Den Haag

Den Haag
's-Gravenhage

Gemeente in Nederland
(Details) (Details)
Situering
Provincie	Zuid-Holland
Coördinaten	52°05' NB 4°18' OL
Algemeen
Oppervlakte	98,20 km²
- land	82,43 km²
- water	15,77 km²
Inwoners (1 november 2012)	504.260? (6117 inw/km²)
Hoofdplaats	Den Haag
Belangrijke verkeersaders	Stadsroute's, A12 A13 N14 N44 N211 A44 Oude Lijn, Goudse Lijn, RandstadRail
Politiek
Burgemeester (lijst)	Jozias van Aartsen (VVD)
Bestuur	VVD, PvdA, D66, CDA
Zetels PvdA PVV VVD D66 GL CDA SP HP ID LA PvdD PPS	45 10 8 7 6 3 3 2 2 1 1 1 1
Economie
Gemiddeld inkomen (2006)	€ 13.400 per inw.
Gem. WOZ-waarde (2008)	€ 199.000
WW-uitkeringen (2007)	17 per 1000 inw.
Autobezit (2007)	355 per 1000 inw.
Overig
Postcode(s)	2491-2599
Netnummer(s)	070, 015 (Ypenburg)
CBS-code	0518
CBS-wijkindeling	zie wijken en buurten
Website	www.denhaag.nl
Foto's
Hoogbouw in Den Haag gezien vanaf het Plein (2012)
Portaal    Nederland Den Haag

Beluister

(info)

Den Haag ( uitspraak (info·uitleg)) of 's-Gravenhage ( uitspraak (info·uitleg)) is met 504.260 inwoners (1 november 2012) de op twee na grootste gemeente van Nederland.

De gemeente Den Haag behoort tot het Stadsgewest Haaglanden, en deze agglomeratie telt 1.088.508 inwoners. Tezamen met Stadsregio Rotterdam vormt Stadsgewest Haaglanden de 208e geurbaniseerde agglomeratie in de wereld (zie ook Metropoolregio Rotterdam-Den Haag).

Den Haag is de hoofdstad van de provincie Zuid-Holland. De Nederlandse regering en het parlement zijn in de stad gevestigd, en het is de residentie van het koninklijk huis. Al is Den Haag niet de hoofdstad van Nederland, het vervult voor een belangrijk deel de rol die meestal aan een hoofdstad voorbehouden is. Zo staan bijna alle ambassades en ministeries in Den Haag. Daarnaast is de stad standplaats van vele nationale en internationale rechtscolleges.

Naam en status

Naamgeving

Vanouds werd de plaats Die Haghe of Den Hag(h)e genoemd. Vanaf het begin van de 17e eeuw gebruikte het stadsbestuur officieel de naam 's-Gravenhage, die deftiger klinkt en een samentrekking is van 'des Graven ha(a)ge' (waarschijnlijk werd het toen al opgevat als de Haag (= het bos) van de Graaf van Holland). De oude naam Den Haag bleef in de volksmond bestaan.

Sinds 1990 gebruikt de gemeente consequent de naam Den Haag in plaats van 's-Gravenhage, mede in verband met de internationalisering van de hofstad, haar huidige status van mondiaal justitieel centrum (met o.a. het Internationaal Gerechtshof en het Internationaal Strafhof), en om aan te sluiten bij buitenlandse benamingen als The Hague (Engels), La Haye (Frans), Den Haag (Duits), Haag (Deens, Noors, Zweeds en Fins), La Haya (Spaans), L'Aia (Italiaans), A Haia (Portugees), Гаага (Gaaga, Russisch), Hai Ya (Chinees) en Haga (Roemeens). In 1990 werd een voorstel om de gemeentenaam officieel in Den Haag te veranderen echter afgewezen. In paspoorten/identiteitskaarten en officiële stukken van de gemeente staat daarom altijd 's-Gravenhage. De telefoondienst en de posterijen gebruiken eveneens 's-Gravenhage. In principe is het dus niet correct om "Den Haag" in een adres te schrijven. De spoorwegen en de ANWB gebruiken de kortere naam Den Haag. In de BAG staat de woonplaatsnaam 's-Gravenhage (woonplaatscode 1245). De woonplaats 's-Gravenhage omvat het gehele grondgebied van de gelijknamige gemeente.

De naam 'Den Haag' wordt gebruikt in een figuurlijke betekenis voor de Nederlandse overheid en het parlement. In zijn verkleinvorm kan 'Den Haag' ook een archetype zijn: het Haagje wordt wel gebruikt voor een 'deftig' aandoende plaats of een die met het Oranjehuis geassocieerd wordt. Zo wordt Breda het Haagje van het Zuiden genoemd, Arnhem het Haagje van het Oosten, Roermond "het Haagje van Limburg", en het Friese Haagje is een bijnaam van Heerenveen.

Den Haag was vanouds de plaats waar in de Nederlandse koloniën werkzame Nederlanders hun langdurig verlof plachten door te brengen. Na de onafhankelijkheid van Nederlands-Indië zijn veel Indische Nederlanders in Den Haag gaan wonen, vandaar de bijnaam De Weduwe van Indië.

De ooievaar

Het symbool van Den Haag is de ooievaar. Al in de 14e eeuw komen in grafelijke rekeningen posten voor ten behoeve van herstel van ooievaarsnesten, maar pas in de 16e eeuw toont het wapen van Den Haag de ooievaar. De op dit moment oudste afbeelding van de ooievaar in het Haagse wapen staat op de luidklok Jhesus van de Grote of St. Jacobskerk, die in 1541 is gegoten. Na 1586 tonen ook de lakzegels van Den Haag een ooievaar met een paling in de bek. Het huidige wapen van Den Haag toont nog steeds de ooievaar met een paling.

Stad of dorp?

 

Viering van het 700-jarig bestaan van Den Haag

Den Haag heeft van oudsher nooit stadsrechten gehad. Desondanks kreeg het al in de middeleeuwen bestuurlijke instellingen die alleen in steden voorkwamen. Prins Maurits had al vergevorderde plannen om van Den Haag een vestingstad te maken, maar de Staten Generaal zagen dit als een aantasting van de onafhankelijkheid van het bestuurscentrum van de zeven provinciën. Den Haag kreeg in 1806 van koning Lodewijk Napoleon en in 1810 van keizer Napoleon de eretitel stad. Dit gaf toen geen bijzondere rechten meer, want het stadsrecht was al in 1798 tijdens de Bataafse Republiek afgeschaft.

Lang voor die tijd had Den Haag al bijzondere privileges ontvangen, die Den Haag bestuurlijk het karakter van een stad gaven. Het waren echter de overige steden, die voorkwamen dat Den Haag, als zelfstandige stad, zitting kon nemen in het bestuur van het gewest Holland. Ook op andere terreinen had Den Haag de kenmerken van een stad:

• Den Haag had (sinds 1370) een eigen rechtbank en mocht eigen keuren (verordeningen) vaststellen;
• Den Haag had burgers, in het algemeen werd de term burger enkel gebruikt in samenhang met steden;
• Den Haag had een typisch stedelijk bestuur, met burgemeesters (sinds 1559), een secretaris (pensionaris) en een vroedschap (sinds 1451);
• Den Haag had een eigen schutterij;
• Den Haag had stedelijke rechten op economisch gebied: een jaarmarkt (sinds 1334), gilden, een lakennijverheid, bierbrouwerijen en andere typisch stedelijke nijverheid.
• Den Haag heeft met de Grote of Sint Jacobskerk sinds de 14e eeuw een stadskerk en geen dorpskerk.

Het wettelijke verschil tussen stad en platteland is na de grondwet van 1848 en de Gemeentewet van 1851 komen te vervallen.

Hagenaars en Hagenezen

Zie de lijst van Hagenaars voor een overzicht van bekende Hagenaars en Hagenezen.

Naast Hagenaar kan een inwoner van Den Haag ook Hagenees worden genoemd. Met deze informele term worden personen aangeduid die geboren en getogen zijn in Den Haag en daar bij voorkeur ook nog wonen. Een Hagenaar kan ook iemand zijn die niet geboren en getogen is in Den Haag, maar daar wel woont. Hoewel het woord Hagenees niet per se een negatieve connotatie heeft, zal lang niet elke inwoner van de stad er prijs op stellen als Hagenees te worden aangeduid. Een andere definitie is dat Hagenezen de mensen zijn die plat Haags praten, terwijl Hagenaars de mensen zijn die voornaam Haags spreken.

Het klassieke verhaal wil dat er een scheiding is tussen Hagenaars die op zand wonen en de Hagenezen die op veen wonen. Den Haag is deels gebouwd op zandduinen, waarvan de grens met de veengebieden ongeveer gelijk loopt met de Laan van Meerdervoort. Wijken zoals Laakkwartier, Schilderswijk en Escamp zijn gebouwd op veengrond. Als je geboren bent op 't zand, ben je een Hagenaar, ben je geboren op 't veen, dan ben je een Hagenees.

Geschiedenis

Zie Geschiedenis van Den Haag voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Kaart van Den Haag uit 1649 van Blaeu (Atlas van Loon)

De Hofvijver gezien vanaf de Korte Vijverberg (1692) door Gerrit Berckheyde

De Turfmarkt en Nieuwe Kerk rond 1900

In het Haagse gebied woonden al vroeg mensen, lang voordat er sprake was van een dorp met de naam Den Haag. De oudste archeologische vondsten gedaan in de omgeving van het Binnenhof dateren uit circa 3000 v.Chr.; zo werd in 1912 bij de bouw van Hotel Central aan de Lange Poten, nu onderdeel van het Tweede-Kamercomplex, een gave vuurstenen vuistbijl gevonden, waarvan de gebruikers ingedeeld kunnen worden bij de Vlaardingencultuur.

In de 2e eeuw na Chr. lag er in de duinen aan de zuidrand van de stad een Romeins fort met bijbehorende nederzetting, de zgn. Vicus van Ockenburgh. Hier zijn al vanaf de jaren 20 opgravingen verricht.

Het huidige Den Haag bestaat sinds 1230, toen graaf Floris IV van Holland op de plek waar reeds een hofstede stond van Vrouwe Meilindis van Wassenaer een bescheiden kasteel bouwde. In 1248 liet graaf Willem II, tevens Rooms koning geworden, een meer passend kasteel bouwen aan het duinmeer, de huidige Hofvijver. Zijn zoon Floris V zorgde er na Willems vroegtijdige dood voor dat de Ridderzaal voltooid werd. De Ridderzaal en het Binnenhof werden versterkt, maar het dorp eromheen kreeg nooit stadsrechten, al bleef Den Haag residentie van de graven van Holland en hun opvolgers. Den Haag kon groeien als compromis tussen de Hollandse steden, maar diezelfde steden zorgden ervoor dat Den Haag geen vestingstad werd.

In 1528 werd Den Haag overvallen door de Gelderse veldheer Maarten van Rossum, die de nederzetting buiten het grafelijk kasteel brandschatte, waardoor de brandstichting werd afgekocht. Ook tijdens de beginjaren van de Tachtigjarige Oorlog werd Den Haag genadeloos geplunderd en raakte het nagenoeg ontvolkt. De stad was het Spaanse hoofdkwartier tijdens het Beleg van Leiden.

Al zeker sinds circa het begin van de 15e eeuw telde Den Haag enkele duizenden inwoners, waardoor het in feite eerder een stad dan een dorp was. Een stad placht in die tijd echter een zeer verregaande mate van zelfbestuur te hebben en de graven van Holland (en later hun opvolgers, de hertogen van Bourgondië en de Habsburgers) verkozen het om het in hun eigen residentie zelf voor het zeggen te hebben. Vanaf 1585 zette de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden deze praktijk voort, omdat Den Haag de plaats was waar het hoogste regeringsorgaan, de Staten-Generaal, resideerde. Ook was het stadhouderlijk hof daar gevestigd. Aanvankelijk had het er in de jaren 1580 nog om gespannen of het verwoeste Den Haag weer zou worden opgebouwd: de machtige stad Delft wilde in haar directe omgeving de opkomst van een gevaarlijke rivaal liever verhinderen, mede omdat deze stad wenste dat de Staten-Generaal zich blijvend in Delft zou vestigen. Uiteindelijk werd toch tot wederopbouw besloten, en de Staten-Generaal vestigde zich, na onder andere Middelburg, in 1585 definitief te Den Haag.

In 1622 telde Den Haag 16.000 inwoners. In de 17e eeuw werd Den Haag omgeven door grachten, die door stadhouder prins Maurits als aanzet tot volledige vestingwerken waren aangelegd, maar van de geplande echte verdedigingswerken kwam verder niets. Aan het eind van de 18e eeuw was het bevolkingsaantal opgeklommen tot ongeveer 40.000, waarmee dit "dorp" de op twee na grootste nederzetting van Nederland was geworden (na Amsterdam en Rotterdam). Door de aanwezigheid van het stadhouderlijk Hof, de Staten-Generaal en buitenlandse diplomaten en (buitenlandse) adel had Den Haag een veel aristocratischer karakter dan de meeste andere Nederlandse steden. Er was een groot contrast tussen de aristocratische wijk rondom het Binnenhof en Voorhout en de meer volkse delen van het "dorp".

Pas in 1806, onder Frans bewind, kreeg Den Haag zijn stadsrechten, maar in die tijd was een vestingmuur eerder een keurslijf dan een voordeel: Den Haag bleef zonder omwalling en kon zich op ruime schaal uitbreiden. Na 1850 begon de stad zich uit te breiden buiten de 17e-eeuwse grachtengordel. Het inwonertal was toen ruim 70.000.

Tentoonstelling over de wederopbouwplannen in het Gemeentemuseum in 1946

Omstreeks 1870 zou het aantal van 100.000 worden gehaald, en rond 1900, in de fin de siècle-tijd van Louis Couperus, telde de stad ongeveer 200.000 inwoners. Ten zuiden van de oude binnenstad ontstonden toen dichtbevolkte arbeiderswijken zoals het Laakkwartier en de Schilderswijk, terwijl tegen de duinkant nieuwe wijken voor de meer gefortuneerde burgers gebouwd werden, zoals het Statenkwartier, Duinoord en de Archipelbuurt. In die tijd speelde Den Haag ook in kunstzinnig opzicht een belangrijke rol vanwege de schilders van de Haagse School. In 1873 werd op het Lange Voorhout waarschijnlijk het eerste Haagse riool aangelegd, de putdeksel werd gemaakt door ijzergieterij de Prins van Oranje.

In 1899 vond in Den Haag de Eerste Haagse Vredesconferentie plaats, die leidde tot de oprichting van het Permanent Hof van Arbitrage, dat in Den Haag gevestigd werd. Tussen 1907 en 1913 werd het Vredespaleis gebouwd, waarin dit Hof zou zetelen. Tevens werd later het Internationaal Gerechtshof in het Vredespaleis gevestigd.

Tegen het eind van de Tweede Wereldoorlog, op 3 maart 1945, kwamen tijdens het bombardement op Bezuidenhout 510 mensen om het leven. Het bombardement werd uitgevoerd door de geallieerden en had als doel de vernietiging van de mobiele V2-lanceerinrichtigingen van de Duitsers.

Op 29 oktober 1983 demonstreerden ruim 550.000 mensen vreedzaam tegen de plaatsing van kruisraketten in Nederland en tegen de kernbewapening in het algemeen. Het is het grootste straatprotest ooit dat in Nederland gehouden werd.

In de 20e eeuw heeft Den Haag gebieden geannexeerd wegens ruimtegebrek. De voormalige gemeente Loosduinen werd in 1923 als eerste samengevoegd met Den Haag. Met ingang van 1 januari 2002 werden de nieuwbouwwijken Leidschenveen en Ypenburg als gevolg van grenscorrecties toegewezen aan Den Haag, ten koste van Leidschendam, Nootdorp, Rijswijk en Voorburg.

Rechtspraak

Zie lijst van internationale juridische organisaties in Den Haag voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Het Vredespaleis

De naam van de stad is verbonden aan nationale en internationale rechtscolleges, zoals de Hoge Raad, het Internationaal Gerechtshof van de VN, de Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens en het Internationaal Strafhof. Verschillende academische instituten op het gebied van internationale relaties, internationaal recht en internationale ontwikkeling zijn verenigd in de Hague Academic Coalition. Den Haag is net als New York, Genève, Wenen en Nairobi een belangrijke VN-stad. Als erkenning van de rol die Den Haag al ruim 100 jaar speelt op het gebied van internationaal recht en vredespolitiek heeft de Hoge Raad van Adel de gemeente toegestaan vanaf 27 september 2012 het motto "vrede en recht" toe te voegen aan het gemeentewapen. Het is voor het eerst sinds 1948 dat een motto wordt toegestaan.

De volgende tribunalen/gerechtshoven zijn gevestigd in de stad:

• Internationaal Gerechtshof
• Internationaal Strafhof
• Joegoslavië-tribunaal
• Iran-Verenigde Staten Claims Tribunaal
• Permanent Hof van Arbitrage

Topografie

Topografisch kaartbeeld van Den Haag, 2011-2012. Klik op de kaart voor een vergroting.

Stadsdelen en wijken

Zie ook de categorie Wijken in Den Haag.

De Haagse wijkindeling

Den Haag telt acht stadsdelen. Elk van deze stadsdelen heeft een eigen stadsdeelkantoor, waar de meeste gemeentelijke diensten zijn gehuisvest. Dankzij die stadsdeelkantoren is de gemeente voor veel zaken makkelijker bereikbaar. De huidige indeling in stadsdelen is in 1988 vastgesteld door de gemeenteraad.

Centrum	± 100.000 inwoners
Escamp	± 111.000 inwoners
Haagse Hout	± 42.000 inwoners
Laak	± 38.200 inwoners
Leidschenveen-Ypenburg	± 45.900 inwoners
Loosduinen	± 47.500 inwoners
Scheveningen	± 56.000 inwoners
Segbroek	± 59.000 inwoners

Elk van deze stadsdelen is in 1988 onderverdeeld in wijken en buurten. Deze indeling wijkt af van de bekende wijk- en buurtindeling die sinds 1953 werd gebruikt.

Demografie

Bevolkingssamenstelling

Oorsprong van inwoners van Den Haag anno 2012
Etnische categorie	Percentage
Autochtonen	49,5%
Westerse allochtonen	15,9%
Turks	7,6%
Marokkaans	5,6%
Surinaams	9,4%
Antilliaans en Aruba	2,5%
Overig niet-westers	9,5%

Den Haag telde op 1 september 2011 500.000 inwoners en is daarmee de derde stad van Nederland. Bijna de helft van de inwoners is allochtoon (westers en niet-westers). Het aandeel allochtone - ten opzichte van autochtone - inwoners neemt gestaag toe. In de Schilderswijk en het Transvaalkwartier ligt het percentage allochtonen sinds 2005 dicht bij de 100%. Ook in de wijken Groente- en Fruitmarkt, Laakkwartier en de Stationsbuurt wonen meer allochtonen dan autochtonen. De samenstelling van de allochtone bevolking verschilt per buurt. De buurten met de minste allochtonen - waarbij ook westerse allochtonen worden meegerekend als allochtoon - in Den Haag zijn Duindorp, Kijkduin, Kraayenstein en de Vogelwijk.

De wijken met de laagste inkomens per hoofd van de bevolking zijn de Schilderswijk, het Transvaalkwartier en Laakkwartier en Spoorwijk (alle €9.000,- of lager). De wijken met het meeste inkomen per hoofd van de bevolking zijn Benoordenhout, Haagse Bos (alhoewel deze wijk nog geen 300 inwoners heeft en we mogen aannemen dat het inkomen van de koning – die er ook woont – niet meegenomen is in deze statistiek) en Westbroekpark/Duttendel (alle €19.000,- of hoger).

Ontwikkeling van het inwonertal

Bevolkingsontwikkeling

1620	1670	1750	1850	1874	1895	1909	1933	1945	1960	1970	1980	1990	2000	2010	2011
15.000	22.000	38.000	72.000	90.000	180.000	270.000	470.000	450.000	606.110	550.613	456.886	441.506	441.094	488.553	502.055

Cultuur en recreatie

Monumenten

In de gemeente is een groot aantal rijksmonumenten en oorlogsmonumenten, zie:

• Lijst van rijksmonumenten in Den Haag
• Lijst van oorlogsmonumenten in Den Haag

Beschermd stadsgezicht

Paleis Huis ten Bosch in het rijksbeschermde stadsgezicht Haagse Bos

Den Haag telt verscheidene beschermde stadsgezichten: Archipelbuurt, Benoordenhout, Binnenhof, Duinoord, Haagse Bos, Malieveld, Marlot / Reigersbergen, Sint Jacobskerk, Statenkwartier, Van Stolkpark/Scheveningse Bosjes, Westbroekpark, Willemspark, Zorgvliet, Zuiderpark en een uitbreiding.

Voorts zijn er de volgende gemeentelijk beschermde stadsgezichten:

• Kijkduin-Meer en Bosch (7 december 1989)
• Laakkwartier (14 februari 2002)
• Meer en Bos (7 december 1989)
• Regentessekwartier (14 februari 2002)
• Scheveningen-Dorp (6 maart 2003)
• Sportlaan-Segbroeklaan e.o. (4 november 2004)
• Valkenboskwartier (14 februari 2002)
• Vogelwijk (14 februari 2002)
• Vrederust-West (Drevenbuurt) (4 november 2004)
• Zeeheldenkwartier (14 februari 2002)
• ZHB-hoven (18 april 2002)

Zie ook:

• Lijst van hoogste gebouwen van Den Haag

Bezienswaardigheden

Zie ook de lijst van Hofjes in Den Haag.

Paleis Noordeinde

De Ridderzaal

Madurodam

Den Haag is een oude stad met veel historie. Er staan veel monumenten, monumentale panden en herdenkingsmonumenten.

• Binnenhof
• Chinatown
• Gevangenpoort
• Grote Kerk
• Haagse Passage
• Indisch Monument
• Kurhaus (Scheveningen)
• Lange Voorhout
• Madurodam
• Mauritshuis
• Nieuwe Kerk
• Oude Stadhuis
• Paleis Noordeinde
• Ridderzaal
• Vredespaleis

Musea en attracties

Het Mauritshuis

Er zijn veel musea in Den Haag te vinden. Enkele hiervan zijn:

• Beelden aan Zee
• Bunkermuseum Den Haag
• Escher in het Paleis (gewijd aan graficus Escher)
• Galerij Prins Willem V
• Gemeentemuseum Den Haag
• Gevangenpoort
• Haags Bus Museum
• Haags Historisch Museum
• Haags Openbaar Vervoer Museum
• Kinderboekenmuseum
• Louwman Museum
• Mauritshuis
• Museon
• Museum Meermanno-Westreenianum (Museum van het Boek)
• Museum Mesdag en het Panorama Mesdag
• Museum voor Communicatie (voorheen Postmuseum)
• Sarnami huis
• Familiepark Drievliet

Culturele voorzieningen

De Koninklijke Bibliotheek is de nationale bibliotheek van Nederland

• ALBA theaterhuis
• Centrum Beeldende Kunst
• Dr. Anton Philipszaal
• Het Nutshuis
• Koninklijke Bibliotheek
• Koninklijke Schouwburg
• Lucent Danstheater
• Omniversum
• Openbare Bibliotheek Den Haag
• Stichting Internationaal Esperanto-Instituut
• Theater aan het Spui
• Theater Culturalis
• Theater De Regentes

Grachten

Zie Haagse grachtengordel voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Zoals ook andere steden in Nederland had Den Haag vroeger veel grachten, ook wel ruien genoemd. Zij dienden voor de scheepvaart, maar ook als riool. Al omstreeks 1350 was Den Haag via de Vliet verbonden met Delft, en in 1619 was de grachtengordel om Den Haag klaar. In 1900 werd de Laakhaven aangelegd, die uitgroeide tot de zesde binnenhaven van Nederland.

Naarmate de bevolking groeide, gingen de grachten steeds meer stinken. De rijken hadden huizen buiten de stad om 's zomers de stank te ontvluchten, maar de meeste mensen leefden in de stad. Er waren regelmatig epidemieën. In de 19e eeuw worden de eerste rioleringen aangelegd, en veel grachten overkluisd of gedempt. Een groot probleem in Den Haag was, dat het grachtwater niet kon worden afgevoerd naar de zee. Het Verversingskanaal werd aangelegd naar de Noordzee, maar de Koninginnegracht is nooit tot aan de zee doorgetrokken.

Laat in de 20e eeuw is men in verschillende steden begonnen met het maken van plannen om meerdere oude grachten in ere te herstellen, het zogeheten grachtenplan. Ook is het sinds 2003 mogelijk om een rondvaart door de grachten van Den Haag te maken en door onder andere de Avenue Culinaire en de andere Haagse wijken te varen.

Parken en natuurgebieden

Westbroekpark

Den Haag is voor een stad zeer rijk aan natuur. Binnen de gemeentegrens ligt een omvangrijk, ruigbegroeid duingebied, met daarlangs een breed, natuurlijk zandstrand van bijna tien kilometer lang. Verspreid door de stad liggen enkele grotere en kleinere parken, zoals het Rosarium, St. Hubertuspark, Marlot, de Paleistuin, Wapendal, de Bosjes van Pex, het Westbroekpark en het Zuiderpark. Ook liggen er verscheidene oude landgoederen en bossen, deels op een steenworp van het stadshart: het 120 hectare grote Haagse Bos en Arendsdorp, beide stammend uit de zeventiende eeuw.

De meeste andere landgoederen liggen, soms aaneengesloten, aan de rand van de stad, waar ze een omvangrijke groene gordel vormen die aan de noordkant overgaat in de nog groenere gemeente Wassenaar. Dat zijn onder meer Bloemendaal, Clingendael, Duindigt, Duinweide, Meer & Bos, Ockenburgh, Oostduin, Oosterbeek, Reijgersbergen en Sorghvliet. Tussen Den Haag en Scheveningen liggen de Scheveningse Bosjes en het Nieuwe Scheveningse Bos van samen 116 hectare, vanouds een ongerept en heuvelig duingebied, dat vanaf ongeveer 1700 geleidelijk beplant is om zandverstuiving tegen te gaan.

Ook centrale, parkachtige straten als het Lange Voorhout en de Lange Vijverberg met de grote Hofvijver dragen bij aan de ruime en groene indruk die Den Haag kan maken.

Gastronomie

Den Haag wordt ook wel de culinaire hoofdstad van Nederland genoemd. De voornaamste reden hiervoor is dat de Nederlands-Indische keuken, ook wel de tweede nationale keuken van Nederland genoemd, hier het meest wordt geprofileerd. In Den Haag bevinden zich de oudste Indonesische restaurants van Nederland: Tampat Senang (1922, in 1905 begonnen als 'Oost en West'), Garoeda (1949) en Sarinah (1973).

Dat ook Den Haag grachten heeft, is te zien aan de Bierkade. Vroeger losten vrachtschepen hier hun lading. Tegenwoordig fungeert de kade als jachthaven en wordt ze ook wel de Avenue Culinaire genoemd, een poging van de gemeente Den Haag en Stichting City Mondial om deze buurt wat op te fleuren. Inmiddels hebben zich enkele restaurantjes in de voormalige pakhuizen gevestigd.

Uitgaansgelegenheden

Het uitgaansleven in Den Haag is geconcentreerd rond de omgeving Buitenhof en Groenmarkt, de Grote Markt, het Het Plein en de Plaats. Poppodium Paard van Troje, kortweg 'Het Paard', bestaat sinds 1972.

Den Haag kent ook twee hoerenbuurten: zie prostitutie in Den Haag.

Evenementen

Een optreden van Faith No More tijdens Parkpop 1990

• Beatstad
• Chinees Nieuwjaar Festival in het Haagse Chinatown
• City-Pier-City Loop
• Crossing Border
• De Betovering
• Haagse Pop Week
• Haags Bevrijdingsfestival
• Nederlandse Veteranendag
• Ha-Schi-Ba
• Haags UIT Festival
• Internationaal Kamermuziekfestival Den Haag
• Koninginnenach
• Milan Zuiderpark
• Museumnacht Den Haag
• Parkpop
• State-X New Forms
• TodaysArt
• Tong Tong Fair
• Vuurwerkfestival (Scheveningen)

Muziek

Den Haag heeft sinds 1826 haar eigen conservatorium. Het Paard van Troje is het grootste poppodium in Den Haag.

Afkomstig uit Den Haag zijn onder andere de bands en muzikanten Golden Earring, Shocking Blue, Supersister, Earth & Fire, Di-rect, Kane, De Règâhs, Anouk, De Kraaien en Darkraver.

Winkels en markten

Haagse Passage

Bekende winkelstraten en -centra zijn de Grote Marktstraat, de Spuistraat en Vlamingstraat, de Haagse Passage, de Hoogstraat en Noordeinde, Lange Poten en Korte Poten, Haagsche Bluf, Markthof en de Venestraat. De grootste winkelcentra zijn Haaglanden MegaStores en winkelcentrum Leyweg. De Haagse Markt is de grootste permanente markt in openlucht van Europa. Er is elke week op maandag, woensdag, vrijdag en zaterdag markt.

Op donderdagavond is het koopavond in Den Haag. Net als in de andere grote steden (Amsterdam en Rotterdam) mochten eerst alleen de (groot)winkelbedrijven in het centrum op zondag open zijn. Als enige van de grotere steden in Nederland mogen sinds een paar jaar ook de winkels in de Haagse buitenwijken van 10.00 - 18.00 uur op zondag geopend zijn. Door deze beslissing is de concurrentiepositie van de kleinere winkels (veelal gerund door allochtonen) in de buitenwijken verbeterd wat de leefbaarheid van de buitenwijken ten goede komt. De binnenstad van Den Haag was in 2009 genomineerd voor 'Beste binnenstad van Nederland'. Ook telt Den Haag het hoogste aantal exclusieve winkelformules van alle steden in Nederland (75).

Onderwijs, welzijn en sport

Onderwijs

Het Gymnasium Haganum

Den Haag heeft twee zelfstandige gymnasia: het Gymnasium Haganum en het Christelijk Gymnasium Sorghvliet

Er zijn vele basisscholen en middelbare scholen die onderwijs op de niveaus van vmbo tot en met gymnasium geven. Voorbeelden hiervan zijn Christelijk College de Populier, Aloysius College, Segbroek College, Dalton Den Haag, Zandvlietcollege, Edith Stein College, Rooms-Katholieke Basisschool de Paradijsvogel, Lyceum Ypenburg, het Vrijzinnig-Christelijk Lyceum en het Haags Montessori Lyceum (HML). Deze laatste school is met name bekend omdat een aantal bekende Nederlanders hier hun opleiding hebben genoten.

Hoewel de stad niet over een grote zelfstandige universiteit beschikt, zijn er wel de Hague Academic Coalition, het T.M.C. Asser Instituut, het The Hague Forum for Judicial Expertise, het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut, het Institute of Social Studies, het The Hague Academy of International Law, een dependance van Universiteit Leiden, de Haagse Hogeschool, Hogeschool Inholland Den Haag, Hotelschool Den Haag en een dependance van Hogeschool Helicon. Verder is het de thuishaven voor een van Nederlands grootste en meest vooraanstaande instituten op gebied van kunstonderwijs, namelijk de Haagse Hogeschool voor de Beeldende Kunsten, Muziek en Dans. Deze bestaat uit het Koninklijk Conservatorium, de Koninklijke Academie voor de Beeldende Kunsten en de Balletacademie van het Koninklijk Conservatorium. Ook in Den Haag gevestigd is de Vrije Academie (voluit: Vrije Academie Werkplaats voor Beeldende Kunsten). Sinds 2010 wordt universitair onderwijs gegeven aan de The Hague University. In 2011 is The Hague Institute for Global Justice opgericht.

Ziekenhuizen

• HagaZiekenhuis (met locaties Leyweg en Sportlaan, Juliana Kinderziekenhuis en Buitenpolikliniek Wateringseveld)
• MCH Westeinde
• Ziekenhuis Bronovo

Sport

Het logo van voetbalclub ADO Den Haag op het Kyocera Stadion

De profvoetbalclub van Den Haag is ADO, dat uitkomt in de Eredivisie na te zijn gepromoveerd via de play-offs in 2007/2008. In de Topklasse komt HBS uit. Andere voetbalclubs in de stad zijn Duindorp SV, DUNO, SVC '08, HVV, Quick, BMT, (HVV) Laakkwartier, VCS, VUC, Quick Steps, v.v. Escamp, SV Loosduinen, Graaf Willem II VAC, SV Houtwijk, RKSV GDA, SV Die Haghe, SVV Scheveningen, VV Haagse Hout, VV SVH en nog vele andere voetbalclubs voor de jeugd.

Honkbalvereniging ADO komt uit in de hoogste klasse, net als het eerste herensoftbalteam van Storks. Verder zijn er in Den Haag enkele bekende hockeyclubs: HCKZ, HDM en HDS. De succesvolle ijshockeyploeg HYS The Hague is gehuisvest is in De Uithof, waar - naast een ijshockeybaan - ook een 400m-schaatsbaan, een kartbaan, een skihal, een gamehal en een klimwand zijn.

Voorts zijn er twee roeiverenigingen: burgerroeivereniging De Laak en studentenroeivereniging H.S.R.V. Pelargos. De Laak is in 1911 opgericht; Pelargos in 2002. De twee verenigingen kennen een innige samenwerking, ook al is in 2009 de nieuwe botenloods van Pelargos geopend, waardoor zij meer op eigen benen is komen te staan. De Haagse roeiwedstrijd is de Laak Pelargos Prognose Race (LPPR) en wordt ieder jaar begin maart gehouden. Een paar zwemverenigingen in Den Haag zijn Zwemlust '68 en DES; op het gebied van duiksport is er Amphibius Onderwatersport.

Op korfbalgebied zijn er voormalig landskampioen Die Haghe en op handbalgebied eredivisieclub Hellas Den Haag. BC Drop Shot was de eerste kampioen van de eredivisie badminton. Den Haag heeft verder ook tal van judoclubs, waaronder Shi Sei, Lu Gia Jen en Kian Schi.

Hoofdzakelijk door het Haagse duingebied loopt de Europese wandelroute E9, ter plaatse ook North Sea Trail of Hollands Kustpad geheten. De E9 loopt langs de kust van Portugal naar de Baltische staten. De route komt vanuit Monster via Kijkduin en loopt via Scheveningen naar Meijendel bij Wassenaar. Daarnaast is Den Haag het startpunt van de Europese wandelroute E11 die loopt tot aan de grens van Polen en Litouwen. Vanaf Scheveningen loopt de route via het centrum naar Wassenaar.

Economie

De Haagse economie is een diensteneconomie. De meeste werkgelegenheid in de stad, 26% of 56.000 personen in 2006 wordt geboden door de overheid en internationale organisaties. Grote werkgevers uit deze sector zijn onder andere de gemeente Den Haag en de ministeries van Defensie, Justitie, VROM, Buitenlandse Zaken, Binnenlandse Zaken en Verkeer en Waterstaat.

Andere belangrijke sectoren in de stad zijn de zakelijke dienstverlening met 19% van de werkgelegenheid, de gezondheidszorg met 14%, vrijetijdseconomie met 10%, kleinschalige industrie en groothandel met 10%, en de TMT (technologie, Media en Telecom) sector met 10%. De 10 grootste commerciële werkgevers zijn goed voor 11% van de werkgelegenheid: KPN, ING Bank, PostNL, T-Mobile, HTM, AEGON, Siemens, Ahold en Shell.

Verkeer en vervoer

Station Den Haag Centraal, het grootste kopstation van Nederland

Den Haag is per auto te bereiken over de autosnelwegen A4, A12, A13, A44/N44 en Ring Den Haag.

De meeste reizigers die Den Haag per trein aandoen, reizen via de spoorwegstations Den Haag Centraal en Den Haag HS. Op het laatstgenoemde station stopten tot 9 december 2012 ook internationale treinen. Er zijn nog een aantal kleinere stations, te weten Moerwijk, Ypenburg, Laan van NOI en Mariahoeve. Den Haag heeft directe treinverbindingen met onder andere Leiden, Haarlem, Schiphol, Amsterdam Centraal, Gouda, Utrecht, Groningen, Leeuwarden, Enschede, Deventer, Delft, Rotterdam Centraal, Vlissingen, Eindhoven en Venlo.

HTM Personenvervoer verzorgt met een uitgebreid net van 11 tramlijnen, 10 buslijnen en 6 nachtbuslijnen het vervoer in Den Haag en omliggende gemeenten. Onder de naam RandstadRail verzorgt de HTM sinds september 2007 2 lijnen van en naar Zoetermeer en de RET exploiteert Metrolijn E van en naar Rotterdam Centraal. Sinds 2011 is deze lijn samengegaan met de gelijknamige lijn naar metrostation Slinge in Rotterdam. De streekvervoerverbindingen met Den Haag zijn per 30 augustus 2009 grotendeels in handen van Veolia en sinds 9 december 2012 ook van Arriva. Tot 2009 werd het streekvervoer er volledig geëxploiteerd door Connexxion, en sindsdien nog gedeeltelijk tot eind 2012.

Per 10 februari 2010 werd de naam van Rotterdam Airport veranderd in Rotterdam The Hague Airport. Het vliegveld is bereikbaar via de autosnelweg A13.

Politiek

Stadsbestuur

Zie ook de lijst van burgemeesters van Den Haag.

Het stadhuis, bijgenaamd "Het IJspaleis"

Het college van burgemeester en wethouders voor de periode 2010-2014 wordt gevormd door een coalitie bestaande uit PvdA, VVD, D66 en CDA (26 van de 45 zetels). Het coalitieakkoord heet "Aan de Slag!".

De voorzitter van het College van B&W is burgemeester:

• Jozias van Aartsen (VVD), openbare orde en veiligheid, bestuursdienst en brandweer

De wethouders (8) zijn:

• Marjolein de Jong (D66), Cultuur, Broedplaatsen, Deel Ruimtelijke ontwikkeling (Internationale Zone, Binnenstad en Kijkduin), Internationaal profiel, Stadsdeel Centrum;
• Ingrid van Engelshoven (D66), Onderwijs, Bibliotheken, Aansluiting onderwijs - arbeidsmarkt, Stadsdelen en Deconcentratie, Stadsdeel Haagse Hout;
• Karsten Klein (CDA), Sport, Welzijn, Jeugd, Stadsdeel Loosduinen;
• Boudewijn Revis (VVD), Financiën, Stadsbeheer, Stadsdeel Segbroek;
• Peter Smit (VVD), Deel Ruimtelijke ontwikkeling (Binckhorst, Den Haag Centraal en Vlietzone), Verkeer en vervoer, Stadsdeel Leidschenveen – Ypenburg;
• Marnix Norder (PvdA), Wonen, Deel Ruimtelijke ordening, Integratie, Krachtwijkenaanpak, Stadsdeel Scheveningen;
• Henk Kool (PvdA), Sociale zaken, Werkgelegenheid, Economie,Stadsdeel Laak;
• Rabin Baldewsingh (PvdA), Volksgezondheid, Duurzaamheid, Archeologie, monumenten, media, P&O en ICT en Stadsdeel Escamp.

Samenstelling gemeenteraad

Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2010 kon men bij bepaalde wijken een grote voorkeur zien voor een bepaalde partij. De PvdA was populair in de wijken Centrum, Schilderswijk, Transvaal, Bouwlust en Laakkwartier. In deze wijken wonen veel allochtonen en deze mensen stemmen traditioneel vooral op die partij. In de wijken Rustenburg-Oostbroek, Leyenburg, Scheveningen, Loosduinen, Waldeck en Kraayenstein stemden velen op de PVV. De VVD had veel stemmers in de gebieden Benoordenhout en Ypenburg.

Vanaf 1962 is de Haagse gemeenteraad als volgt samengesteld:

Gemeenteraadszetels
Partij	1962	1966	1970	1974	1978	1982	1986	1990	1994	1998	2002	2006	2010
PvdA	17	12	14	18	17	14	18	12	9	11	10	15	10
Partij voor de Vrijheid	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	8 (6)
VVD	7	8	10	13	11	14	11	9	11	12	11	10	7
D66	-	-	3	-	3	2	2	7	7	3	3	2	6
CDA	17	16	14	10	13	10	10	10	7	6	7	5	3
GL	3	4	2	3	1	4	3	3	4	5	3	3	3
SP	-	-	-	-	-	-	-	-	1	3	2	4	2
Haagse Stadspartij	-	-	-	-	-	-	-	-	-	1	1	1	2
Politieke Partij Scheveningen	-	-	-	-	-	-	-	-	-	3	3 (2)	1	1
Islam Democraten	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	1	1
Partij voor de Dieren	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	1
Partij van de Eenheid (Lijst A. Khoulani)	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	1
CU/SGP	-	-	-	-	-	1	1	1	1	1	1 (2)	1	-
Lijst Pim Fortuyn	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	1	-
Solidair Nederland	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	1	-
Leefbaar Den Haag	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	4 (2)	-	-
CP(86)/CD	-	-	-	-	-	-	-	3	5	-	-	-	-
Overige	1	5	2	1	-	-	-	-	-	-	0 (2)	-	- (2)
Totaal	45	45	45	45	45	45	45	45	45	45	45	45	45

Noot 1: de tabel bevat de oorspronkelijke zetelaantallen direct na de gemeenteraadsverkiezingen. Tussen haakjes staat wat de zetelaantallen daarna waren.

Noot 2: partijen als GL, CDA en CU bestonden vroeger uit andere partijen die later zijn samengegaan in hoe ze nu heten. Vanwege de vergelijkbaarheid is de huidige naam ook voor het verleden gebruikt.

Aangrenzende gemeenten

Aangrenzende gemeenten
		Wassenaar
		Leidschendam-Voorburg Pijnacker-Nootdorp Zoetermeer
Westland	Delft	Rijswijk

Stedenbanden

• Warschau (Polen) - sinds 1990
• Bethlehem (Palestijnse Autoriteit) - sinds 2000

Daarnaast voert Den Haag een beleid om samenwerkingsverbanden aan te gaan met diverse herkomstlanden van zijn burgers. Sinds 2002 werkt Den Haag samen met Suriname, en in 2009 werd een samenwerkingsovereenkomst gesloten met de Marokkaanse provincies Nador, Al Hoceima en Taza en zijn er plannen gesmeed om ook zulke overeenkomsten te sluiten met Turkije en de Antillen.

Media

Kranten

• AD/Haagsche Courant
• De Nieuwe Loosduinse Krant
• Den Haag Centraal
• Posthoorn
• ZuidwestNieuws
• LEVEN! Magazine

Radio en televisie

• RTV West
• Den Haag FM
• Den Haag TV
• Hofstad Radio
• Infothuis
• PartyMania TV - Haagse Jongeren Omroep
• Groen Geel Hart TV - ADO supporters TV

Externe links

• Website van de gemeente Den Haag

Bronnen, noten en/of referenties Helm, F.J.A.M. van der, "'t Sluijsje (1580-1834), het onbekende Rijswijkse buurtschap bij Den Haag, 's-Gravenhage", 2007, uitgave in eigen beheer Helm, F.J.A.M. van der, "De oude heerlijkheid Nieuwveen, bijna weer bij Den Haag gevoegd", in Noitdorpsche Historiën, jaargang 6, nr. 2, 2007, blz. 3 e.v.

	Plaatsen en wijken in de gemeente Den Haag
Stad: Den Haag     Buurtschap: Haagoord Stadsdelen: Centrum · Escamp · Haagse Hout · Laak · Leidschenveen-Ypenburg · Loosduinen · Scheveningen · Segbroek Bedrijventerreinen: Forepark · Binckhorst Zuid-Holland: Steden en dorpen    Nederland: Provincies · Gemeenten

52° 05' NB 4° 18' OL