Corsicaans

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Het Corsicaans (u Corsu) is een Romaanse taal die voornamelijk gesproken wordt op het eiland Corsica. Het is een variant van het Toscaans (een Italiaans dialect).

Corsicaans, met name het Zuid-Corsicaans, is tevens nauw verwant met het Gallurese dat in het noorden van Sardinië (Gallura) gesproken wordt. In vroeger tijden, toen de zeestraat tussen Sardinië en Corsica minder breed was dan nu, vond er tussen Zuid-Corsicanen en bewoners van Noord-Sardinië een geregelde uitwisseling plaats (zo vluchtten Corsicaanse herders geregeld voor armoede, invasies of kwaadwillende heren). Hoewel de schrijfwijze verschilt ten opzichte van de spelling van het Corsicaans is het Gallurese te beschouwen als een variant van het Zuid-Corsicaans: er is een grote overeenkomst met het dialect van Sartè. Tegenwoordig gaan de twee taalgebieden vaak samen bij literaire evenementen, zoals schrijfwedstrijden en festivals.

Verschil met Frans[bewerken]

Corsicaans is geen Frans dialect, getuige de volgende voorbeelden:

Corsicaans Italiaans Frans Nederlands
a carrega/carreia la sedia la chaise de stoel
u pane/pani il pane le pain het brood
u vinu il vino le vin de wijn
a via la via la rue de straat/weg
la ghjesgia/chjesa la chiesa l'église de kerk
u core/cori il cuore le cœur het hart
spiacevule sgradevole désagréable onprettig
studià studiare étudier studeren

Desalniettemin wordt de invloed van het Frans op het Corsicaans steeds groter. Dit uit zich met name in het overnemen van Franse woorden in een Corsicaanse vorm. Hierdoor gaan de Italiaanse wortels van de taal langzaamaan verloren. Ook hebben veel jongeren die de taal als tweede taal leren de neiging om op zijn Frans de klemtoon op de laatste lettergreep te leggen bij het spreken, vaak is dat ook in hun geschreven taaluitingen terug te zien. Wel wordt de laatste jaren weer meer in het Corsicaans lesgegeven op de basisschool en bestaat er zelfs een aantal tweetalige "lycées". Ook wordt er van hogerhand hard gewerkt om de competentie van het onderwijzend personeel op kleuter- en basisscholen te vergroten.

Verschil met Italiaans[bewerken]

Tussen het Italiaans en het Corsicaans bestaan enkele grote verschillen. De Italiaanse uitgang -o bij substantieven is in het Corsicaans -u (net als in vrijwel alle Zuid-Italiaanse dialecten, zoals het Siciliaans en Napolitaans). De verandering van core in cuore (hart) (diftongering) heeft zich in het Corsicaans niet voorgedaan. Het Corsicaans kent voorts een nasalisatie die in het Standaarditaliaans niet voorkomt: anch'ellu [ãk'ɛllu].

Het Corsicaans onderscheidt zich vooral van het Italiaans door het gebruik van een tweetal specifiek in het Corsicaans voorkomende klanken, de zogenaamde intricciati: GHJ en CHJ (resp. [dj] en [tj]). Verteld wordt dat tijdens de Italiaanse bezetting van Corsica gebruik werd gemaakt van een sjibbolet: het was meteen duidelijk of je met een Corsicaan of met een Italiaan vandoen had door hem het woord "ghjunghje" (of een ander woord met die klank) uit te laten spreken. Een (ongeoefende) Italiaan valt hierbij onherroepelijk door de mand.

Ook op het lexicaal gebied valt het op dat veel ogenschijnlijk Italiaanse woorden in het Corsicaans een volstrekt andere betekenis hebben, hetgeen het er voor de leek niet eenvoudiger op maakt. Veelvuldig wordt er in L'Usu Corsu, het drietalig woordenboek van Pasquale Marchetti, op gewezen: bijvoorbeeld: "zitella (...) [non proprio zitella, cioè "ragazza nubile" o in senso spreg. "donna attempata non ancora sposata", ma semplicemente] ragazza, fanciulla (...).

Zoals hierboven vermeld, worden nieuwe woorden doorgaans overgenomen uit het Frans, niet uit het Italiaans, waardoor gezegd wordt dat niet langer van een Italiaans dialect gesproken kan worden. Taalpuristen daarentegen zijn zeer gespitst op het vermijden van gallicismen, hetgeen er toe leidt dat voor een neologisme vaak een Franse en een Italiaanse variant naast elkaar bestaan: de onverschillige belt met een purtevule, de taalmilitant met een telefuninu (mobiele telefoon). De discussie dialect of taal kan nog steeds gevoerd worden, maar bij het gebruik van het woord taal in een ruime zin kan er geen discussie over bestaan dat het Corsicaans een taal is, de meeste Corsicaanstaligen zijn die mening dan ook zeker toegedaan.

Zuid-Corsicaans[bewerken]

Het Zuid-Corsicaans (corsu pumuntincu of corsu suttanu) onderscheidt zich onder andere doordat de klanken ll en gl uit het Noord-Corsicaans (corsu supranu of corsu supranacciu) in het Zuid-Corsicaans als dd worden weergegeven. Zo wordt stella (ster) stedda of zelfs stidda en piglià (pakken, nemen) piddà. Een groot verschil is ook te vinden in de meervoudsvorming: waar in het noorden het vrouwelijk meervoud een -e krijgt wordt dat in het zuiden bijna zonder uitzondering een -i: a donna (de vrouw) heeft in het noorden e donne als meervoud, in het zuiden i donni. De werkwoorden die in het Noord-Corsicaans op -e eindigen, zoals leghje en esse, gaan in het Zuid-Corsicaans uit op -a: leghja, essa. De e wordt vaak een i, ook in andere gevallen dan het vrouwelijk meervoud: putente / putenti, utile / utili, site / seti. Afgezien hiervan zijn er nog andere klankverschillen, maar het zou te ver voeren om ze in dit kader allemaal te bespreken. De verschillen zijn overigens van dorp tot dorp en van streek tot streek anders.

Ook de uitspraakregels zijn in het zuiden anders dan in het noorden: het fenomeen van sandhi (de scunsunatura) heeft in het zuiden op veel minder klanken betrekking dan in het noorden.

Verder kan worden opgemerkt dat er vaak opvallende lexicale verschillen zijn tussen Noord en Zuid: in het noorden is een hond u cane, in het zuiden is het u ghjacaru. De noordelijke stoel is a sedia, zuiderlingen zitten liever op een carrega.

Gebruik[bewerken]

Door de Franse taalpolitiek en door de toevloed van Franstaligen (met name door de toevloed van gerepatrieerde Fransen uit Algerije) staat het Corsicaans onder grote druk: het wordt steeds minder gesproken, en wie het nog wel spreekt gebruikt steeds meer Franse woorden in het Corsicaans. Omgekeerd neigen taalpuristen er toe om juist te kiezen voor Italiaanse nieuwvormingen, om alles wat Frans is te mijden: zo kun je naast de francorsu-vorm "u purtevule" ook "u telefuninu" tegenkomen voor het mobiele telefoon.

Aan het einde van de twintigste eeuw is het Corsicaans aan een opleving begonnen. Het mag weer worden onderwezen op scholen (drie uur per week op de basisschool) en wordt veelvuldig gebruikt door plaatselijke zangers en zanggroepen, zoals I Muvrini (=de moeflonnetjes) en A Filetta, die ook buiten Frankrijk faam hebben verworven. Een veelgehoorde klacht onder docenten en voorvechters van het Corsicaans is echter dat er weliswaar veel in de taal wordt gezongen, maar dat degenen die zingen de taal vaak helemaal niet spreken. Met de oprichting van een taalkundig "onderdompelingscentrum" in Savaghju, waar iedereen, van de kok tot de schoonmaker, Corsicaans spreekt krijgen steeds vaker hele schoolklassen de gelegenheid een week lang in de taal te "baden".

Toponiemen[bewerken]

Weggespoten Franse namen op verkeersborden.

De meeste toponiemen op Corsica hebben van oudsher een Toscaanse spelling (zoals Bastia, Calvi, Bonifacio), sommige plaatsnamen zijn inmiddels verfranst (Saint-Florent, Ile-Rousse). De meeste toponiemen hebben echter ook een Corsicaanse variant: Ajaccio - Aiacciu Bastia - Bastia Bonifacio - Bunifaziu Cap Corse - Capicorsu Cargèse - Carghjese Corte - Corti Ile-Rousse - Isula Rossa Nebbio - Nebbiu Patrimonio - Patrimoniu Porto - Portu Porto-Vecchio - Porti-Vechju Saint-Florent - San Fiurenzu Sartene - Sartè

Hoewel de meeste verkeersborden inmiddels beide varianten vermelden, is het gebruik nog steeds wijdverbreid om met de spuitbus de Frans/Toscaanse naam weg te spuiten of aan te passen aan de Corsicaanse spelling (meestal door de 'o' te veranderen in een 'u').

Zie ook[bewerken]

Bedreigde taal

Referenties[bewerken]

  • Jacq. Fusina, Parlons Corse, Editions L'Harmattan, Paris 1999
  • Jacq. Fusina, Les racines de la vie, La Corse naturelle, Editions CRITT/DRAE/DRT, Paris 1991
  • Pascal Marchetti, L'Usu Corsu, Editions Alain Piazzola 2e editie 2008
  • Gilbert Romani, Paul Colombani, Paul Desanti et. al., Grammatica Corsa, Editions DCL, 7e editie, 2005
  • Antoine Louis Culioli, Gabriel Xavier Culioli, Ghjuvan Battistu Paoli, Ghjuvan Micheli Weber, U Maiò, dictionnaire français-corse, Editions DCL, Ajaccio, 2009
  • [1] Infcor, Banca di dati di a lingua corsa
  • [2] A Lingua Corsa
Wikipedia-logo-v2.svg Zie de Corsicaanse uitgave van Wikipedia.