Doublet (taalkunde)
Doublet is in de etymologie de benaming voor een groep van twee of meer woorden in dezelfde taal met verschillende vormen en over het algemeen ook verschillende betekenissen, maar met een gemeenschappelijke oorsprong. Leden van een doublet zijn dus altijd cognaten. Tussen de betekenissen van de afzonderlijke leden van een doublet bestaat over het algemeen een zeker verband, dat terug te voeren is op de gemeenschappelijke etymolgische wortel.
Leden van een doublet kunnen allemaal erfwoorden zijn, maar ze kunnen ook op verschillende manieren de taal zijn binnengekomen. Zo kan het ene woord bijvoorbeeld een rechtstreeks erfwoord zijn terwijl het andere een aanpassing is van hetzelfde grondwoord als datgene waaruit het eerste is ontstaan, en daarmee in feite een leenwoord.
Inhoud |
[bewerken] Doubletten in verschillende talen
Voorbeelden van doubletten in het Engels, Frans en Nederlands:
[bewerken] Engels
- ward, "zaal" en guard "bewaker". Beide gaan terug op de (gereconstrueerde) PIE-wortel *wer-, "om waar te nemen, uit te kijken naar")
- shirt, "hemd" en skirt, "rok/rand" (<PIE *sker-, "om te snijden").
[bewerken] Frans
Het Franse woord voor "mannelijk" is mâle. Dit woord is rechtstreeks ontstaan uit het Latijnse woord masculus. Een andere Frans woord voor "mannelijk" is masculin, en dit woord is een latere adaptatie van hetzelfde Latijnse grondwoord. Het eerste woord wordt echter vooral in algemene zin gebruikt, terwijl het tweede meer bepaaldelijk "met betrekking tot het mannelijke geslacht" betekent, waarbij het om specifieke zaken zoals woordgeslacht kan gaan.
[bewerken] Nederlands
De Nederlandse woorden voor, voorste en vorst behoren niet tot dezelfde woordsoort, maar hebben wel een gemeenschappelijke wortel. Dit is volgens veel Nederlandse taalkundigen eveneens het geval met de woordparen slaap (deel van hoofd) en slap, met lijk ("lichaam") en het eerste deel van lit-teken, en met schram en scheren die beide teruggaan op dezelfde Proto-Indo-Europese wortel [1].
Het komt daarnaast voor dat een bepaald woord in een taal eerst door een andere taal wordt ontleend, en vervolgens door de eerste taal in aangepaste vorm weer teruggeleend. Op deze manier ontstaan in de taal die het eerste als lenende taal dienst heeft gedaan doubletten. Voorbeelden hiervan in het Nederlands zijn de aan het Frans ontleende woorden toupet, mannequin en boulevard. Deze woorden waren op hun beurt eerdere Franse aanpassingen van de Nederlandse woorden top(je), manneke(n) en bolwerk [1].
Daarnaast kent het Nederlands ook enkele gevallen van valse doubletten ofwel valse cognaten. De woorden schande en schandaal lijken zowel qua vorm als betekenis zeer sterk op elkaar, maar ze hebben een totaal verschillende oorsprong; het eerste woord is een rechtstreeks Germaans erfwoord van PIE *(s)kem- (bedekken), terwijl het tweede teruggaat op het Griekse skandalon, dat "obstakel" betekent, van PIE *skand- (springen). Het tweede woord is onder invloed van het eerste van betekenis veranderd.
[bewerken] Referenties
- ↑ a b N. van der Sijs, Chronologisch woordenboek, De ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, 2002
.
