Ballista

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Replica van een ballista bij Warwick Castle.

De ballista is een Romeins torsie-artilleriewapen. De ballista was oorspronkelijk een steenwerpend belegeringswapen, maar later veranderde het in een compacter pijlwerpend artilleriewapen. De Ballista was net als alle andere artilleriewapens uit de Oudheid een katapult; een wapen dat gebruik maakt van mechanische energie om projectielen weg te schieten.

Geschiedenis[bewerken]

Eerste artilleriewapens[bewerken]

De oude Grieken ontwierpen de eerste artilleriewapens. Rond 420 v.Chr. ontwierpen ze de gastraphetes (γαστραφέτης, "buikwerper"), een zeer grote kruisboog die door voorover op het wapen te gaan hangen met de buik werd aangespannen. Rond 400 v.Chr. hadden ze dit soort composietbogen in gebruik die op een voet stonden en door Dionysios I van Syracuse tijdens het beleg van Motya in 398 v.Chr. met veel succes tegen de troepen van de Carthaagse generaal Himilco werden ingezet.[1] Rond 375 v.Chr. werd uit dit wapen de oxybeles ontwikkeld. Deze was nog groter dan de gastraphetes en de pees werd bij deze belegeringsmachine niet met de hand maar met een lier aangetrokken. De oxybeles was nog spangeschut, wat betekent dat de schietenergie uit de spanning van de boogarm wordt gehaald.

Rond 340 v.Chr.[2] verscheen het eerste torsiegeschut; dit waren artilleriewapens die hun schietenergie halen uit het torsiemoment dat optreedt bij het in elkaar draaien van pezenbundels en de hierbij optredende elastische deformatie van het spanraam. De eerste Griekse torsieartilleriewapens waren de speerwerpende euthytone en steenwerpende palintone. Deze torsiewapens waren veel krachtiger dan de oxybeles en vervingen spangeschut dan ook geheel. Rond deze tijd zouden de Grieken ook de kruiskoppeling hebben uitgevonden, waardoor deze wapens snel en eenvoudig op een nieuw doel konden worden gericht en veel flexibeler konden worden ingezet.[3]

Romeinse ballista[bewerken]

Een middelgrote ballista die stenen van één talent (circa 30 kilogram) kon wegschieten.

Tijdens de eerste Punische oorlogen in de 3e eeuw v.Chr. kwamen de Romeinen voor het eerst in contact met de Griekse torsie-artillerie[4] en bij de opname van Griekenland in het Romeinse Rijk in 146 v.Chr. kwam alle Griekse artillerietechnologie in Romeinse handen. De Romeinen namen het ontwerp van de palintone over en noemden hun wapen ballista. De ballista was oorspronkelijk voornamelijk een steenwerpend belegeringswapen, hoewel er ook speerwerpende ballista's bestonden.

De eerste ballista's in de Romeinse Republiek waren grote vrijwel geheel uit hout opgebouwde constructies, waar alleen bij sommige verbindingen metalen platen werden gebruikt en die wel honderden kilogrammen konden wegen.[5] Er waren zes man nodig voor de bediening van het wapen, dat stenen tot 500 meter ver kon schieten.[6] Een grote verbetering ten opzichte van de Griekse euthytone waren de verstelbare torsieschroeven en -schijven, waarmee een verschil in spanning tussen de torsieveren eenvoudig te corrigeren was.[7] De boogpees werd op spanning gebracht middels een windas en vastgezet met een ratel en pal. Later, in het Romeinse Keizerrijk, waren veel meer onderdelen van metaal en verscheen ook een kleinere variant, de Scorpion, die door een of twee man bediend kon worden.[4]

Opvolgers[bewerken]

In het jaar 100 werd met een ballista enkel nog een pijlwerpend artilleriewapen aangeduid.[3] De ballista kon een bout van 1 kg 300 meter ver schieten en was zeer accuraat. In de legioenen werden de grote ballista's vervangen voor de compactere scorpions, carroballista's en cheiroballistra's. De steenwerpende tweearmige ballista werd vervangen door de veel krachtigere eenarmige onager, die projectielen in een boogbaan slingerde en dus krombaangeschut was. De onager was niet zo accuraat als de steenwerpende ballista, maar kon veel grotere stenen of andere projectielen afschieten en was dus een effectiever belegeringswapen.[6] De succesvolle onager was tot diep in de middeleeuwen in vrijwel ongewijzigde vorm in gebruik. Uiteindelijk werd deze opgevolgd door slingerarmwapens, zoals de trebuchet.

Etymologie[bewerken]

Het Latijnse woord ballista komt van het Griekse βαλλίστρα ballistra, dat is afgeleid van βάλλω ballō, "gooien". Het meervoud van ballista is ballistae. Heden gebruiken we in het forensisch onderzoek bij onderzoek van de beweging van kogels uit moordwapens nog steeds de term ballistisch onderzoek.

Zie ook[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Heron van Alexandrië, Belopoeica 81.2
  2. (en) Jeff Kinard, Artillery: An Illustrated History of Its Impact (Santa Barbara 2007) p. 3. ISBN 9781851095568
  3. a b (en) Alan Wilkins, Roman Artillery (Oxford 2003) pp. 6, 8 ISBN 0-7478-0575-X
  4. a b (en) Chris McNab, A History of the World in 100 Weapons (Oxford 2014) p. 26-28. ISBN 978-1472803467
  5. (en) Harry Pratt Judson, Caesar's Army: A Study of the Military Art of the Romans in the Last Days of the Republic (New York City 1961) p. 23. ISBN 978-1177691765
  6. a b (en) Lesley Adkins, Roy A. Adkins, A Handbook to Life in Ancient Rome (Oxford 1998) p. 92. ISBN 978-0195123326
  7. (en) Matt Landrus, Leonardo da Vinci’s Giant Crossbow (Berlijn 2010) p. 47. ISBN 978-3540689157