Berchem (Antwerpen)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Berchem
District in België Vlag van België
Flag of Berchem, Antwerp.svg Wapen van Berchem
Berchem (Antwerpen)
Berchem (Antwerpen)
Situering
Gewest Flag of Flanders.svg Vlaanderen
Provincie Flag of Antwerp.svg Antwerpen
Gemeente Antwerpen
Coördinaten 51° 12′ NB, 4° 25′ OL
Algemeen
Oppervlakte 5,79 km²
Inwoners (01/01/2011) 41.806 (7220 inw/km²)
Mannen 47,39 %
Vrouwen 52,61 %
Overig
Postcode 2600
Netnummer 03
Detailkaart
Het district Berchem binnen de gemeente Antwerpen
Het district Berchem binnen de gemeente Antwerpen
Portaal  Portaalicoon   België

Berchem is een plaats in België en een district van de stad Antwerpen.

Toponymie[bewerken]

De naam Berchem, bestaande uit de woorddelen Berch en -em, is als volgt te verklaren: Berchem is het hoogste deel van de vlakte die Antwerpen omringt. Berch is waarschijnlijk een afkorting van Op ten Berch (tevens de bijnaam van de Hogeweg), en verwijst dan ook vermoedelijk naar berg.

Woorden die eindigen op '-chem' en dus geen harde maar zachte 'g' hebben, zijn een twijfelgeval. Zo zou 'Berchem' van zowel 'Berch-hem' als 'Berch-gem' kunnen komen. Het suffix -em (afleiding van heem) is net als -sele en -ingen een typisch Frankisch achtervoegsel voor resp. de termen huis/hoeve, dorp en gehucht. Het suffix -gem, met de betekenis huis van, dateert daarentegen uit de Germaanse periode.

Het toponiem Berchem kan echter in beide gevallen verklaard worden als "woning op de berg" of "hoeve op de berg".

Geschiedenis[bewerken]

Middeleeuwen[bewerken]

De vroegste (bekende) geschiedenis van Berchem speelt zich af in de middeleeuwen. De ideale ligging van Berchem, circa 12 m boven de overstromingsgebieden van de Schelde, deed een kleine gemeenschap ontstaan die leefde van landbouw, jacht en visvangst. Volgens de overlevering richtte Sint-Willibrordus tijdens een bezoek in 710 zelf een houten bidkapel op in het toenmalige Berchembos, die later evenwel door de Noormannen werd verwoest. Er kwam een stenen kapel voor in de plaats. De oudste gedeelten van de huidige kerk dateren van het einde van de 15e eeuw. Het gaat hier over de Sint-Willibrorduskerk, de oudste kerk van Berchem (Antwerpen). In 1249 komt Wouter Berthout van Ranst, lid van de adellijke Brabantse familie Berthout, naar het dorpje en wordt daardoor de eerste heer van Berchem. Deze heren van Berchem behielden zich het recht om dorpsoverheden te benoemen, recht te spreken en belastingen te innen. Ondanks zijn goede ligging telde Berchem in 1450 amper 40 huizen.

Ancien Régime[bewerken]

Dit aantal groeide echter snel aan toen Antwerpen een belangrijke handelsstad werd en het verkeer vanuit deze stad richting Mechelen toenam. Zo vestigde zich nog voor 1550 tal van hoefsmeden, wagenmakers en herbergiers langs de Oude Baan (de huidige Generaal Lemanstraat en de Floraliënlaan) en de gouden eeuw breekt aan voor Berchem. Het inwoneraantal stijgt tot 3.000 inwoners, die zich gespecialiseerd hebben in allerlei nijverheden en ambachten. Het is tevens de periode van de eerste stenen huizen, en de bouw van de Sint-Willibrorduskerk die getooid werd met een uurwerk.

De tweede helft van deze eeuw bracht echter het noodlot over het dorp. Het Spaanse verzet tegen de Reformatie had onder de calvinisten een beeldenstorm uitgelokt die haar hoogtepunt kende op 21 augustus 1566. De woede van de calvinistische volksbeweging richtte zich tegen de gevestigde instellingen en bestreed de godsdienstige conventies door kunstwerken en religieuze beelden te vernietigen. Hierbij werd onder andere de kerk zwaar geteisterd, maar ook het dorp zelf werd met de grond gelijk gemaakt. Dit noopte de Spaanse bezetter tot actie en ze stuurden Fernando Álvarez de Toledo (bijnaam: Alva) naar de Schelde-regio. Het verzet werd tijdelijk verbroken en Alva slaagt erin om Kasteel Cantincrode in te nemen.

Na de zes jaar durende harde lijn van Alva, bleek de opstand echter niet neergeslagen. De repressie bleek zelfs contraproductief te zijn geweest aangezien het een groeiende onvrede had veroorzaakt onder de gematigde onderdanen. Het vertrek van Alva veranderde Cantincrode echter in een roversnest dat een belangrijke rol speelde tijdens de Spaanse Furie. Een tekst uit 1584, in de aanloop naar de Val van Antwerpen (1585), vermeldt: "...dat men hetselve dorp, toren en de kercke sal ruyneren ende destrueren met de huysinghen."

Na 1605 kon men voor het eerst herademen, en begon men met de heropbouw van de kerk. Maar het einde van de militaire dreigingen was nog lang niet in zicht. Vanaf de tweede helft van de 17e eeuw komen "Hollandse" troepen regelmatig oorlogsschatting opeisen in Berchem. Maar ook de ambachten klaagden, wegens de zware concurrentie van de buitenambachten en de inkrimping van de bevolking.

De 18e eeuw brengt een periode van rust en economische heropleving. Er vestigen zich weer hoefsmeden en herbergiers langsheen de gekasseide Grotesteenweg. Ook de Berchemse boeren gaat het voor de wind met de opstart van de aardappelteelt, wat dan op zijn beurt de dorpsbevolking in sneltreinvaart doet aangroeien tot 2.000 zielen. Wanneer keizer Jozef II, de "koster van Weenen" echter afzakt naar onze streken breekt er een nieuwe woelige periode aan. De Brabantse Omwenteling breekt aan en noopt de inwoners van Berchem tot de gezamenlijke aankoop van een kanon en meneer pastoor koopt er zelfs drie.

Moderne tijd[bewerken]

In 1912 verwierf de stad Antwerpen al een groot gedeelte van Berchem waaronder Laag-Middelheim en het kasteelpark Vogelenzang. Tijdens de Duitse bezetting werd de zelfstandigheid opgeheven vanaf 1 januari 1942 en werd Berchem een van de districten van de fusiegemeente 'Groot-Antwerpen'. Na de oorlog werd Berchem terug een zelfstandige gemeente tot ze op 1 januari 1983 bij Antwerpen werd gevoegd.

Geografie[bewerken]

Kernen[bewerken]

De Ring rond Antwerpen en de spoorlijnen 25/27 naar Brussel en 15 naar Lier en Hasselt, verdelen Berchem in verschillende wijken. Men onderscheidt er nu de wijken Oud-Berchem (binnen de Ring, waaronder een deel van de wijk Zurenborg) ; het Nieuw Kwartier, dit zijn de vroegere wijken Pulhof, Het Rooi en De Veldekens, en de wijk Groenenhoek. Spoorlijn 15/27A scheidt de Groenenhoek in een oude en een nieuwe Groenenhoek.

Buurgemeenten en -districten[bewerken]

Het wordt begrensd door de stad Mortsel en de Antwerpse districten Deurne, Borgerhout, Wilrijk en Antwerpen.

Demografie[bewerken]

Evolutie van het inwonertal[bewerken]

19e eeuw[bewerken]

Jaar 1806 1816 1830 1846 1856 1866 1876 1880 1890
Inwonertal 1714 2111 2729 4114 4782 5332 8463 9384 15.503
Opmerking:resultaten volkstellingen op 31/12

20e eeuw tot aan herinrichting gemeenten[bewerken]

Jaar 1900 1910 1920 1930 1947 1961 1970 1980 1982
Inwonertal 19.962 30.274 32.115 41.685 45.401 48.667 50.241 46.368 45.289
Opmerking:resultaten volkstellingen op 31/12 tot en met 1970 + 01/01/1980 + 31/12/1982

21e eeuw[bewerken]

Berchem telde op 31 december 2006 40.062 inwoners.

Bezienswaardigheden[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie ook: Lijst van onroerend erfgoed in Berchem
  • Cogels-Osylei (in 1888 aangelegd en heette voordien Cogelsstraat) en de Transvaalstraat gelegen in de wijk Zurenborg. Liefhebbers van architectuur vinden beslist hun gading in deze wijk. Veel huizen werden als monument geklasseerd omwille van hun gevels met artistieke en architectuur-historische waarden. De monumenten in de straat hebben te lijden onder trillingsschade en milieuvervuiling veroorzaakt door het zware stadsbusverkeer dat door de straat gaat.
  • Naast het genoemde beschermde stadgezicht Zurenborg zijn ook de buurten rond de Victor Jacobslei met de Sint-Hubertuskerk en de Beernaertstraat, de Kardinaal Mercierlei en de Merodelei, en het scholencomplex met het vroegere Sint-Stanislascollege, nu Sint-Willibrorduscollege, aan de Frederik de Merodestraat beschermde stadsgezichten.
  • De beuk aan de Sint-Willibrorduskerk is beschermd landschap. De beschermde kerk zelf dateert van het einde van de 15e eeuw en is het oudste gebouw in Berchem.
  • Het huis van beeldhouwer Albert Poels in de Karel Coggestraat
  • Het huis van kunstschilder Jos Ratinckx in de Waterfordstraat
  • Het gemeentelijk sportcentrum en het stadion van de voetbalclub Koninklijke Berchem Sport
  • Het Vlaams Tram- en Autobusmuseum (VlaTAM) in de voormalige (thans beschermde) tramloods Groenenhoek
  • Heilig-Hartbasiliek
  • Het Huis van de Sport, met de kantoren van de provinciale sportdienst en meer dan 50 sportfederaties en sportinstellingen
  • Standbeeld ter nagedachtenis van Graaf Frederik de Mérode, die in 1830 in Berchem (Posthof) door de Hollanders dodelijk werd verwond
  • De Vredestraat met het Sint-Mariagasthuis en vele herenhuizen

Natuur[bewerken]

Cultuur[bewerken]

Berchem staat ook als "slijkdorp" en de inwoners hiervan als "slijkscheppers" of "slijktrappers" bekend. In mei 2008 werd eenmalig de "Slijktrofee" georganiseerd. De Slijktrofee was een wisselbeker voor Berchemse podiumkunsten, een festival waar Berchemse liefhebbergezelschappen het tegen elkaar opnamen in categorieën als: theater, muziek, dans, enzovoorts.

Mobiliteit[bewerken]

Politiek[bewerken]

Lijst van voormalige burgemeesters en districtsvoorzitters[bewerken]

Zie : Lijst van burgemeesters van Berchem (Antwerpen)

Districtscollege[bewerken]

Districtscollege
Districtsvoorzitter Evi Van der Planken (N-VA)
Districtsschepenen
  1. Bruno De Saegher (N-VA)
  2. Cindy Van Paesschen (N-VA)
  3. Ann Bakelants (Open Vld)
  4. Edwin De Cleyn (CD&V)

Districtsraad[bewerken]

Sinds 2013 telt de Berchemse districtsraad 25 zetels.

De leden zijn:

  • Evi Van der Planken, Bruno De Saegher, Cindy Van Paesschen, Ilse Jacques, Carine De Vleeschouwer, Sigrid Fruytier, Dirk Ophoff, Cor Vanlaer, Nicolaas Van Uffelen (N-VA)
  • Ann Bakelants, Fons Borginon (Open Vld)
  • Edwin De Cleyn, Luc Thiessen (CD&V)
  • Ronny De Bie, Ria Vermeulen, Freek Van Looveren, Arnold Peeters, Lydia Gorrebeeck, Erkan Öztürk, Katleen Peleman, Abdelkarim Arbib, Zorica Bunjevac (sp.a – Groen)
  • Ineke Oris, Geert Brouwers (Vlaams Belang)
  • Sofie Blancke (PVDA+)

Resultaten districtraadsverkiezingen sinds 2000[bewerken]

Op 8 oktober 2000 werden de eerste districtsraadsverkiezingen voor het gemeentedistrict Berchem gehouden.

Partij 8-10-2000 8-10-2006 14-10-2012
Stemmen / Zetels % 23 % 23 % 25
CVP 13,77 3 - -
CD&V+N-VA - 16,2 4 -
CD&V - - 7,83 2
VU-ID 4,80 1 - -
N-VA - - 32,92 9
Agalev/Groen 16,27 4 10,27 2 -
VLD 22,21 6 - - -
VLD-Vivant - 16,7 4 -
Open Vld - - 10,80 2
Vivant 1,9 0 - -
SP 13,53 3 - -
sp.a-Spirit - 28,8 7 -
sp.a-Groen - - 34,75 9
PVDA/PVDA+ 1,3 0 1,25 0 6,11 1
Vlaams Blok/Vlaams Belang-Vlott/Vlaams Belang 25,30 6 25,73 6 7,59 2
Defusie - 0,61 0 -
Verstandig Rechts - 0,5 0 -
WOW 0,91 0 - -
Totaal stemmen 26108 25570 24359
Opkomst % 89,69 85,28
Blanco en ongeldig % 3,01 3,77 3,02

Bronnen: 2000: Verkiezingsdatabase Binnenlandse Zaken
2006-2012: www.nieuwsblad.be: Verkiezingsuitslagen 2012 en www.vlaanderenkiest.be: Gegevens 2012

De onderstreepte getallen vormen de hieruit onderhandelde bestuursmeerderheid. Van 2013 tot 2018 is dat een coalitie van N-VA, Open Vld en CD&V, samen goed voor 13 van de 25 zetels.

De huidige districtsraad voor 2013-2018 werd op 14 oktober 2012 gekozen.

De volgende districtsraad wordt 6 jaar later op 14 oktober 2018 gekozen..

Sport[bewerken]

Bekende Berchemnaren[bewerken]

Bekende personen die geboren of woonachtig zijn of waren in Berchem of een andere significante band met de gemeente hebben:

Geboren in Berchem[bewerken]

(chronologisch)

Wonen (woonden) in Berchem[bewerken]

(alfabetisch)

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties