Democratisch onderwijs

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Democratisch onderwijs is een wereldwijde beweging waarbij gestreefd wordt naar een zekere mate van beslissingsbevoegdheid van studenten in de organisatie van hun eigen school.

Definitie[bewerken]

IDEC[bewerken]

Er is geen algemeen aanvaarde definitie van de term, maar op de IDEC (International Democratic Education Conference) in 2005[1] zijn de deelnemers het eens geworden over de volgende verklaring: "Wij geloven dat in een democratische educatieve instelling, jongeren het recht hebben:

  • Individueel te beslissen hoe, wanneer, wat, waar en met wie ze leren
  • Op een gelijk aandeel in de besluitvorming over hoe hun organisaties - in het bijzonder hun scholen - worden bestuurd, en welke regels en sancties, indien nodig, aanwezig zijn".

EUDEC[bewerken]

De EUDEC (European Democratic Education Community)[2] hanteert de volgende definitie:
De twee pijlers van democratisch onderwijs zijn:

  • zelfgestuurd leren
  • een leergemeenschap op basis van gelijkheid en wederzijds respect

Zelfgestuurd leren[bewerken]

Leerlingen in democratische scholen kiezen zelf hoe ze hun schooltijd doorbrengen, welke interesse ze na streven en hoe zich voorbereiden op hun latere leven. Leren kan plaatsvinden in de klas, net als in de conventionele scholen, maar tegelijk bestaat er veel ruimte om op geheel eigen wijze te leren, zoals door zelfstudie, onderzoek via het internet, spelletjes spelen, vrijwilligerswerk doen, projecten maken, musea bezoeken, reizen en gesprekken voeren met vrienden en de staf/begeleiders.

Een gemeenschap op basis van gelijkheid en wederzijds respect[bewerken]

Volgens de EUDEC is de beste omgeving om in te leren een omgeving waarin rechten en meningen worden gerespecteerd.

Democratische scholen hebben schoolvergaderingen waarin alle leden van de gemeenschap een gelijke stem hebben, ongeacht leeftijd of status. Studenten en docenten kunnen bij elkaar zitten als gelijken om over school regels, curricula, projecten, in sommige gevallen over het inhuren van personeel of zelfs over begrotingszaken te discussiëren en te stemmen.

Het resultaat: tolerante, open-minded, verantwoordelijke personen die weten hoe ze hun mening moeten uiten en kunnen luisteren naar die van anderen, die goed opgeleide, actieve burgers voor een moderne democratische samenleving vormen.

Geschiedenis[bewerken]

John Locke[bewerken]

John Locke (1632-1704) is een Engelse filosoof. Hij publiceerde Some Thoughts Concerning Education[3] in 1693. Gedurende zijn schooltijd en periode aan de universiteit had Locke een duidelijke afkeer van het gebruikte onderwijssysteem. In de geneeskunde laakt hij de scholastiek, die nog gepraktiseerd wordt en die al binnen andere vakgebieden was aangevallen door Bacon en Hobbes, en hij pleitte voor de experimentele methoden die door zijn vriend Sydenham, de bekende arts uit zijn tijd. Locke gaat uit dat een kind geboren wordt met een tabula rasa (een schone lei) ofwel een leeg hoofd dat met ervaringen gevuld wordt. Ook al ging Locke uit van een tabula rasa, hij geloofde wel dat kinderen aangeboren talenten en interesses hebben.[4] Hij adviseerde ouders bijvoorbeeld om zorgvuldig te kijken naar hun kinderen om hun aangeboren talent te ontdekken en de eigen interesses van hun kinderen te ondersteunen, in plaats van hen te dwingen deel te nemen aan activiteiten waar zij een hekel aan hebben.[5] Het humanistisch ideaal beeld was een mens die alle kennis omarmt en zijn capaciteiten ten volle ontwikkeld, de homo universalis. Veel van deze ideeën hebben een basis gevormd voor educatieve hervormers door de tijd. Locke wordt ook gezien als de grondlegger van het liberalisme; hij was de eerste die met ideeën kwam als economische vrijheid en intellectuele vrijheid.

Jean-Jacques Rousseau[bewerken]

Het boek van Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) met een advies over onderwijs, Émile, werd voor het eerst gepubliceerd in 1762. De Émile werd kort na verschijnen in beslag genomen en op de trappen van het hooggerechtshof verbrand. Op aanraden van de Nederlandse ambassadeur Mattheus Lestevenon werd de Émile enkele weken later ook door de Staten van Holland verboden.[6] Rousseau gaat ervan uit dat een kind voor alles mens moet worden, daarna vindt hij zijn weg in de maatschappij vanzelf. In Émile verwerpt Rousseau alle opvoedingsstructuren zoals scholen en boeken. Volgens hem doden de op scholen gedoceerde pasklare oplossingen de fantasie en de nieuwsgierigheid. Hoewel Rousseau vaak aangehaald wordt in teksten als een voorbeeld voor zelfgestuurd onderwijs, gaat de onderwijskundige filosofie van Rousseau in werkelijkheid uit van het bestaan van een "Algemene wil". Een intellectuele elite was in staat om de elementen te bepalen van die "algemene wil", en door het bezit van de kennis van deze "algemene wil" deze met dwang uit te voeren. Met een achteloosheid die grenst aan cynisme, merkt Rousseau op dat "Er geen betere manier van onderwerpen is, dan de manier die de schijn van vrijheid behoudt", en dat "Het kind zonder twijfel niets anders moet doen dan wat hij wil, maar dat hij ook niets anders moet doen dan wat de leraar wil; hij mag geen enkele stap maken die de leraar niet heeft voorzien".[7]

Leo Tolstoj en Jasnaja Poljana[bewerken]

Locke en Rousseau hielden zich alleen bezig met de opvoeding van kinderen van de rijke elite, maar Leo Tolstoj (1828-1910) zette een school op voor boerenkinderen. Dit was op zijn eigen landgoed Jasnaja Poljana, in Rusland, in de late 19e eeuw. De school ontstond geheel vrij op basis van principes geïnitieerd door leraren en leerlingen. En in de weerwil van de overheersende invloed van de leraar, de leerling altijd had het recht had om niet naar school te komen, of, als hij kwam, om niet te luisteren naar de leraar. Daarnaast had de leraar het recht om een ​​leerling te weigeren, en hij moest al zijn invloed gebruiken om te winnen over de gemeenschap, waarin de kinderen altijd in de meerderheid waren.[8]

Tolstoj schreef dat alleen in de afwezigheid van macht en dwang natuurlijke relaties worden onderhouden tussen leraar en leerlingen. De leraar definieerde de grenzen van de vrijheid in de klas door zijn kennis en zijn management capaciteiten. En de leerlingen, schreef Tolstoj, moeten worden behandeld als redenerende en redelijk denkende wezens, alleen dan zouden ze erachter komen dat orde essentieel is en dat zelfbestuur nodig is om orde te bewaren. Als leerlingen echt geïnteresseerd zijn in wat er wordt geleerd, verklaarde hij, zou er geen wanorde heersen, en als dat wel voorkwam dan zouden de geïnteresseerde leerlingen, de wanordelijke leerlingen vragen om aandacht.

Janusz Korczak[bewerken]

In 1912 richtte Janusz Korczak (1878-1942) het Joodse weeshuis Dom Sierot op in Warschau dat op democratische wijze was georganiseerd. Dom Sierot was een soort republiek voor kinderen met een eigen parlement, een gerechtshof en een krant. Het schoolparlement hanteerde een lijst van straffen, variërend van mild tot uitsluiting van de school. Korczak schreef: "De rechters zijn de kinderen zelf, en ze weten hoe moeilijk het is om nooit iets verkeerd te doen, en ze weten ook dat iedereen zich verbeteren kan, zolang hij wil en serieus probeert.[9]." Door zijn aanpak werd hij bekender als pedagoog dan als kinderarts.

Heel scherp heeft hij gezien hoe volwassenen kinderen bewust, maar meestal onbewust, gebruiken als een soort verlengstuk van zichzelf. Je kunt een kind domweg aan je macht onderwerpen, maar je kan, en dat is veel subtieler, een kind ook zo psychologisch omarmen en beïnvloeden dat het geestelijk onvrij is geworden om zichzelf te zijn. In het boek Het recht van het kind op respect[10] schrijft Korczak over deze onderwerping het volgende: "De maatschappij heeft jou die kleine wildebras toevertrouwd, opdat je hem omvormt en dresseert, hem voor zijn omgeving acceptabel maakt, en nu wacht zij af. De staat wacht, de kerk wacht en zijn toekomstige werkgever. Zij eisen, wachten en letten op. (...) Het kind heeft het recht te groeien, te manen, te eisen; het heeft het recht te groeien, te rijpen en eenmaal gerijpt, vruchten af te werpen. De hele moderne pedagogiek is erop gericht gemakkelijke kinderen te vormen, consequent en stap voor stap streeft zij ernaar al datgene te breken, te onderdrukken en uit te bannen, wat de wil en de vrijheid van het kind betreft, de kracht van zijn innerlijk leven, zijn verlangens en zijn voornemens."[11]

A.S. Neill en Summerhill[bewerken]

De oudste democratische school die nog steeds bestaat is Summerhill, gevestigd in Suffolk, Engeland, maar opgericht in Duitsland in 1921. A. S. Neill (1883-1973), de uit Schotland afkomstige oprichter, schreef veel invloedrijke boeken, waaronder The Problem Child (1926), The Problem Parent (1932), That Dreadful School (1937) en Hearts Not Heads in the School (1945), allemaal gepubliceerd door Herbert Jenkins, en Summerhill, a Radical Approach to Child-rearing (1960) gepubliceerd door Hart Publishing. Summerhill is bekend om de filosofie dat kinderen het beste leren zonder dwang. Alle lessen zijn optioneel, en leerlingen zijn vrij om te kiezen wat te doen met hun tijd. Neill stichtte Summerhill met de overtuiging dat "de functie van een kind is om zijn eigen leven te leiden - niet het leven wat zijn bezorgde ouders denken dat hij zou moeten leven, niet een leven volgens het doel van een opvoeder die denkt dat hij weet wat het beste is"[12][13]

Naast het nemen van controle over hun eigen tijd kunnen de leerlingen deelnemen aan de zelfbesturende gemeenschap van de school. Schoolvergaderingen worden drie keer per week gehouden, waarin de leerlingen en de staf een gelijke stem in de beslissingen hebben die hun leven op school beïnvloeden, waarin problemen worden besproken en schoolregels worden gewijzigd. Summerhill werkt volgens de basisprincipes van democratie, gelijkheid en vrijheid.

Summerhill heeft een minder dan perfecte relatie met de Britse regering, en is nog steeds de meest geïnspecteerde school in het land. Tijdens de jaren '90 werd de school dan ook negen keer gecontroleerd. Later bleek dat dit was omdat OFSTED (het "Office for Standards in Education", de Britse onderwijsinspectie) Summerhill op een geheime lijst van 61 onafhankelijke scholen had gemarkeerd als TBW ("To Be Watched", om in de gaten te houden).[14] In maart 1999, na een grondige inspectie van OFSTED, verordende de toenmalige staatssecretaris van Onderwijs en Werkgelegenheid, David Blunkett, de school in een klaagschrift tot aanpassing van het beleid van de school rondom de niet-verplichte lessen. Het niet naleven binnen zes maanden van een dergelijk klaagschrift leidt meestal tot sluiting, maar Summerhill koos ervoor om de verordening te betwisten in de rechtbank.[15]

De zaak kwam voor een speciaal educatief tribunaal in de High Court van Londen in maart 2000, waarbij de school werd vertegenwoordigd door de bekende mensenrechtenadvocaten Geoffrey Robertson en Mark Stephens. Na vier dagen rechtszitting heeft de overheid de zaak opgegeven, en is men een regeling overeengekomen. De leerlingen die de hoorzitting die dag bijwoonden hielden een schoolvergadering en debatteerden of ze de schikking zouden accepteren. Ze stemden unaniem om dit te doen.[16].

Tijdens de laatste volledige inspectie op 5 oktober 2011 was de conclusie dat de school in de meeste gebieden uitstekend scoort en goed in andere gebieden.[17]

De televisieproductie Summerhill uit 2008, uitgezonden op BBC1 en CBBC als een serie en op BBC Four als een one-off drama, werd deels opgenomen op Summerhill en liet een zeer gedramatiseerde versie van de rechtszaak in 2000 zien en de gebeurtenissen in de aanloop naar dit feit.[18] Nu openbaar gemaakt door de regisseur en producer Jon East.[19]

Kees Boeke en de Werkplaats[bewerken]

Op 6 januari 1926 neemt Kees Boeke (1884-1966) zijn kinderen van school en begint hen in een huiskamer les te geven. Op dat moment wordt het schoolgeld niet meer geïnd via de school, maar via de staatsbelasting. Daar wil Boeke niet aan meebetalen. En zo begint de Werkplaats Kindergemeenschap (WP) in Bilthoven.

Kees Boeke is anarchist, pacifist, vegetariër, geheelonthouder en onderwijsvernieuwer. De werkplaats ging uit van een participerende gemeenschap. In de maandelijks gehouden "Bespreking" werden beslissingen genomen, waarbij niet bij meerderheid, maar bij volledige overeenstemming van stemmen besloten werd. Kees Boeke zou hiervoor later de term "Sociocratie" gaan gebruiken.[20] In de maandelijks gehouden "Werkverdeeling" werden de uit te voeren taken en werkzaamheden verdeeld, waarbij gekozen kon worden uit: De Centrale Leiding, Schoonmaken en opruimen, De Bespreking, De maaltijd, De Bij (het periodiek op school) en Diversen.

Na de oorlog brak er voor 'de Werkplaats' een nieuwe periode aan: het werd steeds meer erkend als gezaghebbend vernieuwend instituut. Dit blijkt ook uit het feit dat prinses Juliana haar drie oudste dochters in 1946 tot 1951 naar 'de Werkplaats' liet gaan. In "Grondregelen van de Werkplaats Kindergemeenschap Bilthoven (WKB)" werd nog gesteld: "Geldelijke steun uit overheidskassen wordt niet aanvaard".[21]

Ondanks dat de Werkplaats zich nooit als democratische school heeft gemanifesteerd, zijn de beginselen, zeker in de periode dat Kees Boeke zelf nog betrokken was bij de school, kenmerkend voor een vorm van democratisch onderwijs. Door overheidssubsidie en modernisering zijn echter veel van zijn idealen verwaterd. Tegenwoordig is de Werkplaats een reguliere school, maar er wordt nog wel onderwezen volgens de ideeën van Kees Boeke. Het sociocratisch beslissingsmodel vormde een grote inspiratie voor Iederwijs en de daarvan afgeleide democratische scholen in Nederland.

De Sudbury Valley School[bewerken]

De Sudbury Valley School, een democratische school opgericht in Framingham, Massachusetts in de Verenigde Staten in 1968,[22] heeft model gestaan ​​voor tientallen Sudbury scholen over de hele wereld. De Sudbury Valley School is een plek waar mensen zelf bepalen hoe ze hun dagen doorbrengen. Op de Sudbury Valley School beslissen studenten individueel wat ze met hun tijd doen, en leren ontstaat als bijproduct van hun persoonlijke activiteiten, interacties en ervaringen, in plaats van door klassen of een standaard curriculum. Deze vrijheid is de kern van de school, dit is hun recht en wordt niet geschonden.[23] De school wordt bestuurd volgens het model van een traditionele "New England town meeting", als een directe democratie. Democratische beslissingen worden genomen volgens de Robert's Rules of Order.[24] Over activiteiten in de school wordt besloten in de wekelijkse schoolvergadering, waarin elke student en staflid een stem heeft. Er wordt besloten over gedragsregels, het gebruik van faciliteiten, uitgaven, het aanwerven van staf, en alle zaken die nodig zijn bij het runnen van een organisatie.[23] Daniel Greenberg (voormalig professor natuurkunde), een van de oprichters van de school, schreef vele boeken over de school en over onderwijs in het algemeen.[25] Peter Gray (hoogleraar psychologie en auteur van het ook aan Nederlandse universiteiten gebruikte handboek "Psychology"[26]) heeft veel onderzoek gedaan en gepubliceerd over de werking en het succes van de school en over de natuurlijke ontwikkeling bij kinderen.[27][28][29][30][31][32][33][34]

Iederwijs en democratische scholen in Nederland[bewerken]

In navolging van de oprichting van Tresore eind jaren 1990 opende in 2002[35] in Schoonhoven een vernieuwende school haar deuren, Iederwijs. Iederwijs werd opgericht door het initiatief van Bas Rozenbrand en Eefke Eijgenstein, beide werkzaam als onderwijzer. Yolanda Eijgenstein, zakenvrouw van het jaar 1997, ondersteunt de school in de media. Geïnspireerd door hun eigen ervaringen in hun werk met kinderen op school en de kennis van boeken van o.a. Greenberg en Rebeca en Mauricio Wild, vertaalden zij dit in een eigen concept: Iederwijs.[36] Beslissingen binnen de school worden in een wekelijkse schoolkring op een sociocratische wijze genomen. Het onderling contact, met gebruik van geweldloze communicatievormen[37] is een middel om te mediëren bij onderlinge verschillen of regelovertredingen. Door de bekendheid van de school werden er in korte tijd, tussen 2003 en 2004, overal in Nederland Iederwijs -scholen opgericht maar veel Iederwijs-scholen sloten vanaf 2005 weer de deuren of stapten over op een ander type onderwijs. Belangrijkste reden was dat ze financieel niet rond konden komen. De oorspronkelijke Iederwijs school verhuisde van Schoonhoven naar Lopik en sloot in 2007 haar deuren. Nu is alleen Wonderwijs in Loenen (Apeldoorn) nog een Iederwijs-school. Enkele scholen hebben zich afgesplitst van Iederwijs en zijn onder een eigen identiteit, maar wel als democratische school verder gegaan. Een recente lijst met scholen is te vinden op de site van het Platform Democratische Scholen.[38]

Democratisch onderwijs in Israel[bewerken]

In Israel is de eerste democratische school opgericht in 1987, de Democratic School of Hadera door Yaacov Hecht. Sindsdien is er een hele beweging in Israel ontstaan in oprichting van verschillende democratische scholen. Op dit moment zijn er meer dan 20 scholen verdeeld over het land, waaronder ook twee volledig geaccepteerde Sudbury scholen,[39] en daarnaast meerdere op democratie geschroeide instituten. Yaacov Hecht richtte "The institute For Democratic Education" op, een instituut die democratisch onderwijs ondersteunt in Israel. De eerste grote Internationale Conferentie van Democratisch Onderwijs, de IDEC, vond plaats in Hadera in 1993. Israel mag zich met recht voorloper noemen in de acceptatie van democratisch onderwijs. Yaacov Hecht houdt zich nu bezig met de ontwikkeling van het concept van Educational Cities.[40]

Democratisch onderwijs in Europa en over de wereld[bewerken]

Wereldwijd zijn er meer dan 200 democratische scholen en communities in meer dan 30 landen, met bij elkaar meer dan 40.000 leerlingen.[41][42] De reden voor democratisch onderwijs wordt beschreven als: "Binnen democratisch onderwijs laten jonge mensen verantwoordelijkheid, zorg voor anderen, fantasie en gezond verstand zien - kwaliteiten die worden geremd wanneer deze waarden worden opgelegd door volwassenen."[43] AERO pleit voor een nieuw begrip van het onderwijs dat de natuurlijke ontwikkeling van de mens erkent en welke de fundamentele mensenrechten toepast op kinderen.[44] Voor Europa is in 2006 de European Democratic Education Community (EUDEC) opgericht. EUDEC is een non-profit organisatie die democratisch onderwijs promoot als een verstandige educatief model voor alle democratische landen. De leden zijn individuen, scholen en instellingen in heel Europa met tientallen jaren ervaring in het democratisch onderwijs[45].

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Berlijn IDEC
  2. Site van de European Democratic Education Community
  3. Locke, J. Some Thoughts Concerning Education (1693) Harvard Classics, Vol. 37, Part 1
  4. Yolton, John W. The Two Intellectual Worlds of John Locke: Man Person, and Spirits in the Essay. Ithaca: Cornell University Press (2004), 29–31 and John Yolton, Locke: An Introduction. New York: Basil Blackwell (1985), 19–20; see also Tarcov, 109.
  5. Yolton, John Locke and Education, 24-5.
  6. Gallas, R.K. (1926) VINCENZIO GAUDIO, p. 118. In: Jaarboek Amstelodamum.
  7. Public Education and Indoctrination (1993) (Ed. Sennholz, H.F.) The Foundation for Economic Education, Inc., New York, p. 203
  8. Tolstoy, Leo, in The School at Yasnaya Polyana in Tolstoy on Education, translated by Leo Wiener (1967), University of Chicago Press, p 233
  9. Korczak, Janusz (1979) Von Kindern und anderen Vorbildern, Güterslohe Verlagshaus, pp 82-83
  10. Korczak, J. (2007) Het recht van het kind op respect, uitgeverij SWP, Amsterdam ISBN 978-90-6665-394-8, 240 pagina's
  11. Korczaks pedagogische ideeën op www.korczak.nl
  12. home page. Summerhill School Geraadpleegd op 2008-01-28
  13. REPORT OF AN INQUIRY INTO SUMMERHILL SCHOOL - LEISTON, SUFFOLK. Self Managed Learning (2000) Gearchiveerd van het origineel op 2008-01-04 Geraadpleegd op 2008-01-28
  14. Education Bill. Parliament (22 January 2002) Geraadpleegd op 2008-01-28
  15. "Summerhill on trial", BBC News, 20 March 2000. Geraadpleegd op 2008-01-28.
  16. "Summerhill closure threat lifted", BBC News, BBC, 23 March 2000.
  17. "Ofsted Report", Ofsted, 27 October 2011. Geraadpleegd op 2011-10-27.
  18. "Summerhill: Inside England's most controversial private school", The Independent, 28 January 2008. Geraadpleegd op 2010-05-24.
  19. Jon East SUMMERHILL - Tiger Aspect/BBC4/CBBC Drama in 4 episodes
  20. Archief Werkplaats Kindergemeenschap (Bilthoven) (1921-) 1926-1954 (-1986) Archief Geschiedenis Werkplaats Bilthoven
  21. Archief van 'de Werkplaats': inv.nr. 98.
  22. Greenberg, D.. Announcing a New School…. The Sudbury Valley School Press (2007)
  23. a b http://www.sudval.com
  24. Robert, H.M.III, Honemann, D.H. en Balch, T.J. (2011), Robert's Rules of Order Newly Revised, Da Capo Press; 11th Edition edition, p. 816.
  25. Greenberg, Daniel, The Sudbury Valley School Experience (1985), Free at Last (1987), Legacy of Trust (1992), Kingdom of Childhood (1994) (with Mimsy Sadofsky, with interviews by Hanna Greenberg) and The Pursuit of Happiness (2005), (with Mimsy Sadofsky and Jason Lempka), all published by the Sudbury Valley School Press
  26. Gray, P. (2010) PSYCHOLOGY, Worth Publishers Inc international ed, of 6th revised ed, p. 674
  27. Feldman, J., & Gray, P. (1999). Some educational benefits of freely chosen age mixing among children and adolescents. Phi Delta Kappan, 80, 507-512.
  28. Gray, P., & Chanoff, D. (1984). When play is learning: A school designed for self-directed education. Phi Delta Kappan, 65, 608-611.
  29. Gray, P. (1986). Sudbury Valley students thrive in a setting founded on democratic principles. Changing Schools, 13, Issue 2, 3-5.
  30. Gray, P., and D. Chanoff. (1986) Democratic schooling: What happens to young people who have charge of their own education? American Journal of Education 94, no. 2: 182-213.
  31. Gray, P. (1993). The freedom to learn. The Washington Post Education Review, Oct. 31, pp. 25-26.
  32. Gray, P., and J. Feldman. (1997) Patterns of age mixing and gender mixing among children and adolescents at an ungraded democratic school. Merrill-Palmer Quarterly 43: 67-86.
  33. Gray, P., and J. Feldman. (2004) Playing in the zone of proximal development: Qualities of self- directed age mixing between adolescents and young children at a democratic school. American Journal of Education 110: 108-145.
  34. Gray, P. (2007) Nature's powerfull tutors - The Educative Functions of Free Play and Exploration (2007) Eye on Psi Chi, 12 (#1), 18-21.
  35. Vermeulen, M. (2002) onvrede alweer een privé-basisschool Volkskrant 4 januari 2002
  36. Iederwijs website
  37. Gordon, T. (1993) Luisteren naar kinderen, Tirion Uitgevers , p. 239.
  38. Platform Democratische Scholen
  39. Map of Democratic Schools in Israel
  40. Educational Cities
  41. List of Democratic Schools AERO
  42. List of Democratic Schools IDEN
  43. International Democratic Education Network
  44. Education Revolution
  45. European Democratic Education Community