Deus ex machina

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Medea's vlucht door de lucht in de wagen van de god van de zon. (Grieks theater van Syracuse, 2009, regie Krzysztof Zanussi)

Deus ex machina (Latijn: "god uit een machine") is een narratieve techniek waarbij er sprake is van een onverwachte ontknoping van een verhaal. Men spreekt van een deus ex machina als de plot van een verhaal, plotseling en niet logisch voortkomend uit wat eraan voorafging, door iets of iemand tot een einde wordt gebracht. Dat kan variëren van het ingrijpen van een goddelijk of bovennatuurlijk personage tot de introductie van een wapen met een superkracht. De term is een leenvertaling van het Griekse apo mêkhanês theos (ἀπὸ μηχανῆς θεός). Het meervoud is dei ex machina.

Klassiek theater[bewerken]

De term vindt zijn oorsprong in het klassieke Griekse en Romeinse theater waar een schrijver een verhaallijn, die niet verder ontwikkeld kon worden, vaak oploste door een god ten tonele te voeren. De tekst van het goddelijk personage bood de schrijver de gelegenheid de eraan voorafgaande dramatische handeling binnen een bespiegelend en moralistisch kader te plaatsen en het verhaal op bovennatuurlijke wijze tot een goed of kwaad einde te brengen. De ‘wonderbaarlijke verschijning’ doemde op en verdween met behulp van toneelmachinerie (een voor het publiek onzichtbaar systeem van kabels, gewichten en katrollen).[1]

Euripides behoort tot de eersten die het effect gebruikt. In zijn tragedies: Hippolytos, Iphigeneia in Tauris, Orestes, Helena en Andromache, verschijnen respectievelijk Artemis, Athena, Apollon, Kastor en Thetis. Tijdens het laatste epeisodion van Euripides' Medea stijgt de titelheldin ten hemel in de met gevleugelde draken bespannen wagen van de zonnegod Helios. In Philoktetes van Sophokles verschijnt Herakles. In Vondels Gijsbrecht van Aemstel biedt Aartsengel Rafaël een oplossing. Ook in het muziektheater biedt de personificatie of het ingrijpen van een god (of van een goddelijke boodschapper) geregeld troost en uitkomst.

Modern gebruik[bewerken]

Al gaat het niet meer altijd om een 'goddelijke' ingreep, ook hedendaagse schrijvers van fictie kiezen er regelmatig voor een verhaal tot een 'uit de lucht gevallen' einde te brengen.[2] Ook in computerspellen,[3] in scenario's van film- en tv-producties en stripverhalen kiezen schrijvers er soms voor een plot af te ronden via een onwaarschijnlijke of bovennatuurlijke gebeurtenis. Een dergelijke wending in een verhaal kan een dramaturgische 'noodgreep’ zijn. Een andere mogelijkheid is dat de wonderbaarlijke ontwikkeling geboren wordt uit de behoefte van de auteur de grenzen van logica en werkelijkheid te overschrijden.

Kritiek[bewerken]

Het gebruik van een deus ex machina wordt doorgaans niet gewaardeerd door critici. Dat was in de Griekse oudheid al zo. De argumenten zijn dat het de geloofwaardigheid van een verhaal aantast en zou getuigen van een gebrek aan inventiviteit. Aristoteles bekritiseerde een bovennatuurlijke ontknoping van een verhaal in zijn Poetica. Hij was van mening dat de verhaallijn dient te worden afgerond met een dramatische oplossing die, als gevolg van de eraan voorafgaande actie, voortkomt uit het verhaal zelf.

Bronnen, noten en/of referenties
  1. In het theater van de renaissance spreekt men van: het kunst en vliegwerk, zie: DBNL, Algemeen Letterkundig Lexicon, G.J. van Bork, D. Delabastita, H. van Gorp, P.J. Verkruijsse, G.J. Vis.
  2. "I HAD A WORD WITH THE GODS."(en) Pratchett, Terry, Mort, Gollancz, 1987, p. 312
  3. Deus Ex
Genres epiek: anekdote · ballade · epos · fabel · gedicht · genre · inleiding · kort verhaal · legende · mythe · novelle · parabel · raamvertelling · reisverhaal · roman · saga · sage · sprookje · thriller · verhaal · vignet · volksballade · volksverhaal
Verloop en verhaallijn: catharsis · cliffhanger · climax · deus ex machina · drie-actstructuur · epiloog · expositie · fabel · plot · plotpoint · proloog · startplotscène · rode draad · scenario · setup · synopsis · verhaallijn
Begin en einde: ab ovo · in medias res · in ultimas res · incipit · openingsscène · openingszin · post rem · terminus
Personage: aangever · alter ego · alteriteit · antagonist · antiheld · bijfiguur · bijrol · booswicht · byroniaanse held · deuteragonist · flat character · held · hoofdpersoon · hoofdrol · karakter · protagonist · round character · tritagonist · typetje · uitverkorene · underdog
Spanning: cliffhanger · spanning
Vertelperspectief en vertelinstantie: afwisselend perspectief · auctoriële verteller · focalisatie · gedramatiseerd · homodiëgetische vertelling · heterodiëgetische vertelling · ik-perspectief · onbetrouwbare verteller · personele verteller · point of view · rhema · voice-over
Motief & thema: abstract en concreet motief · leidmotief · motto · thema · topos
Tijd & ruimte: eenheidsconventie · flashback · flashforward · kalendertijd · mise en abyme · opschuivende tijdlijn · parallel universum · praesens historicum · tijdverruiming · verteltijd · vertelde tijd
Stijl: directe rede · dramatische ironie · indirecte rede · red herring · shooting the messenger · register · stijl · stream of consciousness · suspension of disbelief · show, don't tell · verteltechniek · vrije indirecte rede
Scenario: premissesynopsistreatmentscenariofilmdraaiboekstoryboard
Stijlperiode: middeleeuwen · renaissance · maniërisme · barok · verlichting · sentimentalisme · preromantiek · romantiek · realisme · impressionisme · naturalisme · neoromantiek · symbolisme · expressionisme · constructivisme · dadaïsme · surrealisme · nieuwe zakelijkheid · magisch realisme · existentialisme · vijftigers · modernisme · postmodernisme
Studie: driehoek van Petersen · literaire kritiek · narratologie · topische vragen · verhaalanalyse