Circumcisie

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Nuvola single chevron right.svg Voor "vrouwelijke circumcisie", "vrouwelijke genitale verminking" of "clitoridectomie", zie Vrouwenbesnijdenis.

Mannenbesnijdenis of circumcisie is het verwijderen van de voorhuid (preputium) van het mannelijk lid. Het is een vrij eenvoudige operatie die poliklinisch kan worden uitgevoerd.

Volgens schattingen waren in 2006 circa 30% van alle mannen wereldwijd besneden (circa 665 miljoen mannen).[1]

De ingreep wordt doorgaans uit religieuze overwegingen of op medische gronden uitgevoerd.

Vormen van besnijdenis[bewerken]

Gangbaar[bewerken]

De meest gangbare besnijdenisvorm bij mannen is het rondom wegsnijden van de voorhuid, zoals de Latijnse naam circumcisie (circum=rondom, cisie=snijden) aangeeft.

Varianten[bewerken]

  • Afhankelijk van hoeveel er verwijderd wordt:
    • van losjes besneden: bij het rondom wegsnijden van de voorhuid blijft een deel van de huidplooi staan zodat de eikel bij slappe penis nog gedeeltelijk of soms zelfs geheel bedekt is.
    • tot strak besneden: de huidplooi wordt geheel weggesneden, waardoor de eikel ook in slappe toestand vrij ligt en de penishuid in erectie nog nauwelijks over de schacht kan worden bewogen.
  • Afhankelijk van waar de snede gelegd wordt:
    • Laag besneden: het litteken ligt vlak onder de rand van de eikel
    • Hoog besneden: het litteken ligt hoger op de schacht van de penis, een deel van het binnenblad van de voorhuid is teruggevouwen over de penis.
  • Frenulotomie: het doorsnijden of verwijderen van het frenulum, vaak in combinatie met bovenstaande
  • De volgende twee ingrepen kunnen in plaats van een circumcisie om medische redenen uitgevoerd worden:
    • Dorsal Slit: de voorhuid wordt alleen ingesneden aan de rugzijde van de penis
    • Verwijdings- of Z-plastiek: met een z-vormige insnede wordt de voorhuid wijder gemaakt

Bijzondere varianten[bewerken]

In sommige culturen zijn er ingrijpender vormen van besnijdenis gangbaar. Sommige Afrikaanse stammen verwijderen de huid van de schacht van de penis. In Japan komt een vorm voor van besnijdenis die de penis vrij diep inkerft. De Australische Aboriginals snijden de penis zo diep in dat deze op twee bundels zwellichamen gaat lijken. Deze imitatie van de penis van de kangoeroe is waarschijnlijk geïnspireerd door het veelvuldige paren van deze dieren. De oer-Australiërs maken ook een gat in de urinebuis, op de plaats waar deze onder aan de penis zichtbaar wordt. Door de vinger op het gat te leggen, of dat juist na te laten, controleert men de kans op zwangerschap.

Methoden en hulpmiddelen[bewerken]

Besnijdenis op Java, Indonesië

Een besnijdenis kan uit de vrije hand uitgevoerd worden, maar er zijn ook diverse hulpmiddelen waarbij de huid afgeklemd wordt en de bloedtoevoer afgesneden. Bekende hulpmiddelen zijn de Plastibell (vooral gebruikt voor besnijdenis van kinderen), de Mogen en de Gomco klem. Bij een besnijdenis met een klem blijft altijd een deel van de binnenkant van de voorhuid zitten, dit wordt een "hoge" besnijdenis genoemd.

Redenen voor een besnijdenis[bewerken]

Medisch[bewerken]

Een medische reden voor een besnijdenis is bijvoorbeeld een vernauwing van de voorhuid (fimosis) waardoor een erectie pijnlijk kan zijn en het moeilijk is de eikel schoon te houden. Andere medische redenen voor een besnijdenis zijn lichen sclerosus en paraphimosis en terugkerende ontstekingen van de eikel. Deze kinderen met aangeboren afwijkingen aan de urinewegen kunnen worden geholpen met een voorhuidsverwijdende operatie, waardoor de eikel eenvoudiger te reinigen is.[2] Bij een onbesneden penis hoopt zich makkelijk het onschadelijke smegma op onder de voorhuid [3], hoewel algemene hygiëne ook als argument voor een besnijdenis wordt gebruikt, bij normale hygiëne is er geen reden voor besnijdenis (zie onder bij medische tegenargumenten).

Kanker van de penis, een uiterst zeldzame vorm van kanker (1 op 226.666 mannen jaarlijks in de Verenigde Staten),[4] zou bij besneden mannen minder voorkomen dan bij mannen die onbesneden zijn.[5][6]

Alle onderzoeken die de link tussen urineweginfecties en besnijdenis-status onderzocht hebben, laten een lager risico op urineweginfecties in besneden mannen zien.[5]

Onderzoeken (uit Oeganda en Kenia)[bron?] stellen dat de kans van besneden mannen om het Hiv op te lopen de helft zou zijn van onbesneden mannen; door deze onderzoeken werd de besnijdenis in Afrika nog populairder onder organisaties en particulieren. [7] Dit verband wordt in een aantal andere studies echter niet bevestigd. [8] [9] De Wereldgezondheidsorganisatie en UNAIDS erkennen, al dan niet terecht, besnijdenis in Oost- en Zuid-Afrika als een bijkomende interventie om het risico op hiv verkregen langs heteroseksuele weg bij de man te verminderen.[10]

Volgens de KNMG kennen de VS een hoge prevalentie van soa’s en hiv-infecties in combinatie met een hoog percentage niet-medische noodzakelijke circumcisies. De Nederlandse situatie is precies omgekeerd: een lage prevalentie van hiv/aids, in combinatie met een relatief laag aantal circumcisies. Verschillen in gedragsfactoren (waaronder het wel of niet dragen van een condoom) tussen Nederlanders en Amerikanen spelen volgens de KNMG dan ook een veel belangrijker rol dan het al of niet hebben van een voorhuid.[2]

Historische 'medische' redenen[bewerken]

De Amerikaanse gewoonte om jongetjes te laten besnijden wordt in verband gebracht met de tot in de 20e eeuw wijd verbreide hysterie rond masturbatie, en zijn in die tijd veronderstelde negatieve effecten.[11] De eikel van een besneden jongen zou minder gevoelig dan die van een onbesneden leeftijdgenoot zijn. Dr. John Harvey Kellogg beval besnijdenis aan als 'remedie' voor masturbatie. "De operatie zou uitgevoerd moeten worden zonder anesthesie, zodat de pijn van de operatie een helend effect zou hebben op de geest, in het bijzonder als het verbonden wordt met het idee van straf." [12]

Medische tegenargumenten[bewerken]

De Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst (KNMG) ziet geen overtuigende argumenten voor een routinematige besnijdenis. Vanwege de kans op complicaties en het hogere doel de lichamelijke integriteit van kinderen te willen beschermen raadt zij besnijdenis af. Als mogelijke complicaties noemt zij onder meer bloeding, infectie, plasbuisvernauwing en paniekaanvallen. Er zijn ook gevallen van gedeeltelijke of gehele amputatie bekend.[13] Bij bepaalde rituele besnijdenissen kan ook herpes overgedragen worden, met een zware handicap of de dood tot gevolg.[2] [14] Er kunnen urineproblemen ontstaan door ontstekingen, lelijke littekens of gebogen penissen door de ingreep.[15] Naast de directe medische complicaties zijn er ook psychologische problemen en complicaties op het gebied van seksualiteit. [16] [17] De extreme pijnervaringen bij pasgeborenen kunnen jaren later nog gedragsveranderingen als gevolg hebben. [18] [19] Er zijn mannen die zich verminkt voelen doordat ze op jonge leeftijd besneden zijn.[20] Ze zijn boos over de opgelegde verandering van hun lichaam en verwijten hun ouders dat die deze keuze voor hen hebben gemaakt.

De Amerikaanse Academy of Pediatrics (AAP) stelt in haar circumcision policy statement[21] dat besnijdenis mogelijk een aantal voordelen heeft, maar er onvoldoende gegevens zijn om routinematige circumcisie aan te bevelen. Hoewel circumcisie niet noodzakelijk is voor het welzijn van het kind vindt de APP dat het aan de ouders is om een kind te laten besnijden, waarbij ze naast medische factoren, ook culturele, religieuze en etnische tradities een rol kunnen te laten spelen. De richtlijn van de American Academy of Pediatrics komt er dus de facto op neer dat de veronderstelde voordelen te klein zijn om een routinematige besnijdenis van alle jongetjes aan te bevelen, maar dat de mogelijke kans op complicaties ook niet dusdanig groot is om jongensbesnijdenis bij voorbaat af te wijzen. De American Academy of Pediatrics stelt dat de meeste complicaties die zich voordoen weinig om het lijf hebben en goed te behandelen zijn.

Religieus[bewerken]

De meeste circumcisies worden uit religieuze overtuiging uitgevoerd. Als godsdienstig ritueel wordt de besnijdenis nog heden ten dage door joden en islamieten toegepast, terwijl men bij primitieve volkeren bij de initiatie een verwant ritueel aantreft, waaraan ook meisjes worden onderworpen. In de antieke wereld kenden de Egyptenaren eveneens de besnijdenis. Zij lieten ons afbeeldingen na, waarop men kan zien hoe volwassen mannen door middel van een stenen mes besneden worden.

Besnijdenis in de Thora en het Nieuwe Testament[bewerken]

In Genesis 17 geeft God aan Abraham het bevel dat alle mannen in zijn huis besneden moeten worden als teken van het verbond met God. Eenieder die niet besneden is, zijn ziel wordt uitgeroeid, zo stelt de Tenach alhier. Het schrijft verder voor dat het besnijden moet plaatsvinden op de achtste dag na de geboorte (waarbij de geboortedag wordt meegeteld). Mozes besneed zijn zoon niet kort na de geboorte, zoals gebruikelijk bij de Midjanieten en God wilde Mozes daarom doden. Dat gebeurde echter niet, omdat Zippora hun zoon juist op dat moment besneed.

Tijdens de Uittocht uit Egypte werd de besnijdenis nagelaten, maar na aankomst in Palestina krijgt Jozua door God opdracht de kinderen van Israël alsnog te besnijden, zoals vermeld in Jozua 5:2-8.

In de tijd van het Nieuwe Testament was het gebruikelijk dat een kind bij de besnijdenis een naam kreeg. Dat blijkt uit het evangelie volgens Lucas 1:59 en 2:21, bij de besnijdenis van Johannes de Doper en Jezus. In deze twee gevallen was de naam echter al eerder vastgesteld (door God besloten), zodat men moet aannemen dat de naam op dat moment alleen maar publiek werd gemaakt. Uit het Oude Testament en de Talmoed is niets bekend over het gebruik om een kind bij de besnijdenis een naam te geven, al moet worden gezegd dat Abram van God een nieuwe naam kreeg op het moment dat de besnijdenis werd ingevoerd (Genesis 17:5-14).

Jodendom[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Briet mila voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

In het jodendom worden jongetjes vanwege het verbond met God op de achtste dag na hun geboorte besneden, zoals genoemd in de Thora, als er geen medische reden is dit uit te stellen. Dit wordt briet mila genoemd. In zeer orthodox-Joodse gemeenschappen is het gebruikelijk dat de mohel, doorgaans de rabbi, het bloed van de besneden penis met de mond weg zuigt, het zogenaamde metzitzah b'peh.[22]

Islam[bewerken]

Jongens tijdens een besnijdenisfeest
Toeschouwers bekijken de optocht bij een besnijdenisfeest te Pasoeroean, met in het middelpunt de op een versierd paard zittende jongen, 1900-1938, Tropenmuseum

In de islam wordt doorgaans aangenomen dat de besnijdenis niet verplicht is.[23] Het staat nergens vermeld in de Koran, maar het is wel gebruikelijk, omdat de profeten na Ibrahim besneden zouden zijn; Mohammed zou volgens de Overleveringen besneden geboren zijn.[24] Islamitische geleerden associëren de besnijdenis ook wel met de beheersing van de lagere passies.[25]

De leeftijd waarop een jongen besneden wordt is sterk afhankelijk van lokale gewoonten. Vaak gebeurt dit kort na de geboorte, maar in ieder geval voor het 13e levensjaar. Ook bekeerlingen wordt door de meeste religieuze leiders aangeraden zich te laten besnijden(sterk aanbevolen soenna), hoewel het geen voorwaarde is om moslim te worden.[26] De Koran in soera Het Geslacht van Imraan 95:

Zeg: "God heeft de waarheid gesproken; volgt daarom de godsdienst van Abraham, de oprechte, hij behoorde niet tot de afgodendienaren.

Moslims worden opgeroepen de godsdienst van Ibrahim na te volgen. Ibrahim liet zich besnijden, zelfs nog op latere leeftijd, in opdracht van God. Dit is een reden waarom moslims, ook bekeerlingen, zich zouden willen besnijden.

Een Hadith van Sahih Muslim stelt daarnaast het volgende:[27]

Aboe Hoeraira heeft gezegd: Vijf zaken behoren tot de natuurlijke aanleg van de mens (fitra) of zijn onderdeel daarvan: de besnijdenis, het scheren van het schaamhaar, het knippen van de nagels (van voet en hand), het uittrekken van de haren onder de oksels en het knippen van de snor.

Verschillende Hadiths (Sahih al-Bukhari [28], Sahih Muslim [29], Al-Adab Al-Mufrad [30]) vermelden de besnijdenis niet als behorende tot de fitra.

Besnijdenis is dus gecontesteerd binnen de Islam. In een heel aantal verzen in de Koran wordt aangegeven dat de wereld, en de mens zoals hij is, perfect geschapen is door God. Het wijzigen van Gods schepping, het menselijk lichaam, is te beschouwen als niet toegestaan. Zo zegt bijvoorbeeld 32:6-7:

"6 Dat is de kenner van het verborgene en het waarneembare, de machtige, de wijze, 7 die alles wat Hij geschapen heeft goed gemaakt heeft en die de schepping van de mens uit klei aangevangen heeft." en

31:20: "20 Hebben jullie niet gezien dat God voor jullie wat er in de hemelen en wat er op de aarde is dienstbaar heeft gemaakt en dat Hij Zijn weldaden aan jullie uiterlijk en innerlijk vervolmaakt? Er zijn mensen die zonder kennis, zonder leidraad en zonder verlichtend boek over God twisten."

Ananda Marga[bewerken]

In Ananda Marga wordt de besnijdenis als alternatief gezien voor het teruggetrokken houden van de voorhuid in een laungota of kaopina, de klassieke lendendoek, die voorgeschreven wordt in de meditatieve yoga om hygiënische redenen en om onwillekeurige prikkelingen van de penis te vermijden.

Juridische overwegingen[bewerken]

Afweging mensenrechten[bewerken]

Bij de circumcisie van baby's en kinderen zijn twee tegenstrijdige rechtsbeginselen in het geding. Het recht op lichamelijke integriteit (vastgelegd in artikel 11 van de Nederlandse Grondwet van 1983[31]) kan zo begrepen worden, dat ouders hun zonen niet mogen besnijden. Daar tegenover staat het recht op godsdienstvrijheid (vastgelegd in artikel 9.[32]) dat zo begrepen kan worden dat de staat een religieus gemotiveerde besnijdenis niet mag verbieden.

Er bestaat geen jurisprudentie van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) over het afwegen van de verschillende rechten in dit geval. Ook Belgische en Nederlandse rechters hebben hierover geen uitspraak gedaan.

Op 7 mei 2012 velde een Keulse rechter in hoger beroep het vonnis dat de ingreep uit religieuze gronden strafbaar is, omdat onherroepelijk lichamelijk letsel wordt toegebracht. Hij is van mening dat het recht van de ouders noch de grondwettelijk verankerde godsdienstvrijheid zo'n ingreep kunnen rechtvaardigen.[33][34][35]

Nederland[bewerken]

Jongensbesnijdenis is in Nederland in een aantal niet-strafrechtelijke rechtszaken aan de orde gekomen. In een uitspraak van 23 mei 2007 heeft de Raad van State in een asielzaak geoordeeld dat de rechtbank verzuimd had te motiveren waarom jongensbesnijdenis niet kan worden gezien als een ernstige vorm van mishandeling of aantasting van het menselijk lichaam (LJN: BA6061). Verder liet de Raad van State in het midden of jongensbesnijdenis onder de werkingssfeer van artikel 3 van het EVRM valt en of jongensbesnijdenis daadwerkelijk een ernstige vorm van mishandeling of aantasting van het menselijk lichaam is. De (kinderrechter van de) rechtbank Zutphen oordeelde in een uitspraak van 31 juli 2007 dat jongensbesnijdenis een ingreep is die medisch gezien niet noodzakelijk is en bovendien onomkeerbaar (LJN: BB0833).

Volgens de Nederlandse wet is de besnijdenis van jongens niet strafbaar. Naar aanleiding van Kamervragen van Ayaan Hirsi Ali antwoordde toenmalig Minister van Justitie Donner dat verwijdering van de voorhuid geen lichamelijk letsel genoemd kan worden, en dat het besnijden van jongens vooral zou gebeuren uit religieuze en hygiënische overwegingen.[36]

De KNMG stelt dat er goede redenen zijn voor een wettelijk verbod op niet-therapeutische circumcisie bij minderjarige jongens.[37] Zo is er volgens de KNMG geen overtuigend bewijs dat het zinvol of noodzakelijk is in het kader van preventie of hygiëne en zijn er risico's op medische en psychische complicaties. Volgens de KNMG is niet-therapeutische circumcisie bij minderjarige jongens in strijd met het recht op autonomie en het recht op lichamelijke integriteit van het kind.

De Raad voor de Volksgezondheid en Zorg is het hier echter niet mee eens en is van mening dat de KNMG ten onrechte geen onderscheid maakt tussen jongens- en meisjesbesnijdenis en geen rekening houdt met godsdienstvrijheid en het recht van ouders hun kinderen naar eigen overtuiging groot te brengen.[38]

Gevolgen van besnijdenis[bewerken]

Voor nadelige medische gevolgen zie boven bij "Medische tegenargumenten"

Seksualiteit & beleving[bewerken]

Er is geen medische consensus over de vraag of een besnijdenis invloed heeft op de gevoeligheid van de eikel. Diverse onderzoeken spreken elkaar tegen. Sommige mannen zeggen dat hun besnijdenis de seksualiteit beter maakt; anderen zeggen dat het het gevoel vermindert, wat overigens ook een gewenst effect kan zijn. Afhankelijk van de aard van de besnijdenis kan het zijn dat een andere masturbatie-techniek effectiever is, of in uitzonderlijke gevallen een glijmiddel nodig is om te masturberen. Een besnijdenis kan levenslange psychologische schade veroorzaken, en schadelijke gevolgen hebben voor de seksualiteit. [17] [39]

Uit data van de National Health and Social Life Survey komt naar voren dat besneden mannen een iets minder seksuele disfunctie en meer gevarieerde seks rapporteren dan onbesneden mannen. [40] Uit onderzoek van Masters and Johnson blijkt dat er geen verschil in gevoeligheid van de eikel bij besneden en onbesneden mannen.[41] Volgens een onderzoek van British Journal of Urology International daarentegen is de eikel van een besneden penis minder gevoelig voor aanrakingen en verwijdert besnijdenis 'de meest gevoelige delen van de penis'.[42]

Tegenwoordig zijn er in Amerika fanatieke tegenstanders van besnijdenis ("intactivisten") actief, zij pleiten voor een verbod op wat zij als een verminking zien.[43]

Psychologisch[bewerken]

Het komt voor dat mannen die op jonge leeftijd besneden zijn zich mismaakt voelen en besluiten de resterende voorhuid, indien aanwezig, op te rekken om de natuurlijke staat zover als mogelijk te herstellen.[20]

Geschiedenis van de besnijdenis in het Christendom[bewerken]

Binnen het christendom worden mannen soms besneden. In de Verenigde Staten is het heel gebruikelijk dat mannelijke kinderen van christelijke ouders besneden worden; circa 70% van alle mannen is hier besneden. In landen als Ethiopië en Egypte is zelfs 95% van alle christelijke mannen besneden.[15] Waarschijnlijk heeft dit echter geen directe relatie tot het geloof. Vanwege het verbond met God (het feit dat hij Joods was), zoals genoemd in het Oude Testament, werd Jezus ook besneden.

Besnijdenis van Jezus door Guido Reni

In de eerste eeuwen waren er vooral veel Joodse christenen die de traditie om kinderen te laten besnijden voortzetten. De leer van de kerk dat de doop in de plaats is gekomen van de besnijdenis lijkt gebaseerd te zijn op de Brief van Paulus aan de Kolossenzen (verzen 2:11-12). Dit lijkt een besluit te zijn van o.a. de beschreven discussie tijdens het Concilie van Jeruzalem en het daarop volgende in het Bijbelboek Handelingen.

De theoloog Marius Heemstra wijst in zijn proefschrift voor wat betreft de rol van de besnijdenis in het uiteengaan van jodendom en christendom ook nog op een fiscaal-historisch aspect: kort na de verwoesting van de tempel zat keizer Domitianus (81-96) in geldproblemen. Hij is toen de joodse tempelbelasting zelf gaan incasseren ('fiscus judaicus'). Belastingontduikers werden vervolgd. Dit waren zowel joden als christelijke joden & christelijke niet-joden, waarbij de strafmaat voor christelijke niet-joden het hoogst was: de ene groep verloor zijn bezittingen maar wie 'clandestien joods' of - in de betekenisgeving van die tijd - 'atheïst' was (iemand die de Romeinse goden niet erkende) kreeg de doodstraf. Ondanks het huishouden in het joodse land door de Romeinen bleef het jodendom dus wel een legale godsdienst, maar christenen waren dat in die periode nog helemaal niet. De besnijdenisdiscussies die we uit de Handelingen kennen, kunnen hierdoor in een ander licht komen te staan. Besnijdenis kon tot voor de rechtbank als vernederend bewijs voor joods-zijn worden gebruikt, maar de joodse belastingontduiker bleef in leven. Met besnedenen waarvan het bekend was dat ze geen jood waren, zou het heel verkeerd kunnen aflopen. Het ging omstreeks 90 in ieder geval niet alleen om een strijd tussen twee religies, maar ook om de Romeinse bezetter die daarin zijn verdelende werk deed.

Veel later waren er onder meer in het oude Tsjechië groeperingen, zoals de abrahamisten (een late afsplitsing van de hussieten) die hun zonen wel weer gingen besnijden, mede omdat zij de Bijbel uit het Hebreeuws interpreteerden en niet uit het Latijn. Tegenwoordig zijn er ook groepen christenen zoals de Messiasbelijdende Joden en andere christenen (onder meer in Amsterdam) die vinden dat ieder lid van de gemeenschap besneden dient te worden.

Doordat men de traditie is gaan aanhouden dat Jezus op 25 december geboren is, was (acht dagen later, zoals in het jodendom gebruikelijk) 1 januari de besnijdenisdag van Jezus, de zogenoemde Besnijdenis des Heren. In sommige liturgieboeken is deze besnijdenisdag nog als feestdag terug te vinden.

Rond het jaar 400 werd de eerste dag van het jaar nog beschouwd als een dag van inkeer en boete als reactie op de heidense gebruiken die gepaard gingen met de Nieuwjaarsdag. Vanaf de 7e eeuw wordt het streven merkbaar een eigen feestdag te stellen tegenover de heidense gebruiken. Mogelijkerwijs is de Besnijdenis des Heren in Rome ingevoerd in de 8e of 9e eeuw. De liturgieteksten geven aanwijzingen dat er een ouder feest aan ten grondslag ligt, bijvoorbeeld de kerkwijding van de Heilige Maria Antiqua op het Forum in Rome. De feestdag werd als belangrijk gezien, omdat het het eerste bloed was dat Jezus vergoten zou hebben en om de symbolische toekenning van de naam 'Jezus' (God redt).[44]

De voorhuid van Christus zou als relikwie bewaard zijn gebleven; op meerdere plaatsten, o.a. in Marseille, wordt beweerd dat de voorhuid zich daar bevindt.

Afbeeldingen[bewerken]

Zie ook[bewerken]

  • De Nederlandse term besnijdenis wordt ook gebruikt voor het wegsnijden van de clitoris (clitoridectomie) of van de kleine schaamlippen bij meisjes (Lat. excisio).

Externe link[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Information Package on Male Circumcision and HIV Prevention, World Health Organization, 15 augustus 2007 (2007)
  2. a b c (nl) Artikel KNMG "Artsen willen af van besnijdenis jongens"
  3. http://www.ntvg.nl/publicatie/kleine-kwalen-de-huisartsgeneeskunde-smegma-en-fysiologische-fimose/volledig
  4. (en) Statistics by Country for Penis Cancer, rightdiagnosis.com, gebaseerd op VS-cijfers uit 2004, cijfers voor alle overige landen/regios zijn geextrapoleerd.
  5. a b (en) Circumcision Policy Statement, American Academy of Pediatrics, 27 augustus 2012.
  6. (en) Penistumoren, Merck Manual, februari 2003.
  7. Artikel van Stopaidsnow over preventie
  8. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10215123
  9. http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA458066
  10. Fact sheet: Male Circumcision for HIV Prevention
  11. Dr. M.J. Moses; "I refer to masturbation as one of the effects of a long prepuce; not that this vice is entirely absent in those who have undergone circumcision, though I never saw an instance in a Jewish child of very tender years, except as the result of association with children whose covered glans have naturally impelled them to the habit". Citaat uit "The Value of Circumcision as a Hygienic and Therapeutic Measure". New York Medical Journal 1871;14:368-374I. op [1]
  12. http://etext.lib.virginia.edu/etcbin/toccer-new2?id=KelPlai.sgm&images=images/modeng&data=/texts/english/modeng/parsed&tag=public&part=11&division=div1
  13. [2]
  14. [3]
  15. a b Looking for the missing piece, Joodse Omroep, Nederland 2, 11 november 2007, 12.00u-12.50u
  16. http://knmg.artsennet.nl/web/file?uuid=175a7dff-f20b-42b3-9c04-78fd83f24a3d&owner=a8a9ce0e-f42b-47a5-960e-be08025b7b04&contentid=77973
  17. a b http://www.cirp.org/library/psych/boyle6/
  18. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8134222
  19. http://pediatrics.aappublications.org/content/104/1/e13.full
  20. a b Foreskin restoration
  21. Amerikaanse Academy of Pediatrics (AAP): circumcision policy statement
  22. Baby dood na rituele besnijdenis (AD, 8 maart 2012)
  23. Islam, Question and Answer, Circumcision: how it is done and the rulings on it, Could you tell us what circumcision is and how and where it is done?
  24. BBC Religions, Circumcision of boys, 13 augustus 2009
  25. Islam voor Dummies, Malcom Clark, Uitgeverij Addison Wesley, 2004, blz. 185, ISBN 9043008451
  26. al-Sabbagh, Muhammad Lutfi (1996). Islamic ruling on male and female circumcision. Alexandria: World Health Organization. p. 16
  27. 002.0495 Sahih Muslim Boek 002, nummer 0495
  28. http://sunnah.com/bukhari/77/107
  29. http://sunnah.com/muslim/2/71
  30. http://sunnah.com/urn/2212130
  31. "Ieder heeft, behoudens bij of krachtens de wet te stellen beperkingen, recht op onaantastbaarheid van zijn lichaam."
  32. "1.Een ieder heeft recht op vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst; dit recht omvat tevens de vrijheid om van godsdienst of overtuiging te veranderen, alsmede de vrijheid hetzij alleen, hetzij met anderen, zowel in het openbaar als privé zijn godsdienst te belijden of overtuiging tot uitdrukking te brengen in erediensten, in onderricht, in praktische toepassing ervan en in het onderhouden van geboden en voorschriften.
    2.De vrijheid zijn godsdienst te belijden of overtuiging tot uiting te brengen kan aan geen andere beperkingen worden onderworpen dan die die bij de wet zijn voorzien en in een democratische samenleving noodzakelijk zijn in het belang van de openbare veiligheid, voor de bescherming van de openbare orde, gezondheid of goede zeden of voor de bescherming van de rechten en vrijheden van anderen."
  33. (de) Landgericht Köln, 151 Ns 169/11
  34. (de) Landgericht Köln, 151 Ns 169/11, www.justiz.nrw.de
  35. De Standaard: "Besnijden is mishandelen" Historisch vonnis in Duitsland Bezocht: 27 juni 2012
  36. Antwoorden op kamervragen van het Kamerlid Hirsi Ali over de noodzaak van mannelijke genitale verminking., Rijksoverheid, 8 november 2004.
  37. Niet-therapeutische circumcisie bij minderjarige jongens, KNMG-standpunt, 27 mei 2010 (PDF-bestand)
  38. De ene besnijdenis is de andere niet. Reactie op KNMG standpunt jongensbesnijdenis, Raad voor de Volksgezondheid & Zorg, 2 juni 2010
  39. http://www.doctorsopposingcircumcision.org/pdf/2001_Bensley-Boyle.pdf
  40. [htpp://jama.ama-assn.org/cgi/content/abstract/277/13/1052?ijkey=7bbf29ba148549370b85d2fc64650181929ca727&keytype2=tf_ipsecsha "Circumcision in the United States: Prevalence, Prophylactic Effects, and Sexual Practice" Edward O. Laumann, PhD; Christopher M. Masi, MD; Ezra W. Zuckerman, MA JAMA. 1997;277(13):1052-1057. ]
  41. AMERICAN ACADEMY OF PEDIATRICS: Circumcision Policy Statement zie: SEXUAL PRACTICE, SENSATION, AND CIRCUMCISION STATUS
  42. BJU International: Fine-touch pressure thresholds in the adult penis
  43. http://www.circumstitions.com/Restric/Gallery1.html
  44. Catholica, Geïllustreerde Encyclopedie vademecum voor het Katholieke Leven, A.M. Heidt, NV Uitgeversmij Pax 's-Gravenhage, 2e druk, 2e serie 1963