Dependentiegrammatica

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

De dependentiegrammatica ofwel valentiegrammatica (afgeleid van de in de chemie gebruikte term valentie; zie ook valentie van werkwoorden) is een reeds in de Middeleeuwen door Thomas von Erfurt bedachte en later door Lucien Tesnière uitgewerkte theorie binnen de syntaxis.

De depentiegrammatica onderscheidt zich van de traditionele zinsstructuurgrammatica door het ontbreken van woordgroepknopen. In plaats daarvan wordt de structuur van een zin of zinsdeel volledig bepaald door het woord dat als hoofd dienst doet. Meestal is dit hoofd een zelfstandig naamwoord of werkwoord, of eventueel een voorzetsel (bij voorzetselconstituenten). De woorden of zinsdelen die van het hoofd afhangen worden dependenten genoemd. Dependenten die van zelfstandige naamwoorden afhangen zijn dus bijvoorbeeld lidwoorden, bijvoeglijke naamwoorden en bezittelijke voornaamwoorden. Dependenten die van werkwoorden afhangen zijn over het algemeen argumenten.

De basisgedachte is dat het hoofd een "gat" creëert dat door woorden van een andere lexicale categorie - de dependenten - wordt opgevuld (dit idee is met name ontwikkeld door Karl Bühler). In een zin als Karel eet een boterham zijn de dependenten Karel en een boterham afhankelijk van het hoofd eet. De zin kan gemakkelijk worden uitgebreid met nieuwe dependenten:

  • Karel eet ('s middags) een boterham (voor de televisie), enz.

De grens tussen bijvoorbeeld een als dependent dienst doende bepaling en een complement is niet altijd duidelijk. Een complement is in principe nooit weglaatbaar.

In valentiewoordenboeken wordt beschreven hoe hoofden dependenten aan zich binden, ofwel de valentie. Dergelijke hulpmiddelen zijn onmisbaar bij het vertalen.

Verwante begrippen[bewerken]

De schakelgrammatica lijkt op de depentiegrammatica, maar werkt niet met hoofd/dependens-structuren. In plaats daarvan staat het verband tussen de woorden onderling centraal.

De operatorgrammatica is een soort dependentiegrammatica waar ook de semantiek een rol in speelt. Deze grammatica veronderstelt een groot aantal transformaties waardoor dependentiestructuren worden "samengeperst" tot compacte en variabele oppervlaktevormen. Ook hangen de operatoren hier af van de argumenten, en niet andersom.

Zie ook[bewerken]