De vader van een moordenaar
De vader van een moordenaar (Duits: Der Vater eines Mörders. Eine Schulgeschichte) is de titel van een in 1980 postuum verschenen novelle van Alfred Andersch. De hoofdpersoon van het verhaal is Joseph Gebhard Himmler (1865–1936), een Duitse leraar, 'Oberstudiënrat' en rector van een gymnasium in Landshut en het Wittelsbacher Gymnasium in München. Zijn bijnaam was "Rex".
Inhoud |
Verhaal [bewerken]
Joseph Gebhard Himmler was de vader van de latere SS-leider Heinrich Himmler en twee andere zonen en is de hoofdpersoon van de biografische novelle. Andersch voert Himmler senior ten tonele als de onverwachts in een klas binnengekomen rector die het Grieks van de leerlingen in een van de hogere klassen van het gymnasium overhoort. In de herinnering van Andersch is Himmler Sr. "tief schwarz", dat wil zeggen katholiek en burgerlijk, maar ook een manipulator, een sadist en een machtswellusteling die de schooljongens vernedert.
Het verhaal werd geschreven vanuit de optiek van een fictieve Franz Kien die de plaats van Andersch inneemt. Het verhaal is geconstrueerd, het is volgens Andersch waarheidsgetrouw in zijn beeld van Himmler Sr. maar de gebeurtenissen vonden niet allemaal in één enkele les plaats. De schrijver heeft de geschiedenis dus gedramatiseerd.
De handeling [bewerken]
De plaats van de handeling is een Griekse les aan het Johanneshof Gymnasium in München in mei 1928.
Voordat klasseleraar Dr. Kandlbinder zijn les in de 8e klas, in het Duits de "Untertertia" genoemd, kan aanvangen komt Oberstudiendirektor Himmler (bekend als "Rex") verrassend het lokaal binnen. Hoewel hij zegt dat hij de leraar niet zal storen neemt de schooldirecteur, na Dr. Kandlbinder eerst gevraagd te hebben de besten van de klas aan te wijzen, de les over. Het blijkt dat de directeur verrassend goed van de prestaties van individuele leerlingen op de hoogte is. Dr. Kandlbinder kan zijn superieur niet misleiden. Franz Kiens beoordeling van de Rector wisselt in de novelle tussen bewondering en walging wanneer Himmler en de jonge edelman Konrad van Greif een verbaal duel aangaan. De woordenwisseling zal eindigen met een vernedering van de Rector, maar v. Greiff wordt van school gestuurd.
Ten slotte wordt Franz Kien door Himmler voor de klas geroepen. Kien is niet goed voorbereid want hij heeft bij gebrek aan interesse de Griekse lessen niet gevolgd. Himmler dwingt Kien toe te geven dat hij lui is. De Rector bekroont de vernedering van zijn leerling met de aankondiging dat hij de Familie Kien niet langer vrij zal stellen van het betalen van schoolgeld. Zo wordt de penibele financiële situatie van de familie voor alle aanwezigen duidelijk.
Het laatste deel van de geschiedenis van scholier Kien speelt zich thuis af en toont de toenemende fysieke achteruitgang van zijn vader, een oorlogsinvalide uit de Eerste Wereldoorlog die met het IJzeren Kruis werd gedecoreerd. De Kiens bespreken de Rector en de familie Himmler. De vader is een verstokt Duitsnationaal kiezer en bewonderd conservatieve politici als Ludendorff. Hij is dus een politiek tegenstander van de katholieke en conservatieve Himmler, wiens zoon Heinrich Himmler met de politieke opvattingen van zijn vader heeft gebroken. De beide Himmlers leven daarom in onmin met elkaar. De jonge Himmler bezoekt bijeenkomsten van Ludendorff en Franz Kien symphatiseert in het geheim met de jonge Heinrich Himmler hoewel hij diens antisemitisme verwerpt.
De publicatie [bewerken]
Alfred Andersch begon in mei 1979 in het Zwitserse Berzona met het schrijven van zijn verhaal. Zijn gezondheid was op dat moment al zeer zwak, een door complicaties bij diabetes nodig geworden niertransplantatie had hem uitgeput en nierdialyse en bloedtransfusies maakten hem het werken zwaar. Zoals zoveel diabetici werd Andersch langzaam blind en hij kon nog slechts met moeite iets lezen. Desondanks voltooide hij zijn verhaal dat met potlood op extra zacht papier werd neergeschreven. Er werd ook een typemachine met extra grote letters gebruikt. Aan zijn uitgever Keel liet Andersch weten "Met dit apparaat nu weer te kunnen schrijven, en te hopen dat van meer dan enkel goed typwerk zult kunnen genieten".[1] In januari 1980 beëindigde Andersch zijn werk en suurde hij het script aan zijn uitgever. Kort daarna, op 21 februari 1980 stierf Alfred Andersch in Berzona.
Andersch droeg zijn boek aan de Duitse schrijver Arno Schmidt die in juni 1979 was overleden. Andersch was een vriend van Schmidt geweest en hij betreurde diens overlijden zeer. Bij wijze van introductie nam Andersch twee citaten van Bertolt Brecht en Fritz Mauthner op.
De receptie van het boek [bewerken]
Het verhaal kan worden beschouwd als Andersch' politieke en literaire nalatenschap. Het boek werd een bestseller en leidde al snel tot een massale respons van de media, de critici en lezers. Vijandige reacties en polemieken tegen het postuum gepubliceerde boek bleven grotendeels uit. Dat was opvallend want eerdere geschriften van Andersch hadden tot schandalen geleid.
De literatuurkenner Heinrich Vormweg van de Hessische Rundfunk schreef "De juichende ontvangst was geenszins beïnvloed door de dood van de schrijver, het was ook geen uiting van laat respect voor een belangrijk schrijver.... een verhaal over een school die de lezers nog steeds iets over zichzelf verteld, omdat het ons iets zegt over het land waarin Hitler en Himmler aan de macht konden komen.[2]
Er waren echter ook negatieve reacties van tijdgenoten van Andersch. De Duitse rechtshistoricus en jurist Dr. Otto Gritschneder was een klasgenoot van Andersch geweest en liet in een artikel in Der Spiegel weten dat hij het verhaal niet waarheidsgetrouw vond. Otto Gritschneder keerden zich scherp tegen de wijze waarop rector Himmler in het boek werd beschreven. Feiten zouden in "Het sprookje van Andersch", zoals Gritschneder de novelle noemde, onjuist zijn weergegeven. Rector Himmler was volgens hem geen sadistisch onderwijzer[3] en de Himmlers waren maar "zeer normale en fatsoenlijke mensen[4] geweest, met uitzondering van het "zwarte schaap" Heinrich Himmler. Voor Dr. Gritschneder was Alfred Andersch degene die de nagedachtenis van de eigen vader had besmeurd.[5]
Achterkleindochter Katrin Himmler beschrijft het milieu waarin Heinrich Himmler opgroeide als "katholiek, streng, welgesteld, conservatief en nationalistisch".[6]
De novelle werd in de kritiek goed ontvangen en het boek werd goed verkocht. Het is in 1994 in het Engels vertaald en het werd verfilmd. In Duitsland wordt het boek op de middelbare scholen veel gelezen en het is een welkome didactische ondersteuning bij lessen over de voedingsbodem van het Nationaal-Socialisme.
Literatuur [bewerken]
- Katrin Himmler, De Gebroeders Himmler. Een Duitse Familiegeschiedenis (Amsterdam 2007). ISBN 9789029078832
Bronnen, noten en/of referenties
|
