Burgerjournalistiek

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Dit artikel is in bewerking voor de Schrijfwedstrijd. Crystal wp.png
Wil je een grotere wijziging in dit artikel doorvoeren, dan is het misschien beter deze eerst op de overlegpagina voor te stellen. Voor uitleg hierover zie hier.
De 2007 Citizen Journalism Unconference

Burgerjournalistiek is een term die wordt gebruikt voor nieuws dat buiten de gevestigde media verzameld, geschreven en gepubliceerd wordt, door niet vakmatige journalisten. Deze soort van journalistiek heeft sinds de opkomst van de zogeheten nieuwe media een hoge vlucht genomen en is mee op gang gebracht door de bloggerbeweging.

Deze nieuwe media, zoals de sociale netwerken, microblogs, foto- en videosites hebben, in combinatie met het veralgemeend gebruik van smartphones en internet, de journalistiek binnen het bereik gebracht van een wereldwijd publiek. Bekende uitingen van snelle en effectieve burgerjournalistiek over wereldgebeurtenissen waren te zien tijdens de Arabische Lente, de Occupybeweging, de Protesten in Turkije in 2013, de Aardbeving Haïti 2010 en Euromaidan in Oekraïne (2014).

Burgerjournalistiek mag niet verward worden met community journalism (lokale berichtgeving)[1] of civic journalism[2], die beoefend worden door beroepsjournalisten, en evenmin met collaborative journalism[3], het samenwerken van al dan niet professionele journalisten tussen verschillende media of bedrijven. Wel zijn er raakpunten met open source journalism[4] (zoals Wikinews), en worden in dit verband ook begrippen gebruikt als grassroots, basisdemocratie en participatie.

Critici van het fenomeen, onder wie professionele journalisten, zijn vaak van oordeel dat burgerjournalistiek te ongeregeld, subjectief, amateuristisch en onsamenhangend is in kwaliteit en bereik.

Definities[bewerken]

Verschillende definities tonen uiteenlopende invalshoeken:

  • Burgerjournalistiek is de handeling van een of meer burgers, die een actieve rol spelen in het proces van het verzamelen, analyseren, meedelen en verspreiden van nieuws en informatie, met de bedoeling onafhankelijk, betrouwbaar, accuraat, uitgebreide en relevante informatie ter beschikking te stellen ter ondersteuning van de democratie (Shayne Bowman & Chris Willis).[5]
  • Burgerjournalistiek is een alternatieve en activistische vorm van nieuwsgaring en verslaggeving die buiten de gevestigde mediaorganisaties tot stand komt, vaak als reactie op tekortkomingen in de professionele journalistiek. Men gebruikt dezelfde journalistieke methodes, maar met andere doelstellingen en idealen, en met een alternatieve legitimiteit dan traditionele journalistiek (Courtney C. Radsch).[6]
  • Jay Rosen, hoogleraar journalistiek in New-York, mediacriticus en voorstander van het fenomeen, spreekt simpelweg van burgerjournalistiek wanneer de mensen die tevoren het publiek waren, journalistieke instrumenten gaan gebruiken waarover ze kunnen beschikken, om elkaar op de hoogte te brengen.[7]
  • Het idee achter burgerjournalistiek is dat mensen zonder professionele journalistieke opleiding de moderne technologie en internet kunnen gebruiken om zelfstandig, eventueel in samenwerking, nieuws te creëren, aan te vullen of te checken.[8]
  • Burgerjournalistiek heeft een emancipatorische en ideologische lading. Burgers die journalisten worden, zouden verslag kunnen doen van de leefwerelden die door gewone journalisten worden overgeslagen - omdat ze die bv. niet kennen of niet belangrijk genoeg vinden – en zo kunnen bijdragen aan de vernieuwing van de journalistiek[9]

Overigens betekent „burger“ in dit verband eerder „actief lid van de maatschappij“ dan „staatsburger“.

Achtergronden[bewerken]

Burgerjournalistiek kan gemotiveerd worden vanuit verschillende invalshoeken, al dan niet gecombineerd.

Kritiek op de gevestigde journalistiek[bewerken]

In de Verenigde Staten gingen in de jaren '80 al kritische stemmen op bij journalisten en mediadeskunidgen zelf. Hieruit groeide civic journalism, de overtuiging dat journalisten niet neutraal kunnen zijn, maar een taak te vervullen hebben ter ondersteuning van de democratie.[10]

Sedertdien stellen mediacritici zoals Ignacio Ramonet zich ernstige vragen bij de gevestigde media in het Westen. Deze komen door concentratie in handen van een steeds kleiner aantal conglomeraten.[11] Ook het Vlaamse en Nederlandse krantenlandschap kent maar een klein aantal spelers, die nog verder fusioneren. Wereldwijd wordt, vanuit een aandeelhouderslogica, het verzamelen van nieuws verschoven van journalisten, correspondenten en reporters naar goedkope input door persagentschappen en PR-bureaus, en beperken een dalend aantal journalisten zich tot het verwerken van steeds meer eenvormige, oppervlakkige berichtgeving. Uit onderzoek met plagiaatsoftware kon het sterk toenemende kopieergedrag van Amerikaanse nieuwsmedia vastgesteld worden.[12] Bovendien zouden redacties steeds meer op “veilig” spelen, en angstvallig vasthouden aan de gevestigde waarden (bv. de Washington Consensus).[13][14][15]

Ook als “feitenchecker” bewijst de burgerjournalistiek haar waarde: in talloze voorbeelden zijn de laatste jaren berichten in de gevestigde media gecorrigeerd, aangevuld of onderuitgehaald vanuit het publiek.

Snelheid[bewerken]

US Airways-vlucht 1549: de crash stond eerst op Twitter

Door nieuwe technologische hulpmiddelen kunnen burgers soms sneller nieuws verspreiden dan traditionele reporters. Een van de eerste bekende voorbeelden was de crash van US Airways-vlucht 1549 op 15 januari 2009, toen Twitter sneller het nieuws bracht dan officiële media of flight tracker websites.[16][17]

Vrije meningsuiting[bewerken]

In landen waar de persvrijheid aan banden is gelegd, of zelfs overheidscensuur heerst, kan burgerjournalistiek uiting geven aan protesten of afwijkende opinies, zoals duidelijk bleek tijdens de Arabische lente (2010-2013).

Een ander argument stelt dat marginale groepen in de samenleving, of kleinere buurten in de gangbare media meestal nauwelijks aan bod komen, en nu via burgerjournalistiek toch een eigen forum kunnen creëren.

Burgerrechten[bewerken]

Burgerjournalistiek is te beschouwen als een basisrecht, erkend in artikel 19 van de Universele verklaring van de rechten van de mens:

Een ieder heeft recht op vrijheid van mening en meningsuiting. Dit recht omvat de vrijheid om zonder inmenging een mening te koesteren en om door alle middelen en ongeacht grenzen inlichtingen en denkbeelden op te sporen, te ontvangen en door te geven.[18]

Dit recht wordt ook in bepaalde nationale wetgevingen erkend, bv. de Grondwet van Spanje uit 1978. In de vorm van community media geniet deze journalistiek zelfs de steun van internationale instellingen zoals het Europees Parlement[19], de Raad van Europa[20] en Unesco[21].

Geschiedenis[bewerken]

Voorlopers[bewerken]

Verre voorlopers van burgerjournalistiek zijn in zekere zin de clandestiene pers, zoals in België en Nederland tijdens de bezetting in WO II, of zelfs de soldatenkranten tijdens de Eerste Wereldoorlog. In revolutionaire periodes werden in communistische landen soms muurkranten gebruikt om op te roepen tot verzet, al kwamen die nadien vaak neer op overheidspropaganda. In de jaren '70 bloeide vooral in Duitsland het fenomeen van de vrije stadskranten, die later weliswaar meestal in commercieel vaarwater raakten.[22] In Zuid-Amerika ontstonden reeds vanaf de jaren 1940 volksradio's voor alfabetisering en gemeenschapsontwikkeling[23], later ontwikkeld tot Community radio[24]. In Europa werden in de jaren '70 en '80 vele vrije radio's opgericht, die aanvankelijk nauwelijks gereguleerd waren.

Burgerjournalistiek 1.0[bewerken]

Vanaf de jaren 1980 kwamen de eerste vormen van burgerjournalistiek voor:

  • Nog vóór het internet bestond, waren er al bulletin boards, verbonden via telefoonmodems: hiermee konden gebruikers vrij berichten posten en lezen.

Burgerjournalistiek 2.0[bewerken]

Logo Indymedia

Een doorbraak via de nieuwe media kwam er vanaf het jaar 2000:

  • Zuid-Korea: in februari 2000 lanceert de Koreaan Oh Yeon Ho het nieuwsplatform OhmyNews, vrijwel geheel gevoed door burgerjournalisten. De site werd al snel zo invloedrijk, dat de in 2002 verkozen president Roh Moo-hyun zijn eerste interview verleende aan OhmyNews.[29]

In de jaren nadien kwam deze trend duidelijker tot uiting in verschillende landen:

  • Brazilië: in maart 2006 start Overmundo, een coöperatieve cultuursite voor heel Brazilië. Gebruikers kunnen materiaal publiceren en meebeslissen over de inhoud. Overmundo zegt vooral aandacht te besteden aan culturele producties die weinig aan bod komen in de gevestigde media. De site heeft een cultuurgids per stad, een agenda en culturele database, en claimt een bezoekersaantal van meer dan 1 miljoen per maand.[33]
  • Frankrijk: een van de belangrijkste kanalen voor burgerjournalistiek is AgoraVox, opgericht in 2005. De site telde 70.000 geregistreerde burgerredacteurs in 2011, en meer dan 1.900 vrijwillige moderators. Dagelijks vinden ruim 20.000 unieke bezoekers hun weg naar Agoravox.[36]
  • Iran: de presidentsverkiezingen van 2009 waren het toneel van heftige protesten. Omdat officiële berichtgeving aan banden werd gelegd, was veel van de informatie afkomstig van blogs en websites.[37]

In België en Nederland ...staat de mediakritiek in deze contreien nog in de kinderschoenen, aldus P. Vandermeersch.[40] Wel zijn intussen nieuwssites ontstaan als de decorrespondent.nl, apache.be en dewereldmorgen.be, waarin ook niet-vakmatige journalisten een inbreng hebben.

Kritiek[bewerken]

Burgerjournalistiek ligt vaak onder vuur vanwege problemen met kwaliteit, objectiviteit en aansprakelijkheid.

Critici zoals Samuel Freedman en Vincent Maher waarderen weliswaar de inbreng van foto's en berichten door burgers, maar vinden dit louter ruw materiaal, dat zonder professionele selectie en verwerking te kort schiet in kwaliteit.[41][42][43]

Anderen voeren aan dat burgerjournalisten onmogelijk kunnen beschikken over de mogelijkheden van professionele journalisten, zoals perskaarten voor toegang tot evenementen, diensten van redactie, vertalers en gidsen, speciale uitrusting enz. en blijven bijgevolg steken op een laag niveau van verslaggeving. Het is zelfs een gevaarlijke evolutie wanneer grote mediabedrijven journalisten zouden vervangen door kosteloze inbreng van particulieren.[44] Het is ook bedenkelijk, aldus Andrew Keen en anderen, wanneer door dit fenomeen het gezag van experts wordt ondermijnd, en amateurs worden verheerlijkt.

Ook de objectiviteit van burgerjournalistiek wordt soms betwijfeld: medewerkers zouden vaak te politiek geëngageerd en dus partijdig zijn, of enkel uit op controverse. Nog een bezwaar is dat de controle (feitencheck) vaak pas na publicatie gebeurt, aldus Craig Newmark.[45]

Rechtszaken[bewerken]

In dit verband worden vragen gesteld bij de wettelijke bescherming van journalisten, die niet van toepassing zou zijn op niet-professionele journalisten. Nu is de bescherming van het bronnengeheim in België ook van toepassing op niet-beroepsmatige verslaggevers, maar elders, met name in de Verenigde Staten, is dit minder evident.[46]

In Italië ontstond in 2008 grote commotie in journalistieke middens, na de veroordeling van Carlo Ruta, een journalist-blogger, die in strijd met een wet uit 1948 zijn blog niet vooraf als “nieuwspublicatie” had geregistreerd.[47][48]

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. community journalism, Engelstalige wikipedia
  2. civic journalism, Engelstalige wikipedia
  3. collaborative journalism, Engelstalige wikipedia
  4. Open-source journalism, Engelstalige wikipedia
  5. Bowman, S. and Willis, C.. We Media: How Audiences are Shaping the Future of News and Information. The Media Center at the American Press Institute (2003) Geraadpleegd op 20140916
  6. Radsch, Courtney C. The Revolutions will be Blogged: Cyberactivism and the 4th Estate in Egypt. Doctoral Dissertation, American University, 2013.
  7. A Most Useful Definition of Citizen Journalism. PressThink (20120521) Geraadpleegd op 20140916
  8. Mark Glaser. Your Guide to Citizen Journalism. pbs.org (20060927) Geraadpleegd op 20140925
  9. Oosterbaan, Warna; Hans Wansink, De Krant Moet Kiezen, 2008, 197 ISBN 978 9 0446 1208 0. Geraadpleegd op 20140925. URL bezocht op 20140925.
  10. civic journalism, Manifesto Rosen & Merritt, Engelstalige wikipedia
  11. (Engels) [benbagdikian.net|Bagdikian], Ben H, The New Media Monopoly, Beacon Press, Boston, MA 02210, 2004, 368 ISBN 978 0 8070 6187 9. Geraadpleegd op 20140924.
  12. Dr Chris Paterson, School of Media and Communication
  13. (nl) Davies, Nick, Gebakken lucht, Lebowski, januari 2010, 494 ISBN 9789048803026. URL bezocht op 12 september 2014.
  14. (nl) Thevissen, Frank; (red.), De Vierde Onmacht, Van Halewyck, Leuven (B), 201010, 480 ISBN 978 9 4613 1023 1. Geraadpleegd op 20140925. URL bezocht op 20140925.
  15. mediakritiek.nl
  16. The 4th Estate: The "Miracle on the Hudson" brought to you by Twitter. The Collaborative Services Team (25 februari 2014) Geraadpleegd op 13 september 2014
  17. Nicole Zerillo. Onlookers twitter Flight 1549 accident; media follows. PR Week (16 januari 2009) Geraadpleegd op 13 september 2014
  18. VN. Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (UVRM). amnesty.nl (1948) Geraadpleegd op 20140916
  19. Resolutie van het Europees Parlement van 25 september 2008 over publieke (burger- en gemeenschaps-) media in Europa. Europees Parlement (20080925) Geraadpleegd op 20140916
  20. The role of community media. Raad van Europa (200807) Geraadpleegd op 20140916
  21. Maputo Declaration Fostering Freedom of Expression (20080503) Geraadpleegd op 20140916
  22. Stattzeitung, Duitstalige wikipedia
  23. es:Medio de comunicación comunitario, Spaanse wikipedia
  24. en:Community radio, Engelstalige wikipedia
  25. Gabriele Hooffacker. Onlinejournalismus – wirklich erst zehn Jahre alt?. onlinejournalismus.de (20041115) Geraadpleegd op 20140916
  26. Dan Gillmor, Engelstalige wikipedia
  27. Center for Citizen Media
  28. Kryptonite lock, Engelstalige wikipedia
  29. OhmyNews, Engelstalige wikipedia
  30. Tunisian Revolution, Media, Engelstalige wikipedia
  31. Egyptian Revolution, online activism and social media, Engelstalige wikipedia
  32. Bahraini uprising, coverage, Engelstalige wikipedia
  33. Overmundo, Portugese (Braziliaanse) wikipedia
  34. Alex Pasternack. A Large Majority of Chinese Vow to Take On Pollution With Protest. motherboard.vice.com (20130520) Geraadpleegd op 20140924
  35. Benjamin Carlson. Chinese protesters force abandonment of chemical plant. globalpost.com (20121029) Geraadpleegd op 20140924
  36. AgoraVox, Franse wikipedia
  37. R. Tait, I. Black, M. Tran. Iran protests: Fifth day of unrest as regime cracks down on critics. theguardian.com (17 juni 2009) Geraadpleegd op 13 september 2014
  38. Jeff Borenstein. Camera Phone Images: How The London Bombings in 2005 Shaped the Form of News. gnovis (20090513) Geraadpleegd op 20140924
  39. London bombings toll rises to 37. BBC News (20050707) Geraadpleegd op 20140924
  40. Peter Vandermeersch. Triest pamflet van Bert Anciaux. standaard.be (20100111) Geraadpleegd op 20140925
  41. Hillary Profita. Samuel Freedman On The Difference Between The Amateur And The Pro. CBS News (20060331) Geraadpleegd op 20140924
  42. Steve Outing. Citizen Journalism Is Dead!. Poynter.org (20050805) Geraadpleegd op 20140924
  43. Vincent Maher, Engelstalige wikipedia
  44. Let's Abolish the Term 'Citizen Journalists'. digitaljournalist.org (200912) Geraadpleegd op 20140924
  45. Questions/réponses avec Craig Newmark. Des Grenouilles dans la Vallée (20060217) Geraadpleegd op 20140925
  46. Citizen journalism, legal repercussions, Engelstalige wikipedia
  47. Giornalismo partecipativo, Le polemiche, Italiaanse wikipedia
  48. Jane Fae Ozimek. How an Italian judge made the internet illegal. The Register (20080928) Geraadpleegd op 20140925