Bijltjesdag
Bijltjesdag is een algemene term om aan te geven dat de tijd voor afrekening is gekomen na een periode van onderdrukking. Het wordt ook figuurlijk gebruikt als aanduiding voor 'de dag van de waarheid', bijvoorbeeld de dag van de uitslag van een examen.
[bewerken] In de achttiende eeuw
In de bloeiperiode van de scheepsindustrie in de achttiende eeuw waren er duizenden arbeiders op de Oostelijke Eilanden van Amsterdam aan het werk. De scheepstimmerlieden van Kattenburg waren, vanwege hun werktuig ook wel de 'Bijltjes' genoemd, sterk georganiseerd in een eigen korps dat onder leiding stond van zeeofficieren. De prinsgezinde Bijltjes ontketenden een ware oorlog met de patriotten, toen deze enkele prinsgezinde burgemeesters achter elkaar afzetten; zie ook Bijltjesoproer. De Bijltjes richtten vernielingen aan in de stad en haalden vervolgens de brug naar Kattenburg op om zich achter kanonnen te verschansen. Toen, mei 1787, de patriotten erin slaagden de brug weer neer te halen, werd de opstand van de Bijltjes op bloedige wijze de kop in gedrukt ('Bijltjesdag').
[bewerken] In en na de Tweede Wereldoorlog
De term werd opnieuw gebruikt tijdens de bezetting van Nederland in de Tweede Wereldoorlog. Na afloop van de oorlog wilde een deel van de bevolking van Nederland wraak nemen op een ander deel van de bevolking dat zij als 'fout' beschouwden. Zo werden direct na de bevrijding vrouwen en meisjes van wie men wist (of het vermoeden had) dat zij relaties hadden aangeknoopt met Duitse militairen, het hoofd kaalgeschoren. Ook werden NSB-ers, vermeende landverraders en verklikkers in elkaar geslagen of opgesloten. In totaal ging het om circa 300.000 mensen. Zij werden eerst opgesloten in toevallig leegstaande gebouwen, en later in kampen.
De meeste historici schatten dat in totaal ongeveer 100.000 Nederlanders actief of passief met de Duitse bezettingsmacht hebben samengewerkt. In de volkswoede werd men echter bij de minste of geringste twijfel opgesloten of in elkaar geslagen. Zo werden in Groningen 'foute Nederlanders' in het Korenbeursgebouw opgesloten. Iedere dag werden ze gelucht op de naastgelegen Vismarkt, waar ze vernederingen en soms ook klappen van de massaal toegestroomde Groningers in ontvangst moesten nemen.
Bijltjesdag werd zodoende een omschrijving van de situatie van wetteloosheid waarbij zich als 'goed' beschouwende Nederlanders het morele recht claimden de 'foute' Nederlanders mores te leren. Mede om de toestand van willekeur en wetteloosheid tot een minimum te reduceren heeft de Nederlandse regering speciale gerechtshoven ingesteld om de kopstukken van het 'foute' Nederland te berechten. Uiteindelijk zijn 40 mensen ter dood gebracht onder deze bijzondere rechtspleging.
[bewerken] In de 21e eeuw: verantwoordingsdag
De term wordt tegenwoordig ook wel gebruikt als bijnaam voor de derde woensdag van mei, Verantwoordingsdag; de dag waarop de Algemene Rekenkamer zijn jaarlijks controleverslag publiceert.
