: het Rudasbad staat op plek vier van het Amerikaanse thrillist.com; eerder verkozen CNN het Gellértbad, The Guardian het Palatinusbad en Der Spiegel Online het Széchenyibad tot de beste baden ter wereld.

Japan[bewerken]

Tijdens de Naraperiode (710 tot 784) werd het gebruik van badhuizen geïntroduceerd in Japan vanuit China, waar het haar oorsprong vindt in Boeddhistische tempel complexen. Tot halverwege de 19de eeuw bezochten de meeste Japanners dagelijks een sentō, een Japans traditioneel badhuis, aangezien er geen sanitaire faciliteiten in de huizen aanwezig waren.

Turkse en Arabische wereld[bewerken]

Van oudsher kennen de Turkse en Arabische werelden een cultuur van publieke baden. Het Turkse bad is bekend onder de naam hamam. Dit Turkse bad heeft zowel een religieuze als een volkse oorsprong. Enerzijds namelijk komt het voort uit de islamitische kleine rituele wassing, anderzijds uit de volkse stoombaden.

Externe links[bewerken]

  • link lijst van baden in Boedapest per district (hongaars)

Zie ook[bewerken]

Referenties[bewerken]

  1. Port Cities: - Liverpool baths and wash houses timeline, 1789-1952
  2. Profit is a Dirty Word: The Development of Public Baths and Wash-houses in Britain 1847-1915 - SHEARD 13 (1): 63 - Social History of Medicine