Bruno Latour

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Bruno Latour
Bruno Latour tijdens een college aan de Universiteit van Göteborg
Bruno Latour tijdens een college aan de Universiteit van Göteborg
Persoonsgegevens
Geboren Beaune, 22 juni 1947
Land Frankrijk
Functie Filosoof, Socioloog
Oriënterende gegevens
Discipline Wetenschapsfilosofie, wetenschapssociologie, wetenschapsantropologie
Domein Westerse filosofie
Tijdperk Hedendaagse filosofie
Stroming actor-netwerktheorie
Belangrijkste ideeën wetenschap in actie, immutable mobiles, amodernisme, parlement van de dingen
Beïnvloed door Gaston Bachelard, Ulrich Beck, David Bloor, Rudolf Bultmann, Michel Callon, Gilles Deleuze, John Dewey, Harold Garfinkel, Algirdas Greimas, Donna Haraway, William James, James Lovelock, Charles Péguy, Michel Serres, Steven Shapin, Isabelle Stengers, Gabriel Tarde, A.N. Whitehead, Steve Woolgar
Beïnvloedde Michel Callon, Graham Harman, John Law, Isabelle Stengers
Belangrijkste werken
1979 Laboratory life
1987 Science in action
1991 Nous n'avons jamais été modernes
Website
Portaal  Portaalicoon   Filosofie

Bruno Latour (Beaune, 22 juni 1947) is een Frans socioloog en filosoof afkomstig uit een familie van wijnproducenten. Hij houdt zich voornamelijk bezig met wetenschapssociologie en technieksociologie. Zijn bekendste boeken zijn Laboratory life (1979), Science in Action (1987) en Nous n'avons jamais été modernes (1991). Latour observeerde in deze eerste studies onderzoekers in het laboratorium en beschrijft wetenschap als een sociotechnische constructie. Samen met Michel Callon en John Law behoort Latour tot de grondleggers van de actor-netwerktheorie.

Naast sociologische studies naar fenomenen zoals de constructie van wetenschappelijke feiten, houdt Latour zich ook bezig met filosofische reflecties over de aard van onze huidige wereld. Vanaf de jaren 90 werkte hij dit uit tot een algemene kritiek op de moderniteit en beweert hij dat we in feite nooit modern geweest zijn, tenminste niet op deze wijze zoals we dachten. De ontwikkeling van de moderne wetenschap is in zijn ogen niet te beschouwen als een radicale breuk met het voorgaande, maar enkel als een verschil qua schaal van associaties tussen de dingen. In meer recent werk focust hij enerzijds ook op de klimaatverandering, zoals in Politiques de la nature (1999), en anderzijds op een positieve invulling van onze huidige 'moderne' wereld, bijvoorbeeld in Enquête sur les modes d'existence (2012).

Wetenschapsantropologie[bewerken]

Wetenschapsantropologie is de studie van de ontwikkeling van wetenschappelijke praktijken en controversen vanuit een besef dat wetenschap en maatschappij daarbij nauw verweven zijn. Het is de toepassing van de antropologische benadering op een modern fenomeen zoals de wetenschappelijke praktijk zelf. Dat wil dus zeggen dat de onderzoeker de wetenschappelijke praktijk moet onderzoeken zonder enige vooronderstelling over wat er precies gebeurt. Agnosticisme ten aanzien van de inhoud van wetenschap is de enige manier om grensgevechten rond de afbakening van het wetenschappelijk domein te observeren, zonder daarin zelf betrokken te worden. Bij de verklaring van het verloop van controversen dient men geen beroep te doen op de latere uitkomsten ervan.

Latour zelf deed enkele jaren veldwerk binnen het Salk Institute for Biological Studies. Met deze casestudie wilde Latour de talloze verbindingslijnen tussen wetenschap en maatschappij ontrafelen en met name de maatschappelijke machtspositie van het laboratorium analyseren.[1]

Methodologie[bewerken]

Methodologische voorschriften voor wetenschapsantropologisch onderzoek zijn[1]:

  • Vertrouwd raken met wetenschappelijke praktijken of controversen
  • Vooroordelen over wat daar gebeurt en wat kennis is zo veel mogelijk thuis laten
  • Sceptisch staan tegenover verklaringen voor wetenschappelijk succes of falen die uit hun context zijn losgeweekt
  • Wetenschap in wording te bestuderen en deze fase niet verwarren met haar resultaat.

Wetenschap onderscheidt zich volgens Latour van andere menselijke bezigheden niet door de logica, maar door haar 'associologica': haar vermogen de bestaande orde te transformeren door nieuwe verbanden te leggen. Hierin verschilt ze niet kwalitatief van andere sociale praktijken, maar enkel qua schaal: de wetenschap weet zich te onderscheiden doordat ze enorme aantallen mensen en niet-mensen weet te verbinden tot een netwerk.[1]

Latour vertrekpunt is een semiotische benadering van teksten waarin de betekenis opgevat als een relationeel effect. Hij breidt dit echter uit tot meer dan teksten alleen, maar op alle betrokken actoren, zowel mensen als niet-mensen.

Translatie[bewerken]

Het leggen van de verschillende associaties tussen de elementen van een netwerk, zoals de bodemstalen van een experiment en de grafieken en artikels die erop steunen, vereist een vorm van arbeid. Deze dingen zijn niet bij voorbaat met elkaar verbonden, maar moeten verbonden worden via een vertalingsproces, dat Latour typeert als 'translatie'. Translatie houdt in dat een andere positionering van een element (teken) ten opzichte van zijn context gepaard gaat met een verschuiving in de betekenis die aan dat element wordt gehecht. Translatie heeft een tweeledige betekenis:.[1]

  • meetkundige verplaatsing
  • linguïstisch door middel van vertaling.

Er zijn tegengestelde translatiemechanismen (positieve en negatieve modaliteiten). Een uitspraak kan als objectief feit wordt gekwalificeerd door het van zijn ontstaansgeschiedenis te zuiveren, of juist als artefact worden gezien door het aan zijn subjectieve, plaats- en tijdgebonden oorsprong te koppelen. Wanneer een ontstaansgeschiedenis helemaal is verdwenen zeggen we dat een bewering een black box is geworden. Iedere bijdrage aan het wetenschappelijk debat wijzigt de status van de oorspronkelijke uitspraak. Het lot van een uitspraak ligt in de handen van diegenen die hem doorgeven. Een uitspraak dwingt instemming af door te leunen op de overtuigingskracht van anderen.[1]

Door het translatiemechanisme wordt de auteur plaatsvervanger en woordvoerder van velen. De overtuigingskracht van een tekst wordt versterkt door vele krachten op één lijn te brengen. De paradox hierbij is dat hoe méér teksten de voorgestelde associatie overnemen en deze, in een streven om eigen claims te funderen, positief bekrachtigen, des te vanzelfsprekender deze associatie wordt.[1]

Actor-netwerktheorie[bewerken]

De vroege studies van Latour zijn te situeren in de lijn van het 'sterke programma' van auteurs als Barry Barnes en David Bloor in de wetenschapssociologie. Dit programma pleit voor een symmetrische analyse tussen ware en onware theorieën. In plaats van de waarheid van een theorie als zijn eigen verklaring te zien, en onware theorieën te verklaren door sociale stoorfactoren, dienen beide gelijkaardige verklaringen te krijgen. De wetenschap staat dus niet los van het sociale en de link ermee zorgt er niet voor dat zuivere wetenschappelijke theorieën besmet worden door sociale factoren en zo minder waar worden. De wetenschap is daarentegen door een door een sociaal gegeven, juist zoals de andere culturele sferen.

Dit is ook een ambitie die Latour heeft in zijn werk, maar hij is daarnaast ook steeds verbaasd dat er zo veel kritiek is op deze benadering, alsof elke sociale verklaring van eigenlijk een kritiek is op de wetenschap zelf. Hij verwijt het onderscheid tussen subject en object, maatschappij en natuur, de oorsprong van deze neiging tot asymmetrie te zijn. In zijn eigen werk, maar ook in het werk van Michel Callon en John Law, wordt het programma van Bloor dan ook geradicaliseerd tot een 'principe van algemene symmetrie'. Dit impliceert niet enkel meer een symmetrie tussen ware en onware theorieën, maar ook tussen subjecten en objecten. Dit staat bekend als de actor-netwerktheorie (ANT).

Eerder dan te vertrekken van maatschappij van subjecten die een natuur van objecten dient te analyseren, wil de actor-netwerktheorie vertrekken van een neutraal vertrekpunt en beschrijft de ontwikkeling van wetenschappelijke praktijken en controversen dan ook als het smeden van een stabiel netwerk van relaties tussen 'actanten'. Actant is een semiotische verzamelterm voor de heterogene menselijke en niet-menselijke krachten of tekens waaruit een wetenschappelijk netwerk wordt opgebouwd zonder op voorhand de identiteit ervan vast te leggen als mens of niet-mens. Wil men de wetenschappelijke praktijken begrijpen, dan dient men ook te hebben voor de acties van mensen, instrumenten, atomen, kapitaalstromen, wetenschappelijke artikels, enzovoort. Alles wat kracht uitoefent of weerstand biedt is een actant. De studie van wetenschap in wording vraagt dus om uitbreiding van het klassieke semiotische kader dat zich tot louter teksten beperkt. Men kan dus niet vertrekken van de idee dat 'alles taal is' of door taal gemedieerd wordt. Taal is slechts één mogelijke relatie tussen de dingen, terwijl er talloze andere translaties mogelijk zijn. Er zal dus ook ruimte moeten worden gegeven aan de niet-talige elementen, zoals de instrumenten.

De wetenschapper maakt in de praktijk geen onderscheid tussen mensen en dingen. Beide kunnen ze als bondgenoot dienen om het netwerk van zijn wetenschappelijke theorie te vergroten. Een wetenschappelijk feit wordt dan ook sterker als het meer associaties weet te leggen, simpelweg omdat het voor anderen dan moeilijker wordt dit feit te weerleggen. Ze moeten dan ook alle gelegde associaties naar andere teksten, experimenten en logische argumenten weerleggen. Wetenschap wordt dan ook niet getypeerd door een soort radicale breuk met de rest van de (sociale) wereld, maar simpelweg door een verschil in schaal: wetenschap weet meer associaties te leggen, meer actanten te rekruteren, en zo sterker te worden. De onderscheidingen tussen wetenschap en niet-wetenschap, het sociale versus het technische, of natuur versus maatschappij, kunnen nooit dienst doen als verklaring want staan nooit aan het begin van het proces. Ze zijn daarentegen steeds het resultaat van een wetenschappelijke controverse en moeten dus zelf ook verklaard worden. Het is pas achteraf, wanneer wetenschap in actie (science in action) overgaat tot kant en klare wetenschap (ready-made science), dat wetenschappelijke theorieën naar voren komen als een afspiegeling van de werkelijkheid zonder manipulatie of sociale invloeden.

Werk van Latour[bewerken]

  • & Steve Woolgar, Laboratory life: the social contruction of scientific facts, Parijs, La Découverte, 1979, Franse vertaling: 1988
  • Les Microbes : Guerre et paix, Parijs, Métailié, 1984, Engelse vertaling: 1988
  • Science in action: how to follow scientists and engineers through society, Cambridge (Mass.), Harvard university press. 1987, Franse vertaling: 1989
  • Nous n'avons jamais été modernes : Essai d'anthropologie symétrique, Parijs, La Découverte, 1991, Engelse vertaling: 1993
  • Aramis ou l'Amour des techniques, Parijs, La Découverte, 1992, Engelse vertaling: 1996
  • La clef de Berlin et autres leçons d'un amateur de sciences, Parijs, La découverte, 1993
  • Pasteur, une science, un style, un siècle, éd. Perrin, 1994 (ISBN 2-262-01059-5)
  • Petites Leçons de sociologie des sciences, Parijs, Le Seuil, 1996
  • Petite réflexion sur le culte moderne des dieux faitishes, Le Plessis-Robinson, Synthélabo, 1996
  • Pandora's Hope: Essays on the Reality of Science Studies, Cambridge, Mass., Harvard University Press, 1999
  • Politiques de la nature : Comment faire entrer les sciences en démocratie, Parijs, La Découverte, 1999, Engelse vertaling: 2004
  • Jubiler ou les Tourments de la parole religieuse, Parijs, Les Empêcheurs-Le Seuil, 2002
  • La Fabrique du droit : Une ethnographie du Conseil d'État, Parijs, La Découverte, 2002
  • & Peter Wiebel Iconoclash. Beyond the Image Wars in Science, Religion and Art, Cambridge, Mass: MIT Press, 2002
  • Reassembling the social: An introduction to Actor-Network Theory, Oxford, OUP, 2005
  • Changer de société ~ Refaire de la sociologie, Parijs, La Découverte, 2006
  • Enquête sur les modes d'existence: une anthropologie des modernes, Parijs, La Découverte, 2012, Engelse vertaling: 2014
  • Facing Gaia: a new enquiry into natural religion, S.I. Polity, 2015
Vertaald
  • Bruno Latour, Wetenschap in Actie. Wetenschappers en technici in de maatschappij, vert. Barbara de Lange e.a., Bert Bakker, 1988
  • Bruno Latour, Wij zijn nooit modern geweest, vert. Joep van Dijk & Gerard de Vries, Van Gennep, 1994
  • Bruno Latour, De Berlijnse sleutel, en andere lessen van een liefhebber van wetenschap en techniek, vert. Rokus Hofstede & Henne van der Kooy, Van Gennep, 1997

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. a b c d e f C. De Beij & Peter Prevos, De wetenschapsantropologie van Bruno Latour, niet-officiële site van de Open Universiteit Nederland, opgevraagd 17 dec 2007.