Bakenesserkerk

Bakenesserkerk
De toren van de Bakenesserkerk, 2007
Plaats	Haarlem
Gebouwd in	15e-16e eeuw
Monumentale status	Rijksmonument
Monumentnummer	19811
Architectuur
Stijlperiode	Gotiek
Toren	48 m hoog
Portaal    Christendom

De Bakenesserkerk is een kerk in het centrum van Haarlem, gelegen in de buurt Bakenes. Opvallend is de witte toren, die vrijwel gelijk is aan de toren van de Grote of Sint-Bavokerk op de Grote Markt te Haarlem.

Geschiedenis

De Bakenesserkerk was oorspronkelijk een grafelijke kapel gewijd aan Maria. Vermoed wordt dat deze kapel dateert uit de dertiende eeuw. De kerk zelf dateert waarschijnlijk uit de vijftiende eeuw. De westzijde van de kerk is te vinden aan de Vrouwestraat, op minder dan een steenworp afstand van de Bakenessergracht in Haarlem. De oostzijde grenst aan 't Krom, zo genoemd omdat hier vroeger de smeden van zwaarden woonden. De kerk heette voor de reformatie Onze Lieve Vrouwekapel op Bakenesse. Aanvankelijk was de Bakenesserkerk een katholieke kerk, maar tijdens de reformatie ging de kerk in 1577 over naar de hervormden. In de zeventiende eeuw werd de kerk uitgebouwd: er kwam aan de noordzijde een tweede beuk bij. De hoofdingang, voorheen aan de Bakenesserstraat, werd verlegd naar de Vrouwestraat. In de negentiende eeuw heeft de schilder Johannes Bosboom een aantal schilderijen gemaakt van het interieur van de kerk.

De Bakenesserkerk rond 1900

Interieur van de kerk rond 1850 door Johannes Bosboom

Vanaf 1779 diende de Bakenesserkerk ook als kinderkerk, hier kregen kinderen hun godsdienstige vorming van de hervormde diaconie. De kinderen, vaak weeskinderen, moesten de kinderdiensten bijwonen. Deden ze dat niet, dan werd hun toelage gekort. De kinderkerkdiensten vonden plaats tot in de 50'er jaren van de 20ste eeuw. Een gedenksteen in de kerk herinnert nog aan deze functie van de kerk.

De huidige kerk bestaat uit twee beuken met een toren aan de westkant. Het oudste deel is de hoofdbeuk aan de zuidkant met een vijfzijdig gesloten koorpartij. Omstreeks 1530 kreeg de kerk een rijk versierde toren (zie hierna, onder 'Tweelingtoren'). De recht gesloten noordbeuk, die zich waarschijnlijk op de plaats van de oorspronkelijke kapel bevindt, werd tegen het eind van de 16de eeuw afgescheiden van de hoofdbeuk en met huisjes volgebouwd. Deze noordbeuk werd tussen 1620-1639 hersteld en weer bij de kerk getrokken. De poort aan de oostzijde dateert uit 1620 en is gebouwd in de stijl van de in Haarlem populaire bouwmeester Lieven de Key. De poort aan de noordzijde - thans de hoofdingang - heeft aan weerszijden ionische pilasters, deze poort dateert uit 1639. Aan de westzijde is in de noordbeuk een ingebouwd huisje met kruiskozijnen bewaard gebleven, dit huisje sluit nu aan bij de kosterij aan de Vrouwenstraat. De kerk is gerestaureerd in 1930-1934 en in 1969-1972. Bij de laatste restauratie is gebruikgemaakt van cementgebonden mortel waarmee beschadigde zandstenen delen kunnen worden hersteld.

Het interieur is ruim en sober. Inwendig zijn er houten tongewelven met trekbalken, de beuken worden gescheiden door een reeks zuilen met natuurstenen banden. In de sluiting van de hoofdbeuk bevinden zich zes gesneden laatgotische heiligenbeelden onder het gewelf en vier muurstijlen met onderaan de evangelistensymbolen. De preekstoel is versierd met ionische pilastertjes uit de eerste helft van de 17de eeuw. In de kerk bevond zich in vroeger jaren een orgel, dit orgel is verdwenen.

Tweelingtoren

De toren van de kerk is van 1530. De toren van de Bakenesserkerk en de Grote Kerk lijken op elkaar, de ene wit de ander grijs. Ze worden ook wel de tweelingtorens genoemd. Haarlem naderend vanuit Amsterdam lijkt het net of beide torens naast elkaar staan. De gelijkenis van beide torens is geen toeval. In 1502 maakte Cornelis de Wael, bouwmeester van de Dom van Utrecht, een ontwerp voor een stenen kruisingtoren voor de Grote Kerk in Haarlem. Na de bouw bleek dat de vier kruispijlers van de Grote Kerk het gewicht van de stenen toren niet konden dragen. Tussen 1514 en 1517 werd de toren afgebroken, vervolgens werd de toren naast het eenvoudige schip van de Bakenesserkerk weer opgebouwd. De Grote Kerk kreeg een lichtere toren van hout bekleed met zink maar wel conform hetzelfde ontwerp. Naast de Bakenesserkerk bevinden zich een kosterswoning en een voormalige hervormde school, beide doen nu dienst als woonhuis.

De toren beschikte oorspronkelijk over een carillon van F. Hemony uit 1663. Bij de restauratie van de toren (1969-1972) is een ander klokkenspel aangebracht dat grotendeels is opgebouwd uit klokken van F. en P. Hemony. Dit carillon is afkomstig uit de toren van de Grote Kerk te Haarlem. Het carillon wordt zeer regelmatig bespeeld.

Bakenesserkerk in verval

Kerkdiensten vinden allang niet meer plaats in de kerk, zodat de kerk meestentijds leegstaat. De witte toren is bezit van de gemeente Haarlem en wordt door de gemeente onderhouden. De kerk zelf werd in 1997 door de hervormde gemeente afgestoten en samen met de kosterswoning verkocht aan een particuliere kunsthandelaar. Deze heeft de kosterwoning en kerk gescheiden en de kosterswoning apart verkocht. Ook delen van het interieur, zoals de kerkbanken en de kroonluchters, zijn van de hand gedaan. De kerk werd daarna af en toe gebruikt voor exposities en feesten en partijen. Ook heeft er enige tijd een tuinarchitect kantoor gehouden. De eigenaar verkocht de kerk in 2005 voor rond de 700.000 euro aan vastgoedontwikkelaar Minerva te Amsterdam. Deze vastgoedontwikkelaar wilde de kerk omvormen tot een appartementengebouw. Dit bleek echter technisch geen haalbare kaart. In 2007 ging de kerk weer in de verkoop voor 1,2 miljoen euro. De particuliere eigenaren pleegden geen onderhoud waardoor de kerk verwaarloosde: de muren vertoonden scheuren, de poorten brokkelden af, het ijzerwerk verroestte en het zinkwerk was kapot.

Behoud Bakenesserkerk

Omwonenden hebben in 2007 de Stichting Vrienden van de Bakenes opgericht, doel van de stichting is de kerk te behouden en een rol te laten spelen in het sociale en culturele leven van Haarlem en omstreken. De stichting was van plan geld in te zamelen en zo (deels) eigenaar te worden van de kerk. Sinds november 2007 werden er zo nu en dan exposities georganiseerd in de kerk. November 2008 kocht de gemeente Haarlem alsnog de kerk, in de kerk wordt de Haarlemse Archeologische dienst gevestigd. In januari 2010 werd gestart met de renovatie van de kerk, een jaar later nam de archeologische dienst haar intrek.

Bronnen, noten en/of referenties

Bronnen, noten en/of referenties:

• Kunstreisboek Noord-Holland, Rijkscommissie voor de Monumentenbeschrijving, Uitgeverij P.N. van Kampen en Zoon, Amsterdam, 8e druk, 1987
• Bakenesserkerk, Hoogtepunt in Haarlems historie, Dolf Hellwig, 1e druk april 2009
• Haarlems Dagblad, 24 augustus 2007
• Haarlems Dagblad, 28 november 2007

Mediabestanden

Zie de categorie Haarlem, Bakenesserkerk van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.

52° 23' NB, 4° 39' OL