Cornelis Drebbel

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Cornelis Drebbel (Archief Alkmaar)

Cornelis Jacobsz. Drebbel (Alkmaar, 1572Londen, 7 november 1633) was actief op vele gebieden.[1] Van graveur ontwikkelde hij zich tot bouwer van allerlei innovaties, zoals fonteinen en "speciale effecten" op maskerades. Drebbel was een pionier op het gebied van meet- en regeltechniek. Bij leven was Drebbel al legendarisch als bouwer van een perpetuum mobile, de eerste microscoop en een onderzeeboot.

Leven[bewerken]

Jeugd[bewerken]

Cornelis is geboren in Alkmaar, Verdronkenoord nu nr. 141, waarschijnlijk in het jaar 1572, als zoon van een gegoede familie. Zijn vader en moeder waren Jacob Jansz Dremmel en Hilgont Jans. Boerman [2]

Hij bezocht een aantal jaren de Latijnse school, maar volgde geen universitaire opleiding. Als jongeman ging hij rond 1592 in de leer bij de beroemde graveur Hendrick Goltzius in Haarlem die samen met de schrijver en schilder Karel van Mander en de schilder Cornelis Cornelisz van Haarlem een Academie had. Goltzius hield zich ook met alchemie bezig en was wellicht degene die Drebbel hiermee in aanraking bracht. Drebbel trouwde in 1595 met Feijtge -Sophia- Jansdochter, een van Goltzius' jongere zusters, die in Alkmaar woonde. Drebbel graveerde een aantal fraaie prenten: De zeven vrije Kunsten[3] en in 1597 een kaart van de stad Alkmaar.[4] In Alkmaar woonde Drebbel in het huis waar de Hoorn uithangt, hoek Doelenstraat-Koningsweg. Hij werkte als graveur en cartograaf, maar hij ontwikkelde ook een aantal innovaties. In 1598 kreeg hij een octrooi op een pomp en klok met een perpetuum mobile, die op veranderingen in luchtdruk en -temperatuur werkte. Hij gebruikte die om de temperatuur in ovens te regelen. In Middelburg bouwde hij in 1601 een fontein en een jaar later kreeg hij een octrooi op een verbeterde schoorsteen.[5]

Aan het Engelse hof[bewerken]

Einde 1604 vertrok hij met zijn gezin naar Engeland. Zij kregen woonruimte in Eltham Palace. Daar demonstreerde hij zijn perpetuum mobile en klavecimbels die op zonne-energie speelden. Drebbels' vaardigheden maakten daar grote indruk. Ze ontleenden hun werking aan wisselingen in temperatuur en luchtdruk en waren uiteraard geen perpetua mobilia in de strikte fysische zin des woords. In datzelfde jaar werd hij door Jacobus I (1566-1625) aan het hof aangesteld.

Drebbel kwam in dienst van kroonprins Hendrik Frederik Stuart, prins van Wales, als een van diens leraren. Ook werkte hij waarschijnlijk aan de maskerades die regelmatig werden opgevoerd en waaraan de koning en zijn vrouw Anna deelnamen. Drebbel zou dan de speciale effecten verzorgd hebben, zoals fonteinen, speciale belichting - onweer en bliksem - en pratende beelden die uit de wand naar voren kwamen.

Aan het Hof bij keizer Rudolf II in Praag[bewerken]

In 1610 vertrok Drebbel op uitnodiging naar het hof van keizer Rudolf II in Praag. Ontmoet daar Kepler, Spranger, Van Aachen, etc. Hij bleef twee jaar in Praag, construeerde er perpetua mobile en mijnpompen,[5] maar nadat Rudolf door zijn broer Matthias was afgezet, keerde Drebbel na een korte gevangenschap, met zijn gezin in 1613 terug naar Londen.

Terug in Engeland[bewerken]

Terug in Engeland wijdde Drebbel zich aan de optiek.[5] Drebbel, die het grootste deel van zijn salaris in Praag nog moest ontvangen, had - rond 1613 - geen inkomen. Onder meer omdat zijn patroon prins Henry (1594-1612) na een kort ziekbed was overleden. Daarom schreef Drebbel, hopend op een nieuwe patroon of sponsor, een brief aan Koning Jacobus I van Engeland. In die brief bood hij aan een aantal interessante zaken te maken. Zoals een sterke telescoop[6], een eeuwiglopende klok, muziekinstrumenten en fonteinen die op zonne-energie werken. Deze brief werd door Isaac Beeckman in diens journael gekopieerd en is een belangrijke bron van informatie.[7] In 1619 was Drebbel in staat om samengestelde microscopen te maken.[5] Drebbel toonde de microscoop aan de Nederlandse ambassadeur in Londen, Willem Boreel.

Contact met Constantijn Huygens en Francis Bacon[bewerken]

In Engeland was Constantijn Huygens, vader van Christiaan, een regelmatige bezoeker van Drebbel. Tussen 1618 en 1624 bezocht Huygens een aantal keren Engeland, als diplomaat in opleiding. Van Drebbel kocht hij een camera obscura en een microscoop.[8] Over de eerste ontmoeting schreef Constantijn Huygens:

Van Drebbel heb ik slechts een glimp mogen opvangen, de geleerde die oogde als een Hollandse boer, maar spreken kon als de wijzen van Samos en Sicilië tezamen.[9]

Mede door deze contacten had Constantijn Huygens een sterke interesse in optica, een interesse die hij overdroeg op zijn zoons. Zijn zoon Christiaan had een boekje van Drebbel in bezit.

Een andere relatie van Drebbel was Sir Francis Bacon. Filosoof, staatsman en bedenker van een nieuwe manier van leren, beschreven in zijn boek Nova Organon en schrijver van het boek Nova Atlantis over een utopische maatschappij, waar 'toegepaste wetenschappen' het leven van de inwoners aangenamer maken. In dat boek komen vele zaken voor die door Drebbel werden geconstrueerd, zoals een zonne-energiesysteem waarmee Londen verwarmd kan worden en waarmee men kan koken, een eierbroedmachine, schoonwatervoorziening, een schip waarmee men onder water varen kan en airconditioning.[10][11]

Innovator[bewerken]

Drebbels onderzeeboot

Drebbel kan vergeleken worden met iemand als Thomas Edison, die zonder formele wetenschappelijke opleiding door te experimenteren een groot aantal innovaties tot stand bracht.[12][13]

Onderzee-boot[bewerken]

Drebbels bekendste constructie is de duikboot, waarmee hij tussen 1620 en 1624 proeven deed. In zijn model van 1620 voeren twaalf mannen een uur of drie onder het wateroppervlak van de Theems, van de Tower in Londen naar Greenwich. Volgens verslagen van tijdgenoten had Drebbel een onbekende "quintessens" [14][15][16] Om opnieuw zuurstof in de onderzeeër te krijgen, heeft Drebbel mogelijk zuurstof gegenereerd door verwarming van salpeter (kaliumnitraat of natriumnitraat) in een metalen pan, een proces waarbij zuurstof vrijkomt. Het zou ook het nitraat veranderd hebben in natrium- of kaliumoxide of hydroxide. Dat kan verklaren waarom Drebbels mannen niet zo sterk werden beïnvloed door de opbouw van kooldioxide als kon worden verwacht. Er zijn echter geen bronnen voor dit vermoeden. Veel van het relaas rond de onderzeeboot is overgeleverd omdat het werd rondverteld door zijn twee schoonzonen, de gebroeders Kuffler.[5] In het dagboek van Isaac Beeckman werd in 1620 deze eerste onderwatervaart vermeld.

Microscoop & telescoop[bewerken]

Drebbel ontwierp en gebruikte onder meer een automatische lenzenslijpmachine. Rond 1622 werden Drebbels telescopen en microscopen door heel Europa verkocht door zijn twee schoonzoons, de gebroeders Kuffler. Zo deed de Fransman Nicolas-Claude Fabri de Peiresc (1580-1637), wetenschapper en staatsman, en een relatie van Galileo Galilei, rond 1622 de eerste waarnemingen met Drebbels microscoop.[17]

Chemie[bewerken]

Verder hield Drebbel zich bezig met de praktische kant van de alchemie, het destilleren, sublimeren en kristalliseren en droeg daarmee bij aan de ontwikkeling van een nieuwe tak van wetenschap, de scheikunde. Zo ontwikkelde hij een verbeterde kleurstof, op basis van karmijn ofwel cochenille. Volgens de legende morste Drebbel een hoeveelheid kleurstof op een tinnen vensterbank, en ontdekte zo dat de kleur hierdoor veel feller en veel langer houdbaar werd. Hij zette in 1607 zelf een ververij op, maar het waren zijn twee dochters Anna en Catharina en de schoonzoons Abraham en Johannes Sibertus Kuffeler die in Engeland veel succes hadden met een ververij in Stratford-on-Bow vanaf 1633. Het recept van het color Kufflerianus of Bow dye werd zorgvuldig geheimgehouden en de fel rode kleur werd in heel Europa gebruikt.[18] [19]

Hoewel in de wetenschapsgeschiedenis vaak Joseph Priestley genoemd wordt als de ontdekker van zuurstof, is het waarschijnlijk dat Michael Sendivogius dit 153 jaar eerder al deed. Sendivogius ontdekte dat bij verhitten van salpeter het 'elixer van het leven' vrijkwam, zuurstof. Cornelius Drebbel zou dit idee wellicht hebben opgepikt om zijn duikboot gedurende langere tijd onder water te kunnen laten varen.[20][21]

Drebbel kreeg in de periode 1625 - 1627 grote opdrachten van de Hertog van Buckingham. Hij bouwde een torpedolanceer installatie in schip nr. 3 van de Hertog, die op eigen kosten 10 oorlogscheen had laten bouwen. door de Royal Navy. Hij maakte vuurschepen watermijnen en explosieven voor de expeditie die de Franse belegering van La Rochelle moest breken (1625-28). De laatste jaren van zijn leven was Drebbel nog betrokken bij een droogmakerij rond Cambridge en het ontwerp van een theater in Londen. Ook exploiteerde de famiie een bierhuis aan de Thames, een soort AOW. Op 7 september 1633 overlijdt Drebbel. Zijn testament staat op www.drebbel.net

Publicaties[bewerken]

  • Wonder-vondt van de eeuwige bewegingh, door een eeuwigh bewegende gheest, in een cloot besloten, te weghe ghebroght heeft..., 1607 Alkmaar : uitgever Gerrit Pietersz. Schagen, Regionaal Archief, Alkmaar[22]
  • Van de natuere der elementen, 1621[23]
  • De Quinta Essentia Tractatus, 1621

Vernoemd[bewerken]

  • Een maankrater (coördinaten 40,9° Z, 49,0° W) draagt de naam Drebbel[24]
  • Het instituut voor mechatronica van de Universiteit Twente is genoemd naar Drebbel
  • Cornelis Drebbel 'speelt' ook in de Nederlandse stripreeks Gilles de Geus door Hanco Kolk en Peter de Wit. Hij wordt er opgevoerd als een soort van maffe uitvinder. Ook komt Drebbel in Starwars, de animatiefilm Sealab en de film de drie Musketiers voor
  • Hr. Ms. Cornelis Drebbel is een depotschip bij de Nederlandse onderzeedienst
  • In het Hermitage van St. Petersburg hangt in de Van Dijckzaal een portret dat waarschijnlijk Drebbel voorstelt[25]
  • Straat op de campus van de Technische Universiteit in Delft, de Cornelis Drebbelweg[26]
  • Amsterdam, Amersfoort, Utrecht, Hilversum en Wijchen kennen een Cornelis Drebbelstraat. IJmuiden had een Cornelis Drebbelstraat, die later Radarstraat ging heten.

Externe links[bewerken]

Portal.svg Portaal Scheikunde
Bronnen, noten en/of referenties
  1. www.drebbel.net
  2. Archief Alkmaar
  3. Cornelis Drebbel "Seven vrye Konsten" omstr. 1600
  4. Regionaal Archief, Alkmaar
  5. a b c d e Berkel, Klaas van, e.a. (1999) A History of Science in The Netherlands. Survey, Themes and Reference. Leiden/Boston/Köln: Brill
  6. De conste van verre saecken naerby te sien
  7. Zie: Journal tenu par Isaac Beeckman de 1604 à 1634 III, 1627 - 1634 (1635), Appendice II
  8. Constantijn Huygens, Briefwisseling, I, 89, 94
  9. Afstudeerscriptie Jeroen Overmars, 2003
  10. De Clan van de Caus
  11. The New Atlantis
  12. blz 93 Life at the Extremes: The Science of Survival By Frances Ashcroft Edition: illustrated Published by University of California Press, 2002 ISBN 0-520-23420-0, 9780520234208
  13. p.162, The body of the artisan: art and experience in the scientific revolution By Pamela H. Smith Edition: illustrated Published by University of Chicago Press, 2004 ISBN 0-226-76399-4, 9780226763996
  14. Kwintessens: of fierie spirit bij Aristoteles het 'vijfde element' of 'ether' in flessen aan boord genomen, en die flessen deed hij af en toe open om de lucht inadembaar te houden.
  15. John Michael Greer:'The New Encyclopedia of the Occult'
  16. Website van Dutch submarines
  17. Het journaal van Isaac Beeckman
  18. A Perfect Red, p. 147-154. Amy Butler Greenfield, Harper Collins, 2005, ISBN 0-06-052275-5
  19. The Greenwood Encyclopedia of Clothing Through World History: 1501-1800 Volume 2, Jill Condra, ISBN 03-133366-28
  20. Peter Marshall, The Philosophers Stone, Pan Books 2002.
  21. Sean Martin, Alchemy and the Alchemists: "Michael Sendivogius" p. 128 e.v., Pocket Essentials 2006
  22. Wonder-vondt van de eeuwige bewegingh Cornelis Drebbel, 1607
  23. Een Kort Tractaet van de Natuere der Elementen Cornelis Drebbel, 1621
  24. De Drebbel krater op de Maan
  25. Portret door Antoon van Dijck
  26. De Cornelis Drebbelweg