De Houw

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
De Houw
Buurtschap in Nederland Vlag van Nederland
De Houw
De Houw
Situering
Provincie Groningen
Gemeente De Marne
Coördinaten 53° 21' NB, 6° 21' OL
Foto's
Villaboerderij Westerhouw uit 1908
Villaboerderij Westerhouw uit 1908
Portaal  Portaalicoon   Nederland

De Houw is een buurtje in de gemeente De Marne in de provincie Groningen. Het ligt halverwege Ulrum en Leens, ten zuiden van de N361 (waar vroeger de Marnelijn liep). De Houw ligt op een oude kwelderwal die zich in de vroege Middeleeuwen heeft gevormd. Vanaf de 9e eeuw werden er op de kwelderwal wierden opgeworpen. Twee daarvan liggen bij De Houw; de bewoonde Grote Houw aan noord- en zuidoostzijde van de weg en de nu onbewoonde Kleine Houw aan zuidwestzijde van de weg. Bij De Houw werd in 1839 een oude schandpaal als grenspaal tussen beide gemeenten geplaatst.

Naam[bewerken]

De naam Houw komt waarschijnlijk van het Oudfries Howa, dat hoeve of aandeel daarin zou betekenen. Dat zou er op wijzen dat het oorspronkelijk een buitengebied van Ulrum is geweest. Andere verklaringen zijn dat de naam hetzelfde betekent als valge (akkers bij een wierde) of hetzelfde als 'hofstede'. De naam Houw komt ook terug in het dorp Houwerzijl; de zijl voor de afwatering van De Houw op het Reitdiep (gesloopt in 1728). Onduidelijk is of er een kerk heeft gestaan bij De Houw. In de kroniek van Bloemhof vermeldt abt Menko namelijk dat in het jaar 1247 de kerk van 'Howerahusum' werd platgebrand.[1] De kerk werd daarop afgebroken tot de grond. Howerahusen kan slaan op Hornhuizen (een voorganger van de kerk van Hornhuizen) òf op de Kleine Houw (Howerahusum als 'huizen van de houw'; een dochternederzetting). Dat het om De Kleine Houw zou gaan zou blijken uit het feit dat De Houw vroeger het recht bezat om een volmacht aan te wijzen in het bestuur van het Houwerzijlvest, wat een restant van het kerspel zou zijn geweest. Van sporen van een kerk is echter niets gevonden.

Later viel De Houw in elk geval kerkelijk onder Vliedorp, waarmee vroeger een wegverbinding bestond tot het graven van het trekdiep naar Ulrum (de voorganger van het Hunsingokanaal). Nog later behoorde het net als het noordwestelijker gelegen buurtje (De) Klei kerkelijk onder Leens, hoewel beide gehuchten bestuurlijk onder de gemeente en het dorp Ulrum vielen.

Kleine Houw[bewerken]

Over de Kleine Houw liep vroeger de Houwenerweg naar De Haar en Ulrum. In de 19e eeuw schrijft Van der Aa dat in de wierde 'nog overal veel puin' werd gevonden. Dat zou er volgens hem op wijzen dat er voor de 19e eeuw veel meer huizen op de Kleine Houw zouden hebben gestaan. In zijn tijd stonden er 2 boerderijen en 3 arbeidershuizen, waar ongeveer 25 mensen woonden. De zuidelijke boerderij heette Houwingaheerd. Aan westzijde van de wierde stond nog een boerderij, waarvan de landerijen voor de reformatie deels aan het Jacobijnenklooster van Winsum behoorden. De eigenaren van Houwingaheerd verkregen in 1794 het bloot eigendom van de andere boerderij en in 1834 het volledige eigendom. Eind 19e eeuw werd deze boerderij waarschijnlijk afgebroken. Ook de laatste 2 arbeidershuisjes verdwenen toen. In 1908 werd ook boerderij Houwingaheerd afgebroken en hetzelfde jaar ten westen van Kleine Houw herbouwd als boerderij Westerhouw. Het voorhuis van deze boerderij is naar ontwerp van Pieter Marinus Arnoldus Huurman opgetrokken in overgangsarchitectuur met elementen uit de Jugendstil (Art Nouveau) en Chaletstijl.[2] en vormt een rijksmonument. Rondom de tuin lag vroeger een landschapstuin, die waarschijnlijk ontworpen was door Jan Vroom sr..[3]

Oorspronkelijk bestond de Kleine Houw uit twee wierden. Na 1950 werden beide onbebouwde hoogten deels afgeschoven naar de laagten ernaast.

Grote Houw[bewerken]

Op de Grote Houw staan drie boerderijen. In het noordwesten (Leensterweg 53) staat een naamloze boerderij met een voorhuis uit 1911. De schuren zijn ouder. Ten oosten van deze boerderij staat boerderij Algersmaheerd (Leensterweg 57), een voormalige edele heerd, die reeds genoemd wordt in 1445. Wanneer de huidige gebouwen zijn gebouwd is onbekend. De schuur werd verlengd in 1873 en het woonhuis verbouwd in 1957. Een tweede schuur werd gebouwd in 1925. Ten zuiden van beide boerderijen staat aan de weg en bovenop de wierde boerderij De Houw (Leensterweg 55). Aan deze boerderij was volgens overlevering het recht van zwanendrift verbonden. Vlak voor de Eerste Wereldoorlog bestond het plan om de boerderij op de Grote Houw af te breken en de wierde af te graven om te verkopen als wierdegrond, waarna de boerderij weer zou worden herbouwd. Door tussenkomst van de oorlog ging dit echter niet door. Het bouwjaar van voorhuis en schuur is onbekend. Het woonhuis is in 1875 vergroot. Een bijschuur werd in 1980 gesloopt. Sinds 1976 is De Houw geen boerderij meer. Ten oosten van de drie boerderijen en de wierde stond vroeger een arbeidershuis, waar later een bungalow is gebouwd.

Het deel van de wierde ten zuiden van de weg werd in 1967 geëgaliseerd toen het werd omgevormd tot akkerland. Er ligt nog wel een dobbe in het land.

Ten oosten van de Grote Houw staat de villa Oosterhouw, die in 1868 in opdracht van de Leenster notaris Hajo Albert Spandaw werd ontworpen in eclecticische stijl en bij een verbouwing in 1905 ook elementen van Jugendstil kreeg. De oorspronkelijke landschapstuin werd rond 1990 door landschapsarchitect en bewoner Klaas Noordhuis met een halve hectare uitgebreid, waarbij hij vier stijlen verwerkte, die elk een kwart van de tuin beslaan; een classicistische tuin, Engelse tuin, architectonische tuin met strakke geometrische vormen en een op de natuur geïnspireerd gedeelte.[4] Ten oosten van Oosterhouw staat een villa aan de Hoofdstraat 33. Deze werd in 1910, 2 jaar na de bouw van Westerhouw gebouwd als rentenierswoning voor de bewoners daarvan en is eveneens door architect Huurman ontworpen in Jugendstil. Oosterhouw en de naastgelegen renteniersvilla vormen rijksmonumenten.

Grenspaal/kaak

Grenspaal[bewerken]

Aan oostzijde van De Houw staat de vroegere grenspaal tussen de oude gemeenten Leens en Ulrum. Deze paal is de oude kaak die vroeger in Leens stond op de kruising van de Wilhelminastraat met de Hoofdstraat, bij het vroegere rechtshuis. In de Franse Tijd werd de kaak afgeschaft en werd de paal weggehaald, om tot 1839 in weer en wind bij het kerkhof te liggen. Dat jaar liet de Ulrumse burgemeester Bazuin die op De Houw woonde de paal hierheen verplaatsen als grenspaal ter vervanging van een witte paal, die wegens vervallenheid moest worden vervangen. Op de paal staat het gedicht 'k Ben hier geplaatst, / Aanschouw mij niet / Als Strafpaal, / Maar als een limiet., dat werd geschreven door de Leenster schoolmeester Jakob Pieters Beukema[5], die de dichtwedstrijd won om deze tekst te mogen plaatsen. De enige andere inzending hiervoor was van Ulrummer Marten Douwes Teenstra en luidde Voorheen diende ik / voor schande en straf / Thans scheid ik Leens / van Ulrum af.[6] De paal vormt nu een rijksmonument.

Panorama over de Grote Houw vanuit het oosten
Panorama over de Grote Houw vanuit het oosten


Bronnen, noten en/of referenties
  1. Door wie dit gebeurde vermeldt hij niet. Volgens veel bronnen werd de kerk platgebrand tijdens twisten tussen de Gelkingen en de Groenenbergers (nazaten van Egbert van Groenenberg of Gronenborch/Gronenbeke). Volgens Ter Verpoozing werd de kerk echter verwoest door inwoners van Uithuizen die twisten met die van Eenrum ("Hornhuizen, Nieuwsblad van het Noorden; Ter Verpoozing, 5 maart 1938).
  2. Mogelijk is boer Jan Pieter Dijkhuis, die de boerderij liet bouwen, beïnvloed door de Jugendstil toen hij studeerde in Hildesheim.
  3. Klaas Noordhuis. Westerhouw
  4. Klaas Noordhuis. De plattegrond van Parktuin Oosterhouw
  5. D. Huizinga. Geschiedenis van het grondgebied
  6. "Noorderrondblik: Oude geselpaal op grens Ulrum", Nieuwsblad van het Noorden, 19 oktober 1967.

  • Aa, Van der, A.J. (1844), Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden, Vijfde Deel. p. 872.
  • Beukema, G.F. (1991), Gedenkboek Nijverheid 1991. Deel 2: Boerderijen in de Marne en hun bewoners. pp. 73-81.

Beluister

(info)