Dienstregeling

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Met dienstregeling wordt bedoeld de planning naar tijd en plaats van een vervoerdienst. Strikt genomen zou dienstregeling ook gebruikt kunnen worden voor andere diensten dan vervoerdiensten maar dat wordt alleen in overdrachtelijke zin gedaan. Bij dienstregeling gaat het om een planning vooraf, dit ter onderscheiding van de regeling van de dienst tijdens de uitvoering.

Vaak heeft een dienst een nummer dat binnen één dag uniek is. Afhankelijk van het vervoermiddel wordt dit bijvoorbeeld een ritnummer (of meer specifiek een treinnummer) of een vluchtnummer genoemd.

Dienstregeling heeft nog een tweede betekenis: het is ook een aanduiding voor een schematische afbeelding van een dienstregeling, zoals op een vertrekstaat.

Functies[bewerken]

Een dienstregeling' kent verschillende functies:

  • het informeren van de reizigers over het vervoersaanbod zodat zij hun reis kunnen plannen
  • het instrueren van het personeel van de voertuigen over de tijden en route die zij moeten aanhouden

Op basis van de dienstregeling worden personeelsroosters en materieelomloop gepland.

Bij de spoorwegen is de dienstregeling in ruime zin de regeling van het beheer en gebruik van de spoorinfrastructuur; in dat kader is een dienstregeling een overzicht van het geplande railverkeersproduct van alle vervoerders in termen van vertrek-, doorkomst- en aankomsttijden van treinen op dienstregelpunten; een dienstregelpunt is een punt dat een rol speelt bij de processen van de treindienst, zoals stations, haltes, aansluitingen, beweegbare bruggen, en locaties relevant voor materieelbehandelingen en personeelsdiensten. De dienstregeling dient onder meer voor het instrueren van de railverkeersleiding hoe de seinen en wissels bediend moeten worden.

Voor de reiziger is de dienstregeling in feite de prospectus op basis waarvan hij kan beoordelen of hij van de vervoerdienst daadwerkelijk gebruik wil maken. Als de reiziger besluit daadwerkelijk van de vervoerdienst gebruik te maken wordt de dienstregeling dus ook het leveringscontract voor de dienst die de reiziger (in de rol van klant) van de vervoerder (in de rol van leverancier) afneemt. Als de vervoerder zijn leveringsverplichting niet waar kan maken, bijvoorbeeld door vertraging, dan kan de reiziger zijn geld terugvragen. (Lastig is alleen in de relatie tussen reiziger en vervoerder dat een deel van de kosten door de overheid betaald wordt waardoor ook een klant - leverancier relatie ontstaat tussen overheid en vervoerder en de vervoerder niet altijd het belang van de reiziger voor laat gaan.)

Dienstregelingjaar[bewerken]

De Europese spoorwegen hanteren sinds 2002 een dienstregelingsjaar dat ingaat op de tweede zaterdag van december, om 24:00 uur - dus op zondag om 0:00 uur. Dit betreft niet alleen personenvervoer, maar ook capaciteitstoewijzing e.d. voor goederenvervoer.[1] Tot en met 2001 begon het dienstregelingsjaar eind mei.

Bij het refereren aan een dienstregelingsjaar is het genoemde jaartal het jaar dat begint na de ingangsmaand; dienstregelingsjaar 2012 loopt bijvoorbeeld van zondag 11 december 2011 tot en met zaterdag 8 december 2012.

Overzicht[bewerken]

(Bron: [2]) Genoemde data zijn zondagen, namelijk de eerste dag van de dienstregeling - de dienstregeling gaat op zaterdag om 24:00 uur in.

Dienstregelings-
jaar
Van
zondag
Tot
zaterdag
2003 15 december 2002 13 december 2003
2004 14 december 2003 11 december 2004
2005 12 december 2004 10 december 2005
2006 11 december 2005 09 december 2006
2007 10 december 2006 08 december 2007
2008 09 december 2007 13 december 2008
2009 14 december 2008 12 december 2009
2010 13 december 2009 11 december 2010
2011 12 december 2010 10 december 2011
2012 11 december 2011 08 december 2012
2013 09 december 2012 14 december 2013
2014 15 december 2013 13 december 2014
2015 14 december 2014 12 december 2015
2016 13 december 2015 10 december 2016
2017 11 december 2016 09 december 2017
2018 10 december 2017 08 december 2018
2019 09 december 2018 14 december 2019
2020 15 december 2019 12 december 2020
2021 13 december 2020 11 december 2021
2022 12 december 2021 10 december 2022
2023 11 december 2022 09 december 2023
2024 10 december 2023 14 december 2024
2025 15 december 2024 13 december 2025
2026 14 december 2025

Dienstregeling openbaar vervoer[bewerken]

Vertrektijden van een trein op een gele poster, gebruikelijk in heel Europa (met uitzondering van de Britse eilanden).

Zoals gesteld wordt bij dienstregelingen meestal gedacht aan dienstregelingen in het openbaar vervoer. In een dienstregeling wordt bepaald wanneer klanten van A naar B kunnen reizen, en wanneer ze in B aankomen. In toenemende mate worden dienstregelingen in elektronische vorm beschikbaar gesteld. Dienstregelingen in de vorm van een folder komen nog wel veel voor, maar in boekvorm minder, wegens het gewicht, de kosten, en het up-to-date houden. Zie ook dienstregelinginformatie over treinen in Nederland.

Zoals hierboven duidelijk is geworden, is de dienstregeling nauw verweven met de productieplanning: de personeelsdiensten en de materieelomloop die bepaalt welk materieel wordt ingezet voor het uitvoeren van de dienstregeling.

Een dienstregeling voor een enkele buslijn kan natuurlijk vrij eenvoudig van opzet zijn. Men kan een bus naar het eindpunt laten rijden en daar onmiddellijk terug laten vertrekken naar het beginpunt.

Hoewel zo'n dienstregeling zeer efficiënt is (de bus wordt immers maximaal benut) wordt er meestal voor gekozen voor een dienstregeling met een vaste interval van 60, 30 15 of zelfs 10 of 7½ minuten. Op die manier ontstaat een patroon dat voor de klant gemakkelijk te onthouden is.

Op het spoor ligt het allemaal wat complexer dan bij het busvervoer. De capaciteit van het spoor is beperkt en bij het opstellen van een dienstregeling voor de trein moet terdege rekening gehouden worden met de capaciteit van de bereden baanvakken en knooppunten.

Jaarlijks wordt in heel Europa op de tweede zondag van december de nieuwe dienstregeling ingevoerd door de spoorwegmaatschappijen.[3]

Aansluitingen[bewerken]

Nog complexer wordt het door aansluitingen: deze zorgen ervoor dat een reiziger middels een overstap gemakkelijk van A naar B kan reizen, ook als er geen rechtstreekse dienst bestaat tussen deze twee plaatsen. Dit betekent wel dat treinen of bussen ongeveer tegelijk op een knooppunt moeten aankomen of vertrekken.

Knooppuntdienstregeling met een 00/30-symmetrie

Een van de meest geavanceerde dienstregelingsvormen tot nu toe is de knooppuntdienstregeling, waarbij veel treinseries ongeveer tegelijk op een aantal belangrijke knooppunten aankomen en vertrekken. De NS introduceerde deze systematiek als eerste in het project Spoorslag '70, en deze bleek zeer succesvol. Het concept is door diverse spoorwegmaatschappijen overgenomen en met name in Zwitserland verder geperfectioneerd.

Voorlopers van dit systeem waren te vinden in 1909 op de Hofpleinlijn (Scheveningen-Den Haag-Rotterdam Hofplein), 1927 op de Oude Lijn (Amsterdam-Rotterdam). Hier was het systeem: ieder half uur een sneltrein en iedere twee uur een stoptrein. Een doorbraak was 1934 waarbij twee treinseries met de DE-3 treinstellen en de stoomdiesels in Utrecht op hetzelfde tijdstip, in beide richtingen, aankwamen en vertrokken. Het ene uur Amsterdam-Eindhoven v.v. en Den Haag/Rotterdam-Arnhem v.v. en het andere uur Amsterdam-Arnhem v.v. en Den Haag/Rotterdam-Eindhoven, en deze sloten op elkaar aan op hetzelfde perron (cross-platform).

In 1938 werd een starre dienstregeling over het hele land van kracht. In dat jaar gingen 150 stations dicht, maar de overgebleven stations werden frequenter en klokvaster bediend. Deze dienstregeling werd minder star door de oorlogsuitvoering, maar in 1947 keerde zij terug. Spoorslag '70 was slechts een verdere perfectionering en uitbreiding van een zestigjarige ervaring.

Voor de klant betekent dit, dat er een gemakkelijke overstap wordt geboden tussen deze treinseries. Het legt natuurlijk wel een grote belasting op de capaciteit van een dergelijk knooppunt. Daardoor kan de punctualiteit in gevaar komen, wat weer kan betekenen dat aansluitingen voor de reiziger de mist in gaan.

Multimodale dienstregelingen[bewerken]

In het IGO-project is deze dienstregelingsvorm voor het eerst in Nederland modaliteitsoverschrijdend toegepast; dat wil zeggen dat ook het busvervoer in de systematiek opgenomen werd. Ook dit bleek in de praktijk zeer succesvol. Tegenwoordig wordt dit project uitgevoerd door het geïntegreerde bus- en treinbedrijf Syntus.

Organische planning[bewerken]

Recentelijk wordt in de spoorsector gesproken over organisch plannen. Hierbij worden dienstregelingstijden bepaald op basis van gemeten rijtijden en niet op basis van klantwensen en berekening. Reden om dit te doen is dat op drukke baanvakken treinen soms opgehouden worden omdat een voorgaande trein nog niet weg is. In de huidige systematiek leidt dit tot vertragingen omdat bij het berekenen van rijtijden geen rekening gehouden wordt met de onderlinge hinder van treinen. Deze aanpak is vergelijkbaar met de werkwijze van bus- en trambedrijven. Vooralsnog houdt de spoorsector echter vast aan de systematiek van een conflictvrije dienstregeling waardoor in theorie geen onderlinge hinder van treinen voorkomt.

Bronnen, noten en/of referenties