Emma van Waldeck-Pyrmont

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Emma
1858-1934
Koningin-moeder Emma der Nederlanden, omstreeks 1890
Koningin-moeder Emma der Nederlanden, omstreeks 1890
Echtgenote van de koning der Nederlanden
Periode 1879 - 1890
Voorganger Sophie van Württemberg
Opvolger Hendrik van Mecklenburg-Schwerin
Groothertogin van Luxemburg
Periode 1879 - 1890
Voorganger Sophie van Württemberg
Opvolger Adelheid Marie van Anhalt-Dessau
Koningin-regentes der Nederlanden
Periode 1890-1898
Voorganger Willem III (koning)
Opvolger Wilhelmina (koningin)
Vader George Victor
Moeder Helena van Nassau-Weilburg
Dynastie Waldeck en Pyrmont
Stamboom.png Stamboom
Standaard van koningin Emma

Adelheid Emma Wilhelmina Theresia (Arolsen, 2 augustus 1858Den Haag, 20 maart 1934), prinses van Oranje-Nassau, prinses van Waldeck-Pyrmont, was de tweede echtgenote van koning Willem III van 1879 tot zijn dood in 1890 en koningin-regentes der Nederlanden van 1890 tot 1898. Als regentes nam zij het koninklijk gezag waar; eerst enkele dagen voor de dood van haar echtgenoot, de daarop volgende jaren voor haar minderjarige dochter Wilhelmina, de koningin.

Emma[bewerken]

Adelheid Emma Wilhelmina Theresia was een van de zeven kinderen van George Victor, Vorst van Waldeck en Pyrmont, en Helena, Prinses van Nassau-Weilburg. Zij was het vierde kind en had vijf zusters en een broer. Haar grootmoeder van vaderszijde, Emma van Anhalt-Bernburg-Schaumburg-Hoym, naar wie ze was vernoemd, was een kleindochter van prinses Carolina van Oranje-Nassau en Karel Christiaan van Nassau-Weilburg, een prins uit de Walramse linie van het Huis Nassau (zie Nassau (land)). Haar grootvader van moederszijde, Willem van Nassau-Weilburg, was een kleinzoon van hetzelfde echtpaar. Emma stamde dus zelfs via twee lijnen van het Huis Oranje-Nassau af.

De prinses groeide op in Schloss Arolsen. Zij had thuis een gedegen, brede, christelijke opvoeding genoten. Ze was leergierig en sociaal bewogen. Haar Engelse gouvernante had haar goed op de hoogte gebracht van de arbeidsverhoudingen in die dagen. In de autobiografie van koningin Wilhelmina "Eenzaam maar niet alleen" schrijft Wilhelmina over haar moeders afkomst: Haar ouderlijk huis was bepaald verlicht te noemen. Vooral als men rekening houdt met het feit dat de kleine hoven in Duitsland toen een halve eeuw of meer achter waren bij de gewone maatschappij. Emma vertelde in een interview uit 1929 dat haar moeder de spil van alles was en dat bij haar de praktijk van de opvoeding berustte.

Emma's moeder overleed in 1888, waarna haar vader hertrouwde in 1891 met Louise van Sleeswijk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg, die zeven maanden ouder was dan Emma. Met haar kreeg George Victor van Waldeck-Pyrmont nog één zoon. Louise overleefde meerdere kinderen van haar echtgenoot, die in feite haar leeftijdsgenoten waren.

Voordat ze naar Nederland verhuisde kreeg Emma les in Nederlandse taal en geschiedenis, want ze wilde een Nederlandse worden en blijven.

Koning Willem III[bewerken]

Willem III was oud genoeg om Emma's vader of zelfs haar grootvader te zijn: Bij hun verloving op 30 september 1878 in Arolsen was Emma twintig en Willem eenenzestig jaar oud. Ze trouwden op 7 januari 1879 en op 31 augustus 1880 werd er een dochter, Wilhelmina geboren. Zoals hiervoor reeds genoemd was Emma een verre verwante van haar echtgenoot, haar betovergrootmoeder Carolina van Oranje-Nassau was een zus van Willem III's overgrootvader Willem V van Oranje-Nassau. Emma's betovergrootvader Frederik I van Württemberg was ook nog een broer van Willem III's grootmoeder Sophia Dorothea Augusta Louisa van Württemberg.

Willem III vond rust bij Emma, zijn jeugdige tweede echtgenote. Eerder was de koning getrouwd met zijn nicht Sophie van Württemberg, die in 1877 was overleden. Hun huwelijk was slecht; de echtelieden leefden sinds 1855 gescheiden van tafel en bed.

Willem III hield er tijdens zijn eerste huwelijk vele buitenechtelijke verhoudingen op na. Zijn relaties met het Amerikaanse barmeisje Elisa Parker en met Leonora d'Ambre, een Parijse operazangeres, haalden zelfs de nieuwsbladen. Toen de eerste echtgenote van Willem III overleed en de zoons uit het eerste huwelijk niet in het huwelijk leken te gaan treden zag Willem III zich genoodzaakt om voor een tweede maal in het huwelijk te treden om zo de Oranje-dynastie voor uitsterven te behoeden.

De keuze voor Emma kwam tot stand nadat de vorst ten huize van Waldeck-Pyrmont had kennisgemaakt met Emma's drie jaar oudere zuster Pauline en zelfs serieus overwoog haar te trouwen. Hij had overigens elders nòg een huwelijksaanzoek lopen, bij de dochter van zijn zus, Elisabeth van Saksen-Weimar-Eisenach, maar die was er achteraf niet rouwig om dat zij werd gepasseerd.

Emma op 12-jarige leeftijd in 1870
Emma met dochter Wilhelmina in rouw (1890).

Het huwelijk[bewerken]

De eerste jaren van haar huwelijk leidde koningin Emma een onbezorgd leven. Zij wijdde zich volledig aan de opvoeding van haar "Wimmy".[1] Maar de toekomst tekende zich al spoedig anders af dan verwacht. In 1884 stierf prins Alexander (32), de ongehuwde jongste zoon uit het huwelijk van Willem III en koningin Sophie. Willems oudste zoon, prins Willem (38), bleef vrijgezel en was al in juni 1879 overleden. In 1850 had de koning de zesjarige Maurits verloren.

Krachtens de grondwet werd nu prinses Wilhelmina de troonopvolgster. De prinses was pas drie jaar en de koning vijfenzestig. Derhalve diende wegens de hoge leeftijd van de koning een regent aangewezen te worden om eventueel namens de prinses tot aan haar meerderjarigheid het koninklijk gezag waar te nemen. De Verenigde Vergadering van de beide Kamers der Staten Generaal stemde op 29 juli 1884 in met de benoeming van koningin Emma als regentes.

Regentes[bewerken]

Vier jaar later werd Emma tevens benoemd tot voogdes over de minderjarige troonopvolgster. Dit gebeurde omdat de gezondheid van de koning in oktober 1888 sterk achteruit ging. In mei van dat jaar liet het koninklijk gezin de drukte van Den Haag achter zich en trok zich terug in Het Loo. De koning was niet meer in staat om te regeren; daarom werd koningin Emma op 14 november 1890 met algemene stemmen door de Staten Generaal benoemd tot regentes van haar man en op 20 november in Den Haag beëdigd. Zij nam de koning slechts drie dagen waar want op 23 november 1890 overleed de vorst, drieënzeventig jaar oud, en werd het koningschap overgedragen aan de tienjarige prinses Wilhelmina. Emma nam als regentes voor haar dochter - op 8 december 1890 daartoe beëdigd - tot aan Wilhelmina's achttiende verjaardag in 1898 de regeringstaak waar.

Emma zette zo veel mogelijk de lijn van koning Willem III voort. Al direct trof zij maatregelen om elke minister eenmaal in de veertien dagen persoonlijk te ontmoeten. Anders dan haar overleden man hield zij zich nauwgezet aan de regels van het constitutionele koningschap. Ze stelde zich open voor iedereen die haar wilde spreken en stond erop zelf zo veel mogelijk post te openen en af te handelen, ook als zij op Het Loo of in Soestdijk vertoefde. In de periode van koningin-weduwe-regentes kreeg Emma onder meer driemaal te maken met een kabinetsformatie die haar zorg gaf.

Naast haar bestuurlijke taken besteedde koningin-moeder Emma grote aandacht aan de opvoeding van haar dochter. In haar ogen diende de jeugd van de nieuwe koningin op haar zestiende voorbij te zijn, om dan nog twee jaar "klaargestoomd" te worden voor haar taak als regerende koningin die op 31 augustus 1898 zou beginnen. Tot 1896 werd Wilhelmina dan ook omringd door oude en wijze mensen, leden van de hofhouding en een gouvernante.

Emma was vroeg oud; de dertigjarige vorstin zag er veel ouder uit dan haar jaren rechtvaardigden en haar gezondheid was broos.

Koningin-moeder[bewerken]

Reclamekaart: Amst. Stoom- Wasch- & Strijkinrichting Blom van Weezel, 1875-1900

Als regerend koningin koos de jonge Wilhelmina al snel haar eigen weg. Zij probeerde onder de druk van haar moeder uit te komen, maar ze moest toch vaak terugvallen op de grote kennis van Emma in protocollaire kwesties. Aanvankelijk woonden de beide vorstinnen samen in paleis Noordeinde, maar toen Wilhelmina trouwde, trok Emma zich terug in het Paleis Lange Voorhout. Zij was niet meer zo gesteld op het society-leven aan het hof maar hield desondanks grote ontvangsten en ook audiënties voor diplomaten. Ook al leefde ze vrij teruggetrokken met haar eigen koninklijke huishouding, als weduwe van de oude koning voerde zij een grote staat.

Emma zette zich volledig in voor de bestrijding van tuberculose, destijds volksziekte nummer 1, en deed veel aan liefdadigheid. Zelf had ze een van haar zusters, Sophie, verloren aan tbc.

Toen in 1909 een troonopvolger (Juliana) was geboren, moest opnieuw worden voorzien in een onverhoopt regentschap gedurende de minderjarigheid van Juliana. Wilhelmina's echtgenoot, Hendrik, werd door de regering minder geschikt gevonden, terwijl politiek Nederland goede herinneringen bewaarde aan het regentschap van Emma. Wilhelmina stemde toe en Emma was opnieuw reserve-koningin van 1909 tot aan de staatsrechtelijke meerderjarigheid van prinses Juliana in 1927.

Emma overleed op 20 maart 1934 op 75-jarige leeftijd aan de gevolgen van een longontsteking. Zij was eerst verkouden geworden en doordat er nog geen antibioticum bestond, verergerde de ziekte tot bronchitis en uiteindelijk tot de fatale longontsteking.[2] Haar stoffelijk overschot werd op 27 maart bijgezet in de grafkelder van de Oranjes in de Nieuwe Kerk te Delft.

Na haar overlijden werden in opdracht van koningin Wilhelmina twee Nederlandsch-Indische bankbiljetten van 10 en 20 gulden uitgegeven met de afbeelding van koningin Emma.

Monumenten[bewerken]

  • In het midden van het Regentesseplein in Den Haag staat de 'naald' van koningin Emma. Het is een natuurstenen obelisk uit 1905, opgericht ter ere van de populaire koningin-moeder. De obelisk is versierd met een allegorisch vrouwenbeeld en een portretbuste en profil in brons van Emma, vervaardigd door prof. A.W.M. Arend Odé en A.F. Gips.
  • In 1936 werd in het rosarium op het Jozef Israëlsplein in Den Haag een beeld van de Belgische beeldhouwer Toon Dupuis onthuld door koningin Wilhelmina. Oorspronkelijk was het van de Franse kalksteen Vaurion, maar na beschadigingen is het in 2001 in brons gegoten. (Zie:Monument voor koningin Emma (Den Haag))
  • Op 6 september 1937 wordt op de Dam in Middelburg een monument onthuld van Henk Etienne.
  • Op het Lange Voorhout staat een monument in de vorm van een soort zitbank. Op de voorkant staat: "In dankbare herinnering aan, en ter vererende nagedachtenis van H.M. Koningin Emma". Op de achterkant staat: "Aangeboden door de Orde van Vrijmetselaren onder het Grootoosten der Nederlanden in het jaar 1938, vernield in 1940, heropgericht in 1959".
  • In het plantsoen van het Emmaplein in Amsterdam Oud-zuid staat een monumentaal kalkstenen beeld van koningin Emma met op het voetstuk de wapens van Nederland en van Waldeck-Pyrmont. De zes vrouwen in reliëf laten zien dat de vorstin op handen werd gedragen. Links op het voetstuk staat een reliëf van een vrouw als symbool voor bescherming, rechts een vrouw met weegschaal en boek, symbool voor gerechtigheid. Het standbeeld van Lambertus Zijl, dat eerst voor Den Haag bestemd was, werd door koningin Wilhelmina in 1938 onthuld.
  • In Schiedam werd in 1935 een speciale Emmabank onthuld, in het Julianapark.
  • In Medemblik werd in de dertiger jaren in het kader van de werkverschaffing een park aangelegd dat de naam van Emma ging dragen. Er staat ook een klein monument van haar. In 2007 is bij de ingang van dit park een entreepartij gemaakt waarbij Emma in een kunstwerk herkenbaar is verbeeld.

Literatuur[bewerken]

  • Marcel E. Verburg, Koningin Emma, regentes van het koninkrijk. Baarn, 1989.
  • C. A. Tamse [redactie], Koningin Emma. Opstellen over haar regentschap en voogdij. Baarn, 1990.
  • Irène Diependaal, Emma. Hoedster van Wilhelmina's erfenis. 2013.
Bronnen, noten en/of referenties
  • Hermans, D. en Hooghiemstra, D.: 'Vertel dit toch aan niemand' Leven aan het hof, Mouria 2006.
Noten
  1. Nieuwe Rotterdamse Courant, 1887 [Exacte Datum ontbreekt]
  2. Fasseur, Cees (2011) De Gekroonde Republiek