Deus ex machina
Deus ex machina (Latijn: "god uit een machine") is een narratieve techniek waarbij er sprake is van een onverwachte of bovennatuurlijke ontknoping van een verhaal. Men spreekt van een deus ex machina als de plot van een verhaal, plotseling en niet logisch voortkomend uit wat eraan voorafging, door iets of iemand tot een einde wordt gebracht. Dat kan variëren van het ingrijpen van een goddelijk of bovennatuurlijk personage tot de introductie van een wapen met een superkracht. De term is een leenvertaling van het Griekse apo mêkhanês theos (ἀπὸ μηχανῆς θεός). Het meervoud is dei ex machina.
Klassiek theater[bewerken]
De term vindt zijn oorsprong in het klassieke Griekse en Romeinse theater waar een schrijver een verhaallijn, die niet verder ontwikkeld kon worden, vaak oploste door een god ten tonele te voeren. De tekst van het goddelijk personage bood de schrijver de gelegenheid de eraan voorafgaande dramatische handeling binnen een bespiegelend en moralistisch kader te plaatsen en het verhaal op bovennatuurlijke wijze tot een goed of kwaad einde te brengen. De ‘wonderbaarlijke verschijning’ doemde op ingenieuze wijze met behulp van een toneelmachine op, of werd van bovenaf op de speelvloer neergelaten.
Euripides behoort tot de eersten die het effect gebruikt. In zijn tragedies: Hippolytos, Iphigeneia in Tauris, Orestes, Helena en Andromache, verschijnen respectievelijk Artemis, Athena, Apollon, Kastor en Thetis. In Philoktetes van Sophokles verschijnt Herakles. In Vondels Gijsbrecht van Aemstel biedt Aartsengel Rafaël een oplossing. Ook in het muziektheater bieden de personificaties van goden (of van hun boodschappers) geregeld troost en uitkomst.
Modern gebruik[bewerken]
Al gaat het niet meer altijd om een 'goddelijke ingreep', ook hedendaagse schrijvers van fictie kiezen er regelmatig voor een verhaal tot een einde te brengen via een bovennatuurlijke of onwaarschijnlijke gebeurtenis [1] Zowel in computerspellen [2], als in scenario's van film- en tv-producties en stripverhalen kiezen schrijvers er soms voor een plot tot een einde te brengen via een onwaarschijnlijke gebeurtenis. Een dergelijke wending in een verhaal kan een dramaturgische 'noodgreep’ zijn. Een andere mogelijkheid is dat de wonderbaarlijke ontwikkeling geboren wordt uit de behoefte van de auteur de grenzen van logica en werkelijkheid te overschrijden.
Kritiek[bewerken]
Het gebruik van een deus ex machina wordt doorgaans niet gewaardeerd door critici. Dat was in de Griekse oudheid al zo. De argumenten zijn dat het de geloofwaardigheid van een verhaal aantast en zou getuigen van een gebrek aan inventiviteit. Aristoteles bekritiseerde een bovennatuurlijke ontknoping van een verhaal in zijn Poetica. Hij was van mening dat de verhaallijn dient te worden afgerond met een dramatische oplossing die, als gevolg van de eraan voorafgaande actie, voortkomt uit het verhaal zelf.
| Bronnen, noten en/of referenties |
