Dekenaat in Nederland
Dit artikel behandelt de geschiedenis van de decanaten in Nederland.
Inhoud |
Middeleeuwen [bewerken]
De structuur van dekenaten in Nederland is al heel oud en stamt uit de begintijd van de kerstening van onze streek in de achtste eeuw. De bisschop van Utrecht -waar toen ongeveer heel Nederland onder viel- ging met enige regelmaat bij de parochiekerken langs om er een seend of synode te beleggen. Bij zo'n bijeenkomst kon de bisschop kijken of het goed met de kerk, maar ook nieuwe verordeningen overbrengen of uitspraken doen over conflicten of over onduidelijkheden over de leer. Omdat er toen nog niet zoveel parochies waren, was dit voor de bisschop goed te doen.
Maar toen er vanuit dit kleine aantal steeds meer nieuwe parochies werden opgericht, ontstonden er seenddistricten: Een gebied met meerdere parochies en één hoofd- of moederparochie. De priester van deze moederparochie werd vaak aartspriester genoemd. Als de bisschop nu een seend wilde beleggen hoefde hij niet meer zoveel kerken langs. Deze seenddistricten waren de basis voor de latere dekenaten.
Deze structuur bleek op een gegeven moment ook niet afdoende. Vanaf de tiende eeuw begon de bevolkingsgroei flink toe te nemen. Bovendien werd door grootschalige ontginning het bewoonbare grondgebied aanzienlijk uitgebreid. Het aantal parochies nam dus ook snel toe. Teveel werk voor een man alleen, en daarom besloot hij tot het oprichten van kapittelkerken en proosdijen. Die moesten voor hem de bisschoppelijke macht lokaal uitvoeren. Ook stelde hij aartsdiakenen aan die voortaan namens hem de seend voorzaten. Inmiddels leek de seend niet meer op die uit de achtste eeuw. Was het eerst vooral een visitatie en bemiddeling, inmiddels het uitgegroeid tot een soort kerkelijke rechtbank die ook uitspraken kon doen in civiele zaken. Door hun positie tussen de geestelijke en de wereldlijke macht werden de aartsdiakenen steeds machtiger. Zij waren het ook die de oude seenddistricten omvormden tot dekenaten, met aan het hoofd een deken of aartspriester
Het waren deze dekenaten die de bisschop in de latere middeleeuwen gebruikte om de macht van de aartsdiakenen in te perken. Steeds vaker richtte de bisschop zich direct tot de deken in plaats van de aartsdiaken, en omzeilde hiermee zijn macht.
Sinds de reformatie [bewerken]
Als in 1581 het katholicisme verboden wordt, gaat de kerk ondergronds. Van de weinige priesters die niet voor de vervolgingen zijn gevlucht, worden er aantal tot deken of aartspriester benoemd. In de praktijk kwam dat erop neer dat één priester alle katholieken in zijn dekenaat moest bedienen. Een welhaast ondoenlijke klus. Niet alleen omdat het te veel werk voor één man is, maar temeer omdat de pakkans door rond te reizen en dus levensgevaarlijk.
Deze benoemingen zijn echter wel de eerste stappen naar herstel van de katholieke infrastructuur. Met grote voorzichtigheid worden er meer geestelijken naar de noordelijke Nederlanden gestuurd. Niet alleen de onderdrukking bemoeilijkt het herstel, in de loop van de zeventiende eeuw ontstaan er ook onderlinge conflicten. Met name de opkomst van het Jansenisme doet de breekbare kerk in twee kampen splitsen. Bij de aanvang van de achttiende eeuw functioneerde bijna geen enkel dekenaat meer. De benoemingen van dekens en aartspriesters vonden echter gewoon doorgang, ook al was deze titel een lege huls.
Sinds de Franse tijd was er inmiddels wel meer vrijheid voor de katholieke kerk, maar de organisatie van de dekenaten, en de rest van hiërarchie kwam niet van de grond.
Terugkomst [bewerken]
Het dekenaat komt met het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in 1853 weer terug in Nederland. Was de titel van deken tot voor kort nog van weinig betekenis, nu was het een belangrijke functie geworden.
Door de snelle groei van de bevolking en de snelle veranderingen van die tijd werden dekenaten met enige regelmaat opgesplitst in kleinere dekenaten. Ook tijdens de bloeiperiode na de oorlog en bij het doorvoeren van de veranderingen van het Tweede Vaticaans Concilie hebben de dekenaten een belangrijke rol gespeeld.
Op retour [bewerken]
Vanaf de jaren zestig zette de secularisatie in. In Nederland, maar ook in de rest van West-Europa ging dat gepaard met ontkerkelijking. Werden voorheen dekenaten opgesplitst vanwege de omvang van het aantal kerkgangers, nu werden ze om dezelfde reden weer samengevoegd. In de bisdommen in Nederland is het beleid om de dekenaten geleidelijk aan op te heffen, om te voorkomen dat de kerk organisatorisch topzwaar worden. In een aantal bisdommen zijn de dekenaten al afgeschaft, zoals in het bisdom Groningen-Leeuwarden in 2006, in het bisdom Rotterdam in 2007 en in het aartsbisdom Utrecht in 2008. In 2009 verving het bisdom 's-Hertogenbosch de oude dekenaten door 'dekenale regio's' met een afgeslankte functie. Per begin 2012 verving het bisdom Breda de drie dekenaten door twee vicariaten [1].
In bisdom Haarlem-Amsterdam is in 2006 het proces op gang gegebracht om het aantal dekenaten terug te brengen naar drie (zie onder voor een overzicht). In augustus 2010 kondigde het bisdom aan dat deze drie dekenaten ook grotendeels opgeheven worden [2],dit onder protest van een groep verontruste parochiebesturen - de Witte Tulp - die in het voorjaar van 2010 ontstaan is uit onvrede over het beleid van bisschop Punt.
Tenslotte in het bisdom Roermond is het aantal decanaten in de laatste paar jaren teruggebracht van 24 naar 14. In oktober 2008 was er een fusie tussen de dekenaten Venray en Gennep. Het dekenaat Meerssen werd opgeheven op 1 september 2009. In 2010 is met de opheffing van het dekenaat Brunssum het aantal dekenaten verder verminderd naar 14 [3]. Het bisdom heeft in 2012 het aantal dekenaten verder te verminderd naar 13 door de fusie van de de dekenaten Helden en Horst [4]. Echter zelfs na deze vermindering is het aantal dekenaten in het bisdom Roermond groter dan in alle andere Nederlandse bisdommen bij elkaar opgeteld.
Huidige dekenaten [bewerken]
- Bisdom Haarlem-Amsterdam:
- Dekenaat Alkmaar
- Dekenaat Amsterdam
- Dekenaat Haarlem
- Bisdom Roermond:
- Dekenaat Gulpen-Gronsveld
- Dekenaat Heerlen
- Dekenaat Horst [4] in 2012 ontstaan als fusie tussen Dekenaat Helden en Dekenaat Horst
- Dekenaat Kerkrade
- Dekenaat Maastricht
- Dekenaat Roermond
- Dekenaat Schinnen-Geleen
- Dekenaat Sittard
- Dekenaat Susteren-Echt
- Dekenaat Thorn-Heythuysen
- Dekenaat Venlo-Tegelen
- Dekenaat Venray-Gennep
- Dekenaat Weert
Bronnen, noten en/of referenties
Noten
|
 |
Zie de categorie Rectories in the Netherlands van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden. |
