Diakritisch teken

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Toetsenbord met diakritische tekens.
De ontwikkeling van de umlaut, geïllustreerd aan de hand van het woord "schön". De schrijfwijze gaat van "schoen" naar "schon" met een kleine "e" boven de "o", tot uiteindelijk "schön" met twee kleine haaltjes boven de "o".

Een diakritisch teken is een schriftteken dat boven, onder of door een letter gezet wordt ter aanduiding van de uitspraak.

Functies[bewerken]

Met diakritische tekens kunnen verschillende aspecten van de uitspraak worden aangegeven:

  • een geheel andere klank dan bij dezelfde letter zonder het diakritische teken, bv. de umlaut in het Duits;
  • de lengte van de klank, bv. het accent aigu in het Hongaars en het Tsjechisch;
  • de klemtoon van een woord, bv. het accent aigu/grave in het Spaans resp. het Italiaans;
  • verschillende toonhoogten in Aziatische toontalen zoals het Standaardmandarijn en Vietnamees;
  • het apart uitspreken van de letter, bv. het trema in het Nederlands, het Frans en het Grieks.

Soms is een diakritisch teken niet (of niet meer) nodig voor de uitspraak maar wordt het alleen gebruikt om etymologische redenen, bijvoorbeeld het accent circonflexe in het Franse woord maître, en/of om homografen te onderscheiden, bijvoorbeeld het accent grave in het Franse woordpaar ou ("of") en ("waar").

Status[bewerken]

Diakritische tekens kunnen in verschillende talen een verschillende status hebben:

  • Een letter met een diakritisch teken is een aparte letter met een eigen plaats in het alfabet van de desbetreffende taal. Dit is onder andere het geval met de Poolse ł (na de l), de Spaanse ñ (na de n) en Scandinavische tekens zoals æ, ø, å, ä en ö (na de z, in die volgorde).
  • Het diakritische teken levert geen nieuwe letter op en het diakritische teken mag niet weggelaten worden. Dit is het geval met de Duitse umlaut en in het Iers met de síneadh.
  • Het diakritische teken wordt in de praktijk soms weggelaten, vooral op hoofdletters. Volgens sommigen is het zelfs correct de tekens op hoofdletters weg te laten. In het Frans is dit vaak de praktijk, hoewel volgens de officiële regels van de Académie française ook op hoofdletters diakritische tekens verplicht zijn.[1] Ook Spaanse schrijvers staan erom bekend dat ze zich weinig gelegen laten liggen de juiste plaatsing van de accentjes (ñ is daarop een uitzondering, want dat is een aparte letter). In het Nederlands worden officieel ook geen accenten op hoofdletters geschreven (behalve als het woord volledig in hoofdletters is geschreven[2]), maar in de praktijk gebeurt dit vaak wel (Één in plaats van Eén).
  • Het diakritische teken hoort niet bij het woord, maar wordt geschreven om nadruk te geven, de klemtoon aan te geven of te verplaatsen, of om verwarring met andere woorden te voorkomen. Dit wordt in het Nederlands nogal eens gebruikt: vóórkomen, alléén.

Een letter met diakritisch teken kan een ligatuur zijn. Zo is de Duitse ä eigenlijk een combinatie van a en e. Er zijn ook ligaturen die niet als letter met diakritisch teken beschouwd kunnen worden, zoals æ en ß.

In verschillende talen[bewerken]

We komen vooral veel diakritische tekens tegen in talen die vroeger in een ander alfabet werden geschreven, zoals het Turks, dat vroeger in het Arabische en nu in het Latijns alfabet wordt geschreven. Ook het Quốc ngữ in Vietnam, het Tsjechisch en het Pools zijn hier voorbeelden van.

Het Latijnse alfabet kent een heel scala aan diakritische tekens. Ook het Arabische, het cyrillische, het Griekse, het Hebreeuwse en het Thaise schrift maken gebruik van diakritische tekens.

Het hanyu pinyin, het transliteratiesysteem van het Chinees, gebruikt diakritische tekens om de toon van het woord aan te geven.

In het Nederlands komen diakritische tekens niet zo heel vaak voor, en vanouds maakten basisscholieren er misschien pas mee kennis als ze Frans leerden. Dat zou kunnen verklaren waarom ze, ook in het Nederlands, meestal met de Franse naam worden aangeduid. Typografen gebruiken Nederlandse namen (kuut, graaf) die van de Franse zijn afgeleid. De umlaut is natuurlijk vooral uit het Duits bekend. In de Limburgse dialecten komen diakritische tekens veel vaker voor. Zo bevat het Maastrichts in vrijwel iedere zin een diakritisch teken. In het Nederlands kent men:

Voor het gebruik van deze diakritische tekens, zie accenttekens in de Nederlandse spelling.

Tekens die niet in het Nederlands worden gebruikt zijn:

Samengesteld symbool[bewerken]

Onderstaande tabel geeft een deel van de mogelijke diakritische tekens.

  • Wat er in de kolom 'Afk' staat is de manier om het teken samen te stellen in het typesettingpakket LaTeX dat vooral voor (technisch) wetenschappelijke teksten wordt gebruikt. LaTex bouwt voort op TeX als een verzameling macro's.
  • In HTML doe je dat met &# (een ampersand en een kardinaalteken), gevolgd door het decimale Unicodenummer van het teken en sluit je af met een puntkomma ';'.
  • In Windows doe je dat door de Alt-toets (zie deze kolom) vast te houden terwijl je de cijfers op het numerieke eiland (NumLock áán) inklopt.
  • UTF-8 is de nl.wikipedia-codering van Unicode. Vóór ieder groepje van 2 tekens staat een % om aan te geven dat het hier om een hexadecimaal weergegeven getal gaat.
  • De kolom 'cp' geeft met een 1 aan dat de tekens in de in Nederland gebruikelijke Latin-1-codepagina beschikbaar is. De A geeft aan dat dit beschikbaar is in Unicode.[3]
  • In de laatste kolom staat een zo mogelijk Nederlandse vertaling van de officiële Engelse benaming.

Diakrieten[bewerken]

Teken Afk HTML Alt-code UTF-8 cp Naam Teken Afk HTML Alt-Code UTF-8 cp Naam
a letter a   A Letter A
à \`a à alt-0224  %C3%A0 1 a-grave À \`A À alt-0192  %C3%80 1 A-grave
á \'a á alt-0225  %C3%A1 1 a-aigu Á \'A Á alt-0193  %C3%81 1 A-aigu
â \^a â alt-0226  %C3%A2 1 a-circonflex  \^A  alt-0194  %C3%82 1 A-circonflex
ã \~a ã alt-0227  %C3%A3 1 a-tilde à \~A à alt-0195  %C3%83 1 A-tilde
ä \"a ä alt-0228  %C3%A4 1 a-trema Ä \"A Ä alt-0196  %C3%84 1 A-trema
å \oa å alt-0229  %C3%A5 1 a-corona Å \oA Å alt-0197  %C3%85 1 A-corona
ā \-a ā alt-0257  %C4%81 A a-macron Ā \-A Ā alt-0256  %C4%80 A A-macron
ă \ua ă alt-0259  %C4%83 A a-breve Ă \uA Ă alt-0258  %C4%82 A A-breve
ą \;a ą alt-0261  %C4%85 A a-ogonek Ą \;A Ą alt-0260  %C4%84 A A-ogonek
c letter c C Letter C
ç \,c ç alt-0231  %C3%A7 1 c-cedille Ç \,C Ç alt-0199  %C3%87 1 C-cedille
ć \'c ć alt-0263  %C4%87 A c-aigu Ć \'C Ć alt-0262  %C4%86 A C-aigu
ĉ \^c ĉ alt-0265  %C4%89 A c-circonflex Ĉ \^C Ĉ alt-0264  %C4%88 A C-circonflex
ċ \.c ċ alt-0267  %C4%8B A c-puntop Ċ \.C Ċ alt-0266  %C4%8A A C-puntop
č \vc č alt-0269  %C4%8D A c-caron Č \vC Č alt-0268  %C4%8C A C-caron
d letter d D Letter D
ď \vd ď alt-0271  %C4%8F 1 d-caron Ď \vD Ď alt-0270  %C4%8E 1 D-caron
đ \-d đ alt-0273  %C4%91 1 d-macron Đ \-D Đ alt-0272  %C4%90 1 D-macron
e letter e E Letter E
è \`e è alt-0232  %C3%A8 1 e-grave È \`E È alt-0200  %C3%88 1 E-grave
é \'e é alt-0233  %C3%A9 1 e-aigu É \'E É alt-0201  %C3%89 1 E-aigu
ê \^e ê alt-0234  %C3%AA 1 e-circonflex Ê \^E Ê alt-0202  %C3%8A 1 E-circonflex
ë \"e ë alt-0235  %C3%AB 1 e-trema Ë \"E Ë alt-0203  %C3%8B 1 E-trema
ē \-e ē alt-0275  %C4%93 A e-macron Ē \-E Ē alt-0274  %C4%92 A E-macron
ĕ \ue ĕ alt-0277  %C4%95 A e-breve Ĕ \uE Ĕ alt-0276  %C4%94 A E-breve
ė \.e ė alt-0279  %C4%97 A e-puntop Ė \.E Ė alt-0278  %C4%96 A E-puntop
ę \;e ę alt-0281  %C4%99 A e-ogonek Ę \;E Ę alt-0280  %C4%98 A E-ogonek
ě \ve ě alt-0283  %C4%9B A e-caron Ě \vE Ě alt-0282  %C4%9A A E-caron
g letter g G Letter G
ĝ \vg ĝ alt-0285  %C4%9D A g-circonflex Ĝ \vG Ĝ alt-0284  %C4%9C A G-circonflex
ğ \ug ğ alt-0287  %C4%9F A g-breve Ğ \uG Ğ alt-0286  %C4%9E A G-breve
ġ \.g ġ alt-0289  %C4%A1 A g-puntop Ġ \.G Ġ alt-0288  %C4%A0 A G-puntop
ģ \;g ģ alt-0291  %C4%A3 A g-ogonek Ģ \;G Ģ alt-0290  %C4%A2 A G-ogonek
h letter h H Letter H
ĥ \vh ĥ alt-0293  %C4%A5 A h-circonflex Ĥ \vH Ĥ alt-0292  %C4%A4 A H-circonflex
ħ \-h ħ alt-0295  %C4%A7 A h-macron Ħ \-H Ħ alt-0294  %C4%A6 A H-macron
i letter i I Letter I
ì \`i ì alt-0236  %C3%AC 1 i-grave Ì \`I Ì alt-0204  %C3%8C 1 I-grave
í \'i í alt-0237  %C3%AD 1 i-aigu Í \'I Í alt-0205  %C3%8D 1 I-acute
î \^i î alt-0238  %C3%AE 1 i-circonflex Î \^I Î alt-0206  %C3%8E 1 I-circonflex
ï \"i ï alt-0239  %C3%AF 1 i-trema Ï \"I Ï alt-0207  %C3%8F 1 I-trema
ĩ \~i ĩ alt-0297  %C4%A9 A i-tilde Ĩ \~I Ĩ alt-0296  %C4%A8 A I-tilde
ī \-i ī alt-0299  %C4%AB A i-macron Ī \-I Ī alt-0298  %C4%AA A I-macron
ĭ \ui ĭ alt-0301  %C4%AD A i-breve Ĭ \uI Ĭ alt-0300  %C4%AC A I-breve
ı \i ı alt-0305  %C4%B1 A i-puntloos
İ \.I İ alt-0304  %C4%B0 A I-puntop
į \;i į alt-0303  %C4%AF A i-ogonek Į \;I Į alt-0302  %C4%AE A I-ogonek
j letter j J Letter J
ĵ \^j ĵ alt-0309  %C4%B5 A j-circonflex Ĵ \^J Ĵ alt-0308  %C4%B4 A J-circonflex
k letter k K Letter K
ķ \,k ķ alt-0311  %C4%B7 A k-cedille Ķ \,K Ķ alt-0310  %C4%B6 A K-cedille
ĸ  ??? ĸ alt-0312  %C4%B8 A k-ra
l letter l L Letter L
ĺ \'l ĺ alt-0314  %C4%BA A l-aigu Ĺ \'L Ĺ alt-0313  %C4%B9 A L-aigu
ļ \,l ļ alt-0316  %C4%BC A l-cedille Ļ \,L Ļ alt-0315  %C4%BB A L-cedille
ľ \;l ľ alt-0318  %C4%BE A l-ogonek Ľ \;L Ľ alt-0317  %C4%BD A L-ogonek
ŀ \.l ŀ alt-0320  %C5%80 A l-puntna Ŀ \.L Ŀ alt-0319  %C4%BF A L-puntna
ł \/l ł alt-0322  %C5%82 A l-streep Ł \/L Ł alt-0321  %C5%81 A L-streep
n letter n N Letter N
ñ \~n ñ alt-0241  %C3%B1 1 n-tilde Ñ \~N Ñ alt-0209  %C3%91 1 N-tilde
ń \'n ń alt-0324  %C5%84 A n-aigu Ń \'N Ń alt-0323  %C5%83 A N-aigu
ņ \,n ņ alt-0326  %C5%86 A n-cedille Ņ \,N Ņ alt-0325  %C5%85 A N-cedille
ň \vn ň alt-0328  %C5%88 A n-caron Ň \vN Ň alt-0327  %C5%87 A N-caron
ŋ \;n ŋ alt-0331  %C5%8B A n-ogonek Ŋ \;N Ŋ alt-0330  %C5%8A A N-ogonek
o letter o O Letter O
ò \`o ò alt-0242  %C3%B2 1 o-grave Ò \`O Ò alt-0210  %C3%92 1 O-grave
ó \'o ó alt-0243  %C3%B3 1 o-aigu Ó \'O Ó alt-0211  %C3%93 1 O-aigu
ô \^o ô alt-0244  %C3%B4 1 o-circonflex Ô \^O Ô alt-0212  %C3%94 1 O-circonflex
ö \:o ö alt-0246  %C3%B6 1 o-trema Ö \:O Ö alt-0214  %C3%96 1 O-trema
õ \~o õ alt-0245  %C3%B5 1 o-tilde Õ \~O Õ alt-0213  %C3%95 1 O-tilde
ø \/o ø alt-0248  %C3%B8 1 o-streep Ø \/O Ø alt-0216  %C3%98 1 O-streep
ō \-o ō alt-0333  %C5%8D A o-macron Ō \-O Ō alt-0332  %C5%8C A O-macron
ŏ \uo ŏ alt-0335  %C5%8F A o-breve Ŏ \uO Ŏ alt-0334  %C5%8E A O-breve
ő \"o ő alt-0337  %C5%91 A o-umlaut Ő \"O Ő alt-0336  %C5%90 A O-umlaut
r letter r R Letter R
ŕ \'r ŕ alt-0341  %C5%95 A r-aigu Ŕ \'R Ŕ alt-0340  %C5%94 A R-aigu
ŗ \,r ŗ alt-0343  %C5%97 A r-cedille Ŗ \,R Ŗ alt-0342  %C5%96 A R-cedille
ř \vr ř alt-0345  %C5%99 A r-caron Ř \vR Ř alt-0344  %C5%98 A R-caron
s letter s S Letter S
ś \'s ś alt-0347  %C5%9B A s-aigu Ś \'S Ś alt-0346  %C5%9A A S-aigu
ŝ \^s ŝ alt-0349  %C5%9D A s-circonflex Ŝ \^S Ŝ alt-0348  %C5%9C A S-circonflex
ş \,s ş alt-0351  %C5%9F A s-cedille Ş \,S Ş alt-0350  %C5%9E A S-cedille
š \vs š alt-0353  %C5%A1 A s-caron Š \vS Š alt-0352  %C5%A0 A S-caron
t letter t T Letter T
ţ \'t ţ alt-0355  %C5%A3 A t-cedille Ţ \'T Ţ alt-0354  %C5%A2 A T-cedille
ť \,t ť alt-0357  %C5%A5 A t-caron Ť \,T Ť alt-0356  %C5%A4 A T-caron
ŧ \,t ŧ alt-0359  %C5%A7 A t-macron Ŧ \,T Ŧ alt-0358  %C5%A6 A T-macron
u letter u U Letter U
ù \`u ù alt-0249  %C3%B9 1 u-grave Ù \`U Ù alt-0217  %C3%99 1 U-grave
ú \'u ú alt-0250  %C3%BA 1 u-aigu Ú \'U Ú alt-0218  %C3%9A 1 U-aigu
û \^u û alt-0251  %C3%BB 1 u-circonflex Û \^U Û alt-0219  %C3%9B 1 U-circonflex
ü \"u ü alt-0252  %C3%BC 1 u-trema Ü \"U Ü alt-0220  %C3%9C 1 U-trema
ũ \~u ũ alt-0361  %C5%A9 A u-tilde Ũ \~U Ũ alt-0360  %C5%A8 A U-tilde
ů \ou ů alt-0367  %C5%AF A u-corona Ů \oU Ů alt-0366  %C5%AE A U-corona
ū \-u ū alt-0363  %C5%AB A u-macron Ū \-U Ū alt-0362  %C5%AA A U-macron
ŭ \uu ŭ alt-0365  %C5%AD A u-breve Ŭ \uU Ŭ alt-0364  %C5%AC A U-breve
ű \=u ű alt-0369  %C5%B1 A u-umlaut Ű \=U Ű alt-0368  %C5%B0 A U-umlaut
ų \;u ų alt-0371  %C5%B3 A u-ogonek Ų \;U Ų alt-0370  %C5%B2 A U-ogonek
w letter w W Letter W
ŵ \^w ŵ alt-0373  %C5%B5 A w-circonflex Ŵ \^W Ŵ alt-0372  %C5%B4 A W-circonflex
y letter y Y Letter Y
ý \'y ý alt-0253  %C3%BD 1 y-aigu Ý \'Y Ý alt-0221  %C3%9D 1 Y-aigu
ÿ \"y ÿ alt-0255  %C3%BF 1 y-trema Ÿ \"Y Ÿ alt-0376  %C5%B8 1 Y-trema
ŷ \^y ŷ alt-0375  %C5%B7 A y-circonflex Ŷ \^Y Ŷ alt-0374  %C5%B6 A Y-circonflex
z letter z Z Letter Z
ź \^z ź alt-0378  %C5%BA A z-aigu Ź \^Z Ź alt-0377  %C5%B9 A Z-aigu
ż \.z ż alt-0380  %C5%BC A z-puntop Ż \.Z Ż alt-0379  %C5%BB A Z-puntop
ž \vz ž alt-0382  %C5%BE A z-caron Ž \vZ Ž alt-0381  %C5%BD A Z-caron

Ligaturen[bewerken]

Teken Afk HTML Alt-code UTF-8 CP Naam   Teken Afk HTML Alt-Code UTF-8 CP Naam
æ \Ae æ alt-0230  %C3%A6 1 ae-ligatuur Æ \AE Æ alt-0198  %C3%86 1 AE-ligatuur
œ \Oe œ alt-0156  %C5%93 A oe-ligatuur Œ \OE Œ alt-0140  %C5%92 A OE-ligatuur
ij \Ij ij alt-0307  %C4%B3 A ij-ligatuur IJ \IJ IJ alt-0306  %C4%B2 A IJ-ligatuur
ß \ss ß alt-0223  %C3%9F 1 sz-ligatuur  ?  ? alt-225  %1E%9E A SZ-ligatuur

Externe link[bewerken]

  • Unicode pagina's met afbeeldingen en coderingen van symbolen
Bronnen, noten en/of referenties