Charles Sanders Peirce

Charles Sanders Peirce

Charles Sanders Peirce (Cambridge (Massachusetts), 10 september 1839 – Milford (Pennsylvania), 19 april 1914) was een Amerikaanse wetenschapper. Hij leverde diverse bijdragen tot de logica, filosofie en wiskunde. Peirce wordt beschouwd als de stichter van het pragmatisme en de vader van de moderne semiotiek. De filosoof Paul Weiss noemde Peirce "the most original and versatile of American philosophers and America's greatest logician".

Ondanks dat Peirce op verscheidene vlakken waaronder wiskunde, statistiek, filosofie vele bijdragen heeft geleverd, zag hij zichzelf voornamelijk en vooral als logicus. Hij heeft dan ook vele bijdrage aan de logica gedaan, hoewel wel moet opgemerkt worden dat in zijn tijd vakgebieden die nu onder de termen epistemologie en wetenschapsfilosofie bekend staan er nog bij werden gerekend. Logica was in de ogen van Peirce de formele versie van de semiotiek. Al in 1886 ontdekte hij dat logische operaties konden worden uitgevoerd door middel van elektrische schakelingen, hetzelfde idee dat later gebruikt werd in de productie van digitale computers.

Voorts is zijn werk relevant voor vele andere disciplines, zoals de astronomie, metrologie, geodesie, wiskunde, logica, filosofie, de theorie en geschiedenis van de wetenschap, taalkunde, econometrie en psychologie. Zijn werk en zijn opvattingen over deze onderwerpen zijn het onderwerp van vernieuwd debat geworden. Deze heropleving werd geïnspireerd door Peirces demonstratie van hoe de filosofie op menselijke problemen kan worden toegepast. Bertrand Russell stelde:

"Zonder twijfel … was hij een van de origineelste denkers van de late negentiende eeuw, en zeker de grootste Amerikaanse denker aller tijden. "

Karl Popper zag hem als "één van de grootste filosofen aller tijden“.

De Belgische professor André Vandenbunder gold daarnaast als een kenner van het werk van Peirce.

Biografie

Geboortehuis van C.S. Peirce.

Charles Peirce (spreek uit: [ˈpɜrs]) werd geboren in Cambridge, Massachusetts, als zoon van Sarah en Benjamin Peirce. Zijn vader was hoogleraar in de astronomie en wiskunde aan de Universiteit van Harvard. Op 12-jarige leeftijd las Charles een kopie van het werk Elements of Logic van Richard Whately, een toenmalig toonaangevend werk op vlak van logica. Mede hierdoor begon zijn levenslange fascinatie voor logica en redeneren.

Hij haalde zijn Bachelor of Arts en Master of Arts aan de Harvard Universiteit en in 1863 kreeg hij tevens een Bachelor of Science toegereikt op het vlak van scheikunde. Aan Harvard sloot hij een levenslange vriendschap met Francis Ellingwood Abbot, Chauncey Wright en William James. Hoewel de jonge Peirce een doctorstitel in de scheikunde haalde aan Harvard, slaagde hij er nooit in een vaste academische baan te krijgen. De academische ambities van Peirce werden gefrustreerd door zijn moeilijke (misschien bipolaire) persoonlijkheid en door het schandaal dat zijn scheiding van Harriet Melusina Fay en zijn huwelijk met Juliette Froissy omringde. Hij maakte carrière als wetenschapper bij de United States Coast Survey (1859–1891), waar hij vooral werkte aan geodesie en gravimetrie. Van 1879 tot 1884 was hij ook een parttime docent logica aan de Johns Hopkins University. In 1887 verhuisde Peirce met zijn tweede vrouw naar Milford, Pennsylvania, waar hij, na 26 jaar als schrijver gewerkt te hebben, aan kanker stierf. Hij had geen kinderen.

Filosofie

Semiotiek

Peirce wordt beschouwd als de grondlegger van de moderne semiotiek (de wetenschap van tekens). Zo maakt hij een belangrijk onderscheid tussen drie soorten tekens:

• Index: een teken dat alleen betekenis heeft in aanwezigheid van het betekende (zoals een windhaan enkel betekenis heeft als er effectief wind is);
• Icoon: het betekende moet niet per se aanwezig zijn, er is een relatie van gelijkenis (zoals een persoon op zijn foto gelijkt of een onomatopee op de nagebootste klank), een iconiciteit;
• Symbool: louter conventioneel (een afgesproken betekenis hebbend), zoals het pistoolschot bij de start van een atletiekwedstrijd. De voorwaarde is dat je de code moet beheersen om het teken te begrijpen. Voorbeelden van symbolen zijn emblemen.

Een ander belangrijk stellinginname van Peirce is dat er geen gedachten (thoughts) zijn zonder tekens (signs). Anders gezegd: er is geen denken zonder de aanwezigheid van tekens (sign acitvity). De kerngedachte van zijn semiotiek komt tot uiting in zijn opvatting van betekenis als een driehoeksverhouding, zo schrijft hij:

From the proposition that every thought is a sign, it follows that every thought must address itself to some other, must determine some other, since that is the essence of a sign.'

Zijn opvatting omtrent denken moet men contrasteren met de traditionele (en door Peirce aan Descartes toegeschreven) tweetermige (dyadic) tussen enerzijds diegene die de kennis heeft (knower) en anderzijds het gekende object. Peirce stelt daartegenover een driehoeksverhouding: tussen enerzijds (1) een teken, (2) het object en (3) die- of datgene die interpreteert (interpretant). Belangrijk hierbij is ook dat hij (3) eveneens opvat als een teken. Op die manier komt er dus een oneindige keten van tekens tot stand en is er dus geen vaste betekenis verbonden aan een object, zoals bij klassieke opvattingen wel was. Op deze wijze komt hij dicht in de buurt bij opvattingen van taal, zoals die voorkwamen bij Ferdinand de Saussure, Jacques Lacan of Jacques Derrida.

Pragmatisme

Zie ook het hoofdartikel over pragmatisme.

Peirce wordt daarnaast ook algemeen beschouwd als de stichter van het pragmatisme, en in tegenstelling tot sommige recentere pragmatisten zoals William James en John Dewey, vatte Peirce pragmatisme hoofdzakelijk op als methode voor de verduidelijking van ideeën, die het toepassen van de methodes in de wetenschap op filosofische kwesties mogelijk moest maken.

Peirce heeft zijn pragmatisme (en wat hij later pragmaticisme zal noemen) uiteen gezet in verscheidene versies van de zogenaamde pragmatic maxim. Het ontstond rond het jaar 1870 in the Metaphysical Club, waar naast Peirce ook o.a. William James lid van was. Door velen, waaronder James worden sommige artikels van Peirce, waaronder "The Fixation of Belief" (1877) en vooral "How to Make Our Ideas Clear" (1878) als de grondlegging van het pragmatisme.

Later, in 1905 gebruikt Peirce de nieuwe term pragmaticisme omdat hij vond dat in de term pragmatisme in vele gevallen verkeerd werd gebruikt. Zo differentieert hij zich van de opvattingen die James, Schiller en Papini hadden van pragmatisme. Zo zag Peirce bijvoorbeeld waarheid als onveranderlijk en een begrip als oneindigheid als iets werkelijk.

Het pragmatisme van Peirce begint met het idee dat een overtuiging datgene is waarvoor men bereid is te handelen. Peirces pragmatisme is een methode ter verduidelijking van concepten van objecten. Het concept van een object wordt zo gelijk gesteld aan de conceptie van de externe effecten en hun waarneembare invloed op de praktijk. Het is dus een methode om conceptuele verwarringen aan het licht te brengen die bijvoorbeeld ontstaan door het maken van louter formele en dus geen praktische tegenstellingen. Peirce stelt deze methode op oorspronkelijk als onderdeel van zijn onderzoekstheorie waarnaar hij vaak verwijst met termen als Methodeutic of Philosophical or Speculative Rhetoric. Een klassieke en vaak aangehaalde definitie van Peirce zelf van dit eerder vernoemde pragmatic maxim, luidt als volgt:

Consider what effects, which might conceivably have practical bearings, we conceive the object of our conception to have. Then our conception of these effects is the whole of our conception of the objects.

Men mag deze pragmatische maxime niet los zien van zijn semiotiek: dit maxime stelt de mens in staat om de juiste interpretatie te vinden voor een object. Door het toepassen hiervan, kan men een heleboel mogelijke doorverwijzingen naar andere tekens schrappen, en bekomt men de logical interpretant, die hij als de belangrijkste van de soorten interpretants zag.

Werken

Peirce publiceerde twee boeken, Fotometrisch Onderzoek (1878) en Studie in de Logica (1883), en een groot aantal documenten in dagboeken, waarvan de onderwerpen zeer uiteenliepen. Zijn manuscripten, die totaal bijna 10.000 pagina's beslaan, zijn grotendeels ongepubliceerd gebleven. Van 1931 tot 1958 werd een selectie van zijn geschriften gesorteerd op thema en werd gepubliceerd in acht delen als Verzamelde Documenten van Charles Sanders Peirce. Sinds 1982 zijn een aantal delen gepubliceerd als deel van een chronologische uitgave, die uiteindelijk zal bestaan uit dertig delen.

Externe Links

• (en) website on Charles Sanders Peirce
• (en) Charles Sanders Peirce in Stanford Encyclopedia of Philosophy.
• (en) Peirce's logic in Stanford Encyclopedia of Philosophy.
• (en) Peirce's Theory of Signs in Stanford Encyclopedia of Philosophy.
• (en) Digital Encyclopedia of Charles S. Peirce
• (en) The Charles S. Peirce Society

Bronnen, noten en/of referenties

Mediabestanden

Zie de categorie Charles Sanders Peirce van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.

Wikiquote

Wikiquote heeft een collectie citaten gerelateerd aan Charles Sanders Peirce.