Dactylorhiza maculata
| Dactylorhiza maculata | |||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Dactylorhiza maculata |
|||||||||||||||||||||
| Taxonomische indeling | |||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||
| soort | |||||||||||||||||||||
| Dactylorhiza maculata (L.) Soó (1965) |
|||||||||||||||||||||
 Afbeeldingen Dactylorhiza maculata
|
|||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||
Dactylorhiza maculata is een Europese orchidee van het geslacht Dactylorhiza (handekenskruiden).
Het is de meest variabele Dactylorhiza waarvoor verschillende ondersoorten zijn beschreven, met de gevlekte orchis en de bosorchis als meest bekende in België en Nederland.
Inhoud |
[bewerken] Etymologie en naamgeving
- Synoniem: Orchis maculata L. 1753
- Duits: Gefleckte Knabenkraut
- Engels: Heath Spotted Orchid
- Frans: Orchis maculé, Orchis tacheté
- Nederlands: Gevlekte orchis (alhoewel die naam nu voorbehouden is aan de ondersoort maculata)
De botanische naam Dactylorhiza is afkomstig uit het Oudgriekse 'dactylos' (vinger) en 'rhiza' (wortel), wat slaat op de vingervormige wortelknollen van dit geslacht.
De soortaanduiding maculata is afkomstig van het Latijnse 'maculatus' (= gevlekt), wat betrekking heeft op de bladeren die meestal gevlekt zijn.
[bewerken] Kenmerken
[bewerken] Plant
Dactylorhiza maculata is een overblijvende, niet-winterharde geofyt. Het is een middelgrote (maximaal 60 cm), slanke plant met een massieve, min of meer brosse, naar boven toe soms holle bloemstengel, drie tot vijf verspreid staande, afstaande en gevlekte gewone- en twee tot vier schutbladachtige bladeren, en een dichte, meestal rijkbebloemde kegelvormige bloeiaar met witachtige of lichtroze bloemen.
_Soo.jpg)
[bewerken] Bladeren
De bladeren zijn afstaand, lancetvormig, bijna steeds gevlekt, met gevulde bruinviolette vlekken. De bovenzijde is blauwachtig of donker grijsgroen, de onderzijde heeft een matte, zilverachtige schijn. De bovenste bladeren lijken reeds veel op de schutbladeren.
[bewerken] Bloemen
De bloemen zijn wit, lichtroze tot lila gekleurd, met een donkerpaars honingmerk. Ze zijn groot en volledig geopend. De zijdelingse kelkbladen zijn horizontaal gespreid of licht opwaarts gericht, het middelste klekblad vorm samen met de bovenste kroonbladen een helm. De lip is tamelijk vlak, de zijlobben nauwelijks teruggeslagen. Het spoor is dun en korter dan het vruchtbeginsel.
De bloeitijd is van eind mei tot eind juli.
[bewerken] Variabiliteit
Het is een zeer variabele soort, die in verschillende ondersoorten is opgedeeld, waarbij ook weer overgangsvormen zijn beschreven. Daarbij komt nog dat de soort zeer makkelijk hybrides vormt met andere Dactylorhiza en zelfs met andere geslachten.
[bewerken] Habitat
Dactylorhiza maculata stelt weinig specifieke eisen aan zijn biotoop. De soort is te vinden op zure tot kalkrijke, vochtige tot natte, meestal matig voedselrijke bodems, in volle zon of (half)schaduw, zoals weilanden, moerassen, venen, natte heide, heischrale graslanden en duinvalleien, maar ook in bermen, bosranden, kalkgraslanden en eiken-haagbeukbossen. Van zeeniveau tot in het hooggebergte.
De verschillende ondersoorten zijn wel veel specifieker voor wat betreft hun habitat, en kunnen vaak reeds op basis van hun vindplaats op naam gebracht worden.
[bewerken] Voorkomen
Dactylorhiza maculata komt voor over het grootste deel van Europa tot in Siberië, maar is zeldzamer in het Middellandse Zeegebied. Een vrij algemene soort, die plaatselijk abundant kan optreden.
In België en Nederland is de plant vrij zeldzaam. In België komt de ondersoort fuchsii (de bosorchis) het meest voor, in Nederland is ondersoort maculata (de gevlekte orchis) algemener.
[bewerken] Taxonomie, verwante en gelijkende soorten
Dactylorhiza maculata behoort tot het geslacht van de handekenskruiden, waarvan een tiental sterk gelijkende soorten in België en Nederland voorkomen.
De soort is door zijn grote variabiliteit het moeilijkst te onderscheiden van de andere Dactylorhiza.
In België en Nederland zijn volgende ondersoorten te vinden:
- Dactylorhiza maculata subsp. elodes (Tengere heideorchis)
- Dactylorhiza maculata subsp. ericetorum (Heideorchis)
- Dactylorhiza maculata subsp. fuchsii (Bosorchis)
- Dactylorhiza maculata subsp. maculata (Gevlekte orchis)
Daarbuiten kunnen nog volgende soorten worden aangetroffen:
[bewerken] Bedreiging en bescherming
Dactylorhiza maculata wordt vooral bedreigd door het verdwijnen van zijn voorkeurshabitat door drooglegging, ingebruikname door de landbouw en vermesting van vochtige biotopen.
De soort staat op de Vlaamse Rode Lijst van planten en op de lijst van wettelijk beschermde planten in België. In Nederland is hij opgenomen op de Nederlandse Rode Lijst van planten.
Ook in Luxemburg is de soort beschermd op nationaal niveau.
Bronnen, noten en/of referenties:
- R. van der Meijden, 2005.: Heukels' Flora van Nederland, Wolters-Noordhoff, Groningen/Houten, ISBN 90-01-58344-X
- Bournérias M., Prat D. et al. (collectif de la Société Français d'Orchidophilie), 2005.: Les Orchidées de France, Belgique et Luxembourg, deuxième édition, Biotope, Mèze, (Collection Parthenope), ISBN 2-914817-11-8
- Pierre Delforge, 1994.:Guide des orchidées d'Europe, d'Afrique du Nord et du Proche-Orient, Delachaux et Niestlé, ISBN 2-603-01323-8
