De Vliegende Hollander (spookschip/-figuur)

The Flying Dutchman door Albert Pinkham Ryder

De Vliegende Hollander is een spookschip dat volgens de overlevering voor eeuwig in de omgeving van Kaap de Goede Hoop rondvaart. Ook de kapitein wordt De Vliegende Hollander genoemd.

De sage

Een versie van de sage wil dat een Hollandse kapitein erop stond om op paasmorgen, ondanks de slechte weersomstandigheden en tegen de zin van zijn vrouw, met zijn VOC-schip de haven te verlaten op weg naar Oost-Indië. Het was immers een machtsstrijd om zo snel mogelijk naar Batavia te varen en de kapitein had geen tijd te verliezen. Weer of geen weer, Pasen of geen paasfeest. Na een lange reis bereikte het schip de zuidwestelijkste punt van Afrika, Kaap de Goede Hoop. De kapitein probeerde de landpunt te passeren, waarop de bemanning protesteerde. Ze smeekten hem om terug te keren naar de Tafelbaai. De kapitein weigerde en werd zo kwaad, dat hij de stuurman overboord gooide en riep: "God of de duivel... de Kaap vaar ik om, al moet ik varen tot het laatste oordeel." Voor straf raakte het schip in de macht van de duivel. De kapitein moest eeuwig blijven rondvaren op zee. De dode bemanning verricht zwijgend haar taken. Soms stuurt de Vliegende Hollander, zoals het schip wordt genoemd, een sloep naar passerende ongelukkigen, met de vraag of ze een stapel brieven willen meenemen naar familieleden, die al eeuwen geleden overleden blijken te zijn.

Hoofdpersonages

Eén van de zeelui die aan de sage van de Vliegende Hollander wordt gekoppeld is de Fries Barend Fockesz., die in 1678 in een recordtempo (namelijk drie maanden in plaats van zes maanden of meer) met zijn VOC-schip naar Indië voer. Het verhaal ging dat het schip zo snel was geweest doordat Fockesz. een pact met de duivel had gesloten. Hij kreeg zeven jaar lang de wind in de zeilen. In ruil moest zijn schip voor eeuwig rondwaren.

Barend Fockesz. (Bernard Fokke) is slechts één van de hoofdrolspelers in de versies van het verhaal. In de schriftelijke en mondelinge overlevering wordt de kapitein onder meer Willem van der Decken, Falkenberg, Van Straten, Ramhout van Dam, Pieter van Halen of Davy Jones genoemd.

De link met Terneuzen

Willy de Meijer als spookkapitein Van der Decken bij het beeld van de Vliegende Hollander in Terneuzen

In zowel de mondelinge als schriftelijke literatuur wordt geregeld vermeld dat De Vliegende Hollander uit Terneuzen afkomstig zou zijn. De naam van de Zeeuwse stad duikt voor het eerst in 1837 op, beschreven door de Engelse schrijver Frederick Marryat. Hij beschrijft de sage als een Terneuzens volksverhaal. Marryat en zijn dochter woonden in de jaren dertig van de negentiende eeuw een tijd in het Zeeuwse vestingstadje. Daarnaast had Marryat deelgenomen aan de Engelse invasie op Walcheren in 1809. Wellicht had hij een aversie gekregen van de Zeeuwse stad Terneuzen en/of zijn inwoners. Verhaalelementen had hij ongetwijfeld opgepikt uit de volkstraditie. De plaatsvermelding Terneuzen berust waarschijnlijk op een vergissing en gaat wellicht terug op een legendarisch groot schip, Ternuten of Schip van Sinternuit. De predikant A.C.H. Römer plaatste een bewerking van Marryats roman met de titel Het Vliegend schip in de Zeeuwsche volksalmanak van 1846.

Het kanaal dat Terneuzen met de Noordzee verbindt is pas in de negentiende eeuw gegraven. Tot die tijd was Terneuzen, waar ook het spookschip van de kapitein zou staan, slechts een kleine vissershaven. Een VOC-schip kan hier dan ook nooit zijn uitgevaren.

Terneuzen zette de sage van de Vliegende Hollander in als toeristische trekpleister en langzaamaan trad een proces van folklorisering en festivallisering op. In de jaren zestig van de vorige eeuw verscheen de als (spook)kapitein verklede 'Van der Decken' voor het eerst op braderieën en evenementen in Terneuzen. Frans van Glansbeek, verkleed als de Vliegende Hollander nam tijdelijk de rol van burgemeester op zich. In de 21e eeuw gaat Willy de Meijer door het leven als de Vliegende Hollander van de stad. In 1971 werd in Terneuzen de Stichting de Vliegende Hollander opgericht. Een jaar later werd een monument van het schip opgericht, ontworpen door P. Griep. In 2006 organiseerde Terneuzen voor het eerst het Vliegende Hollander Festival.

Om het verhaal nog meer waarheidsgehalte te geven zijn bepaalde huizen in Terneuzen (al dan niet met het oog op het toerisme) als woon- en/of spookhuis van de kapitein van het schip aangemerkt. Zo zou volgens de VVV in de Havenstraat de woning van Willem van der Decken staan. De kapitein zou zijn geboren in de Noordstraat, waar het thans spookt. Traditioneel gezien zit een spook meestal vast aan één bepaalde plek vast, maar in dit geval heeft de overlevering zich daar niets van aangetrokken.

Terneuzen kent verder zijn eigen Vliegende Hollander-glazen, Vliegende Hollander-bier, Vliegende Hollander-gebak, een 'Op pad met de Vliegende Hollander'-wandelroute en replica's van het standbeeld van P. Griep. In de Grote Kerk hangt het schilderij The Flying Dutchman van Walter Hagenaars uit 2005.

Verklaring, oorsprong en betekenis

Verhalen over spookschepen zijn al eeuwen oud. Sinds mensenheugenis worden er (met name onder zeelui) verhalen verteld over spookschepen die ongeluk brengen aan degene die ze tegenkomen. Het verhaal van de Flying Dutchman ontstond echter pas in de achttiende of negentiende eeuw, onder invloed van de literatuur. Schrijvers hebben elementen uit de volkstraditie opgepikt en er een verhaal van gemaakt. Volksoverlevering en literaire elementen zijn in het geval van de sage van de Vliegende Hollander dus met elkaar samen gekomen. In 1804 noemt Thomas Moore The Flying Dutchman al een zeer verbreid zeemansbijgeloof. Het verhaal verscheen in 1821 voor het eerst in het Blackwoods Edinburgh Magazine. Het vertelde over een spookschip, waarvan de kapitein Willem van der Decken werd genoemd. Die naam wordt nog niet genoemd in The Rime of the Ancient Mariner uit 1798 van de Engelse dichter Samuel Taylor Coleridge, maar in aanleg is het verhaal van het spookschip hier al aanwezig.

Engelsen hebben het verhaal over het goddeloze Hollandse spookschip dus verzonnen. In de zeventiende en achttiende eeuw waren de Engelsen de grootste concurrenten van de Nederlanders. Voor laatstgenoemden ging alles voor de wind in de Gouden zeventiende Eeuw. De Hollanders troefden met hun schepen de Portugezen en Engelsen af. De Nederlanders wilden, volgens de Engelsen vliegend, naar Indië varen om handel te drijven en weer terug te keren. Geld verdienen ging boven alles en zelfs op een christelijke feestdag kon worden uitgevaren. De Engelsen zagen de Hollanders als rokende jeneverdrinkers. 'Dutch' staat in het Engels dan ook voor laf, dom en minderwaardig. De in deze tijd verzonnen sage van de Vliegende Hollander is niet vele eeuwen oud en is niet uit de mondelinge, maar schriftelijke overlevering afkomstig. Toch is het verhaal in het buitenland één van de bekendste volksverhalen van Nederland, mede doordat menig zeevaarder een ontmoeting meende te hebben gehad met het spookschip.

Getuigenissen

In de volksoverlevering zou De Vliegende Hollander nog vaak gezien zijn door schippers. De opvallendste melding is uit 1880, van prins George, die toen langs de kusten van Australië voer en het schip in de verte zou hebben gezien. Het schip had volgens de verhalen drie masten met zeilen waardoor een fel rood licht scheen; de bouw van het schip stamde uit een lang vervlogen tijd. George had dertien getuigen die er allen van waren overtuigd dat het De Vliegende Hollander moest zijn.

In het programma Mythen der Mensheid werd het scheepslogboek van de HMS Bacchante, waar de prins op verbleef, gecheckt op feiten. Op de dag van de waarneming (14 februari 1881) was er een matroos uit een van de ra's gevallen en dood op het dek terechtgekomen. Dit zou gebeurd zijn doordat de man geschrokken was van het spookschip dat hij zag opdoemen. Het logboek geeft wel het voorval weer maar niet dat het spookschip gezien is. Men vermoedt dat de prins zijn jeugdige fantasie erop los heeft gelaten.

In 1941 zou een Duitse U-boot het schip ook gezien hebben. Geleerden denken echter dat het hier een luchtspiegeling betreft.

Tot in de jaren negentig van de vorige eeuw zijn er getuigenissen over ontmoetingen met De Vliegende Hollander bekend.

Bewerkingen

Nationaal en internationaal is het verhaal van De Vliegende Hollander een geliefd thema in muziek, film, toneel en literatuur.

Begin 1826 werd een toneelstuk geschreven door Edward Fitzball over De Vliegende Hollander. Richard Wagner baseerde zijn opera Der fliegende Holländer op de sage.

Er zijn allerlei korte verhalen verschenen gebaseerd op De Vliegende Hollander, onder andere:

• Washington Irving (1822) The Storm Ship.
• Washington Irving (1824) Adventures of the Black Fisherman.
• Walter Scott (1822) The Pirates.
• Edgar Allan Poe (1833) Het manuscript in de fles
• Heinrich Heine (1866) Verhalen van de Heren uit de Salon.
• Samuel Taylor Coleridge (1798) The Rime of the Ancient Mariner.
• Max Stibbe (1919) Vliegende Hollander.
• Mauritz Mok (1941) De vliegende Hollander.
• P. Verhoog (1946) De Vliegende Hollander
• P.de Zeeuw (1952) De Vliegende Hollander; oud goud.
• Robert Wieland (1960) Het einde van de Vliegende Hollander.
• Tom Holt (1991) Vliegend Hollands Schip.
• Brian Jacques (2001) Castaways of the Flying Dutchman.
• Reggie Naus (2005) De Vliegende Hollander.
• Annejoke Smids (2003) Piratenbloed

In stripvorm maakt het legendarische schip ook vaak zijn opwachting, als hoofdrol maar ook als bijrol figurerend;

• In de Schaduw van de Vliegende Hollander, van Graddy Boven, Arno Zuidhoek met illustraties van Jack Staller (2002) ISBN 90-5994-092-X.
• Kapitein Rob en de Zwerftocht van de Vliegende Hollander nr 14.
• Kappie, een avontuur in China en de Vliegende Hollander.
• Oom Dagobert en het goud van de Vliegende Hollander.
• Robert en Bertrand en de Vliegende Hollander.
• De Vliegende Hollander, het VOC-complot door Marc Verhaegen en Jan Kragt

Films

• In 1951 verscheen de film Pandora and the Flying Dutchman in de bioscoop met James Mason en Ava Gardner. Mason speelt Hendrik van der Zee, ook wel De Hollander genoemd.
• In 1995 krijgt de stad Terneuzen de première van de Nederlandse film De Vliegende Hollander. Deze film is gedeeltelijk gebaseerd op de sage.
• In de film Villanden (De Wilde Eend), een Noorse film uit 1996, komt de hoofdpersoon in aanraking met De Vliegende Hollander.
• Swept from the Sea, een film uit 1997, is een verhaal van Joseph Conrad uit 1903, eveneens gebaseerd op het verhaal rond De Vliegende Hollander.
• De Vliegende Hollander speelt een belangrijke rol in het tweede deel van de avonturenfilm Pirates of the Caribbean: Dead Man's Chest uit 2006. In deze film staat het schip onder bevel van Davy Jones. In deze versie van het verhaal bezit De Vliegende Hollander wel een bemanning: zeelui die in ruil voor hun ziel de dood met honderd jaar werken op het schip kunnen tegenhouden.
• In 2007 speelt De Vliegende Hollander voor de tweede keer een rol in de trilogie van Pirates of the Caribbean, dit keer doet hij mee in deel drie Pirates of the Caribbean: At World's End.
• De Vliegende Hollander is vaak te bewonderen in de tekenfilmserie SpongeBob SquarePants.

Diversen

• Het Nederlandse attractiepark de Efteling opende in 2007 de attractie, De Vliegende Hollander: een combinatie van een walk-through, een waterachtbaan en een darkride. De attractie ligt in het Ruigrijk. In het Amerikaanse Kansas City is in het themapark Worlds of Fun eveneens een attractie gebouwd naar De Vliegende Hollander, evenals in Six Flags over Georgia.
• In de videogames The Curse of Monkey Island, A Billy Bones Tale, Pirates of the Spanish Main, Spongebob and the curse of the Flying Dutchman, Pirates Cove en Seafight komt het schip veelvuldig ter sprake en verschijnt het ten tonele.
• Er zijn bekende Nederlanders die de bijnaam van Vliegende Hollander kregen toebedeeld, zoals Anthony Fokker, Arjen Robben en Tom Okker. Dennis Bergkamp werd de Non Flying Dutchman genoemd vanwege zijn vliegangst.
• Alle vliegtuigen van de KLM dragen de naam The Flying Dutchman.
• Het album Death Came Through a Phantom Ship van de Nederlandse symfonische black-metalband Carach Angren is gebaseerd op dit verhaal.

Bronnen, noten en/of referenties

Bronnen, noten en/of referenties:

Mediabestanden

Zie de categorie Flying Dutchman van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.