Spoorlijn Zwolle - Stadskanaal
| Spoorlijn Zwolle - Stadskanaal | |
|---|---|
 |
|
| Totale lengte | 106,7 km |
| Spoorwijdte | normaalspoor 1435 mm |
| Aangelegd door | NOLS |
| Geopend Zwolle - Ommen: 15 januari 1903
Ommen - Hardenberg: 1 februari 1905 Hardenberg - Coevorden: 1 juli 1905 Coevorden - Gasselternijveen: 1 november 1905 Gasselternijveen - Stadskanaal: 15 juni 1905 Nw. A'dam - Schoonebeek: 20 december 1946 |
|
| Gesloten Emmen - Gasselternijveen: 2 oktober 1938
Gasselternijveen - Stadskanaal: 1972 Nieuw Amsterdam - Schoonebeek: 28 mei 2000 |
|
| Huidige status Zwolle - Emmen: in gebruik
Emmen - Stadskanaal: opgebroken Nw. A'dam - Schoonebeek: buiten gebruik |
|
| Geëlektrificeerd | Zwolle - Emmen: 1987 |
| Aantal sporen Zwolle - Dalfsen: 2
Dalfsen - Mariënberg: 1 Mariënberg - Gramsbergen: 2 Gramsbergen - Emmen: 1 |
|
| Baanvaksnelheid Zwolle - Mariënberg: 140
Mariënberg - Emmen: 130 |
|
| Beveiliging of treinbeïnvloeding | ATB EG |
| Treindienst door | Arriva |
| Traject | |
De Spoorlijn Zwolle - Stadskanaal is de tussen 1903 en 1905 geopende spoorlijn tussen Station Zwolle en Station Stadskanaal. De spoorlijn maakt deel uit van het netwerk van spoorwegen van Noordoosterlocaalspoorweg-Maatschappij waarmee het noordoosten van Nederland werd ontsloten en Twente met de haven van Delfzijl werd verbonden.
Alleen het baanvak Zwolle - Emmen is nog in gebruik, de vervoerder is sinds 9 december 2012 Arriva. Deze lijn en de spoorlijn Almelo - Mariënberg worden samen de Vechtdallijnen genoemd.
Inhoud |
Geschiedenis [bewerken]
De spoorlijn van Zwolle naar Stadskanaal is aan het begin van de twintigste eeuw aangelegd door de NOLS. De maatschappij legde in diezelfde periode ook de aansluitende spoorlijnen van Mariënberg naar Almelo en van Gasselternijveen naar Assen aan. Vanuit Stadskanaal legde de NOLS enkele jaren later de spoorlijn naar Zuidbroek aan, gevolgd door de spoorlijn Zuidbroek - Delfzijl.
In aansluiting op het netwerk van de NOLS legde de Overijsselsche Lokaalspoorweg-Maatschappij Deventer - Ommen in 1910 de spoorlijn Deventer - Ommen aan. De spoorlijnen van de NOLS en de OLDO werden geëxploiteerd door de Staatsspoorwegen. De maatschappij liet maar weinig treinen over de spoorlijnen rijden. Door de komst van de autobus en vrachtwagen nam het spoorwegvervoer in de dunbevolkte gebieden nog sneller af. In 1934, nog geen 25 jaar na de opening van de laatste spoorlijn, werden dan ook al de eerste deeltrajecten van het NOLS-netwerk voor het reizigersvervoer gesloten.
Het baanvak Emmen - Gasselternijveen werd in 1938 volledig gesloten, het traject Gasselternijveen - Stadskanaal volgde een jaar later. Dit baanvak bleef hierbij open voor het goederenveroer. Door brandstofschaarste tijdens en vlak na de Tweede Wereldoorlog werd de spoorlijn weer heropend. Het traject Emmen - Gasselternijveen werd in 1940 en 1945 enkele maanden voor het reizigersvervoer geopend. In 1940, 1941 en 1945 was het traject open voor goederenvervoer. In 1946 werd het traject tussen Weerdinge en Buinen definitief gesloten en opgebroken. Op de twee overgebleven trajecten vond nog enige jaren goederenvervoer plaats.
Op de spoorlijn tussen Gasselternijveen en Stadskanaal vond tussen juni 1940 en mei 1947 reizigersvervoer plaats. Het personenvervoer tussen beide plaatsen werd per 4 mei 1947 gestaakt, omdat er bij NS een gebrek was aan treinen. Al het beschikbare materieel werd ingezet om op primaire lijnen een tweeuursdienst te onderhouden. Hierdoor was er geen materieel beschikbaar voor enkele secundaire lijnen. De dienst werd in eerste instantie tijdelijk vervangen door een busdienst, hoewel gevreesd werd voor een afname van de kwaliteit, vanwege de slechte staat van de autowegen.[1] Omdat de bus meer plaatsen kon aandoen vond men het daarom later niet meer nodig het personenvervoer per trein te herstellen. Hierna bleef de spoorlijn geopend voor goederenvervoer. In 1964 werd het goederenvervoer op de spoorlijn Gasselternijveen - Buinen gestaakt. Acht jaar later volgden de trajecten Emmen - Weerdinge en Gasselternijveen - Stadskanaal. Op het gehele baanvak van Emmen tot Stadskanaal zijn hierna de sporen opgebroken, maar de bedding is op veel plaatsen nog duidelijk in het landschap aanwezig, zij het soms als weg of fietspad.
Modernisering [bewerken]
Het baanvak Zwolle - Emmen, ook wel bekend als de Emmerlijn, is altijd in gebruik gebleven. Het traject werd tussen 1985 en 1987 volledig gesaneerd en gemoderniseerd. Het traject werd hierbij volledig geëlektrificeerd en gedeeltelijk dubbelsporig (Zwolle - Dalfsen en Mariënberg - Gramsbergen). Met deze reconstructie werd een halfuursdienst mogelijk gemaakt.
Overname spoorlijn door de lokale overheid [bewerken]
In december 2007 hebben de provincies Drenthe en Overijssel de treindienst tussen Zwolle en Emmen overgenomen van de Rijksoverheid. Hierbij is overeengekomen dat de NS de treindienst nog drie jaar verzorgt. In deze periode wordt al wel een aantal aanpassingen gedaan. Van de versnelde Plan-V treinstellen zijn 14 stellen aan de buitenzijde voorzien van de logo's van beide provincies, aan de binnenzijde zijn de tussenwanden voorzien van foto's van de omgeving van de Emmerlijn. Omdat er voor de dienst op het traject een aantal vaste treinstellen zijn ingedeeld, is het mogelijk te werken met instapmarkering. Op de perrons langs het traject is met twee kleuren aangegeven waar de deuren van de treinen zich bevinden. Blauw voor de 1e klasse en geel voor de 2e klasse. Inmiddels is op sommige stations - na renovatie van de perronrand - de markering al weer verdwenen.
Stations en gebouwen [bewerken]
De NOLS paste, net als de meeste andere spoorwegmaatschappijen, voor de stationsgebouwen langs de spoorlijnen een aantal standaardontwerpen toe. De gebouwen van de maatschappij werden ontworpen door Eduard Cuypers en waren relatief groots en fraai uitgevoerd. De plaatsnamen werden bijvoorbeeld uitgevoerd in sierlijke mozaïeken waarbij onder andere goudkleur werd toegepast.
In Coevorden verscheen het enige gebouw van het type eerste klasse langs de spoorlijn. In Dalfsen, Ommen, Mariënberg, Hardenberg, Nieuw Amsterdam, Emmen, Gasselternijveen en Stadskanaal werd het type tweede klasse in verschillende uitvoeringen gebouwd. Gramsbergen, Dalen en Buinen kregen een gebouw van het type derde klasse. Het type haltegebouw werd neergezet in Vilsteren, Bergentheim, Dalerveen, Zuidbarge, Weerdinge, Valthe en Exloo toegepast.
De stations van Vilsteren, Junne, Dalen en Dalerveen en de stations langs het traject Emmen - Stadskanaal worden al voor de Tweede Wereldoorlog gesloten. Met de tijdelijke heropening van dit baanvak tijdens en na de oorlog werden ook de stations heropend. Ook station Dalen was tussen 1940 en 1950 in gebruik. Het station van Stadskanaal werd tot 1953 gebruikt voor reizigersvervoer naar Groningen. Het stationsgebouw van Dalerveen werd vrijwel direct na de sluiting gesloopt. Het gebouw van Junne werd gesloopt in 1963, de gebouwen van Dalen en Buinen volgden in 1970. Het voormalige stationsgebouw van Stadskanaal wordt in 1979 gesloopt, het gebouw van Vilsteren volgt een jaar later. Terwijl de sporen jaren geleden zijn opgebroken zijn de stationsgebouwen van Weerdinge, Valthe en Exloo blijven bestaan en in gebruik als woonhuis.
Hoewel de NS in de jaren '60 en '70 veel oude stationsgebouwen verving door kleinere en efficiëntere bouwwerken, bleef een opvallend groot deel van de stations langs de Emmerlijn de sloophamer bespaard. Het stationsgebouw van Emmen werd in 1965 vervangen door een opvallend en groter bouwwerk. De plaats breidde in de loop van de jaren '50 en '60 sterk uit en het oude stationsgebouw was te klein en verkeerde in slechte staat. Het nieuwe gebouw kreeg onder andere een stationsrestauratie. Het stationsgebouw van Coevorden werd in 1976 vervangen door een doorgangsgebouw met dienstruimten aan beide zijden. De wachtruimte werd hierbij gesitueerd op het perron.
Een jaar eerder wordt de nieuwe voorstadshalte Emmen Bargeres geopend. De halte krijgt slechts een abri. Tegelijkertijd met de opening van de nieuwe voorstadshalte wordt station Bergentheim gesloten. In 1987 wordt station Dalen heropend. Ook hier verschijnt alleen een abri. In 1993 wordt het voormalige stationsgebouw van Bergentheim gesloopt. Ook het stationsgebouw van Nieuw Amsterdam valt dat jaar, ondanks inspanningen van de gemeente, ten prooi aan de slopershamer.
Dienstregeling [bewerken]
Het traject Zwolle - Emmen was het drukstbereden gedeelte van het NOLS-netwerk. Na de oorlog reed er elk uur een stoptrein over het traject, in de spits aangevuld met een enkele spitstrein. In 1970 werd de stoptreindienst Almelo - Mariënberg grotendeels doorgetrokken naar Hardenberg. De meeste treinen tussen Zwolle en Emmen sloegen voortaan Bergentheim over. Hiermee werd de treindienst tussen beide plaatsen met enkele minuten verkort. In 1975 werd station Bergentheim gesloten en keerden de treinen uit Almelo voortaan weer in Mariënberg. Eén treinpaar reed in de spits door naar Coevorden, later Gramsbergen. Vanaf het eind van de jaren '70 reden er in de spits ook enkele sneltreinen over het traject. Deze treinen stopten alleen in Ommen en Coevorden. Een treinpaar stopte ook in Dalfsen. De reistijd tussen Zwolle en Emmen werd hiermee verkort tot een uur.
Modernisering [bewerken]
Na de elektrificatie en de gedeeltelijke spoorverdubbeling van het traject werd de dienstregeling verbeterd. Voortaan reed er elk uur een stoptrein en behalve zondagochtend en -middag elk uur een sneltrein. De sneltrein stopte opnieuw alleen in Ommen en Coevorden. Na politieke druk vanuit Hardenberg werd er ook een stop op station Hardenberg aan toegevoegd. In de spits werd ook gestopt in Dalfsen. De reistijd van de sneltreinen werd tussen Zwolle en Emmen verkort tot 51 minuten. De stoptreinen deden nog altijd een uur en tien minuten over het traject. De lange rijtijden van de stoptreinen was vooral te wijten aan de inzet van treinstellen Materieel '54 en de beperkte kruisingsmogelijkheden op het grotendeels enkelsporige traject.
Nieuwe treinstellen [bewerken]
In 1993 bouwde Talbot in Aken negen treinstellen Stoptreinmaterieel '90. De stellen dienden als prototype voor het nieuwe stoptreinmaterieel van de NS. De Railhoppers waren breder dan het bestaande reizigersmaterieel en kwamen daardoor op veel trajecten 'buiten profiel'. De Emmerlijn werd als proeftraject toegewezen. Het traject werd hiervoor –waar nodig– speciaal aangepast. De nieuwe treinstellen bleken echter nogal storingsgevoelig en werden al spoedig uit de reizigersdienst onttrokken. De oude treinstellen Materieel '54 keerden terug op de Emmerlijn en het proefbedrijf zonder reizigers vond zolang plaats op het dubbelsporige traject tussen Meppel en Leeuwarden.
In 1995 keerden de Railhoppers weer terug tussen Zwolle en Emmen. De stellen werden hierbij voornamelijk ingezet in de stoptreindienst tussen beide plaatsen. Deze werd met de komst van het nieuwe materieel aanzienlijk versneld. De stoptreinen legden het traject voortaan binnen een uur af. Daarnaast werden er enkele extra spitsstoptreinen tussen Zwolle en Ommen toegevoegd. Door de eerder genoemde beperkingen van het traject vervielen met deze nieuwe dienstregeling in Zwolle vrijwel alle aansluitingen.
Nieuwe dienstregeling [bewerken]
In december 2005 werd het proefbedrijf met de Railhoppers gestaakt en werden de stellen buiten dienst gesteld. Om toch de snellere rijtijden tussen Zwolle en Emmen te waarborgen, werd tegelijkertijd de elektrische installatie van een aantal Plan-V treinstellen aangepast zodat deze sneller kunnen optrekken. Een aantal van de treinstellen werd beplakt met de toepasselijke tekst "Vanaf nu is alles anders! Nieuwe dienstregeling Zwolle - Emmen". Deze nieuwe dienstregeling betekende een verschuiving en aanpassing van de treindiensten. De stop- en sneltreinen rijden sindsdien in een bijna regelmatige halfuursdienst, waarbij de sneltreinen een extra stop in Dalfsen en Nieuw Amsterdam maken.In Zwolle werd bovendien de aansluiting op de overige treinen verbeterd. In 2007 is de dienstregeling met ongeveer een half uur verschoven.
De sneltrein Zwolle - Dalfsen - Ommen - Hardenberg - Coevorden - Nieuw Amsterdam - Emmen overbrugde de afstand in 55 minuten. De stoptrein stopte ook nog in Mariënberg, Gramsbergen, Dalen en Emmen Bargeres en had daar 61 à 62 minuten voor nodig.
Bij de opening van Station Emmen Zuid in het weekend van 2 en 3 april 2011 werd het station Emmen Bargeres gesloten.Tevens stopt hier nu ook de sneltrein waardoor deze nog maar 5 tot 7 minuten sneller is dan de stoptrein.
De dienstregeling over de Emmerlijn in 2013 is als volgt:
| Serie | Treinsoort | Route | Bijzonderheden |
|---|---|---|---|
| 3800 | Sneltrein (Arriva) | Zwolle – Emmen | |
| 13800 | Sneltrein (Arriva) | Zwolle – Coevorden | Alleen in de spits |
| 8000 | Stoptrein (Arriva) | Zwolle – Mariënberg – Emmen |
Toekomst [bewerken]
De spoorlijnen Zwolle - Emmen en Almelo - Mariënberg zijn in 2010 onder de naam Vechtdallijnen gezamenlijk openbaar aanbesteed. Zwolle-Emmen is (voorlopig) de laatste regionale spoorlijn die nog niet eerder openbaar aanbesteed was. Arriva, Syntus, Veolia en Pollarisrail [2] hebben op deze concessie ingeschreven; op 11 mei werd bekend dat Arriva de concessie, die loopt van december 2012 tot december 2027, heeft gewonnen.[3] Zo komen er doordeweeks extra spitstreinen tussen Zwolle en Coevorden en zal de sneltrein voortaan ook in Mariënberg stoppen. Daarnaast gaan er zondags en 's avonds meer sneltreinen rijden. [4]
Er wordt door de provincie Overijssel gekeken naar infrastructurele aanpassingen, waardoor het mogelijk wordt om een directe verbinding Hardenberg-Almelo te realiseren en/of hogere frequenties (4 keer per uur) op het gehele traject Zwolle-Emmen mogelijk te maken. [5]
Infrastructuur [bewerken]
Mede vanwege het gebruik door goederentreinen van de lijn tot Coevorden, waar zich een overslagstation bevindt, en de toegenomen reizigersvraag door forensen wordt inmiddels door diverse overheden gepleit voor capaciteitsuitbreiding van de spoorlijn. Om de huidige dienstregeling te waarborgen en nog verder te kunnen verbeteren, zullen de opdrachtgevers (provincie Drenthe, provincie Overijssel en regio Twente) in overleg met de nieuwe concessiehouder bekijken waar investeringen nodig zijn. Deze worden betaald uit de vrijgekomen gelden na het afblazen van de Zuiderzeelijn.
In eerste instantie is gekeken naar de volgende maatregelen:
- de aanleg van een derde spoor of een spoorverdubbeling tussen Zwolle en Herfte.
- De capaciteit tussen Zwolle en de buurtschap Herfte, waar de sporen naar Emmen afbuigen van de spoorlijn Zwolle - Meppel, is een knelpunt. Wanneer op deze lijnen straks verschillende vervoersmaatschappijen zouden rijden, wordt dit een probleem. Er dient daarom minstens een extra spoor aangelegd te worden tussen Zwolle en Herfte voor treinen uit de richting Emmen, zodat de treinen op de baanvakken Emmen - Zwolle en Meppel - Zwolle elkaar niet meer bij Herfte hoeven kruisen. Als het extra spoor westelijk van de huidige sporen wordt gelegd, is ter plaatse een fly-over nodig. Een andere, goedkopere oplossing is een spoor oostelijk van de huidige sporen in combinatie met links rijden tussen Dalfsen en Zwolle v.v.
- de bouw van een nieuw station Emmen Zuid ter vervanging van het station Emmen Bargeres.
- Het station Emmen Bargeres had een ongelukkige ligging wat betreft bereikbaarheid en lag door de forse uitbreiding van Emmen in zuidelijke en westelijke richting niet centraal meer. Het moest daarom vervangen worden door een nieuw station Emmen Zuid ter hoogte van de Nieuw Amsterdamsestraat. Dit station kan de nieuwbouwwijken Rietlanden en Delftlanden beter bedienen. Dit nieuwe treinstation is inmiddels op 3 april 2011 in gebruik genomen.
- het over korte afstand tweesporig maken van de lijn bij station Ommen.
- Een knelpunt in de dienstregeling is de passage of 'kruising' van de treinen bij station Ommen. Door vertraging moeten de treinen hier vaak op elkaar wachten. Dit is te verminderen door de lijn hier over een lengte van twee kilometer tweesporig te maken. Zo kan de in Ommen stipt aankomende trein bij vertraging van de 'tegentrein' eerder vertrekken, wat het overnemen van die vertraging voorkomt of vermindert. Het dubbele spoor biedt tevens als voordeel dat goederentreinen zich er kunnen opstellen zonder andere treinen te hinderen.
- het tweesporig maken van het baanvak tussen Nieuw Amsterdam en Emmen Zuid.
- Voor de kruising bij Nieuw Amsterdam geldt hetzelfde als voor die bij Ommen. Door het baanvak hier over een lengte van zes kilometer tweesporig te maken, kunnen treinen tussen Coevorden en Emmen elkaar rijdend kruisen, wat de betrouwbaarheid van de dienstregeling verbetert.
- de aanleg van een tweede spoor bij station Dalen.
- Na uitvoering van voorgaand punt zou Dalen het enige station zonder passeermogelijkheid zijn. Hierdoor kan er tussen Coevorden en Nieuw Amsterdam slechts een trein tegelijk rijden. Een passeerspoor maakt de dienstregeling op de lijn flexibeler en betrouwbaarder.
Inmiddels wordt ook gesproken over verdere spoorverdubbeling op de baanvakken Dalfsen - Ommen - Mariënberg en Gramsbergen - Coevorden. Vooral tussen Gramsbergen en Coevorden is een capaciteitsprobleem, doordat zowel reizigerstreinen als goederentreinen naar het Europark bij Coevorden van het spoor gebruikmaken. Daarnaast wordt gekeken naar het doortrekken van de treindienst Almelo - Mariënberg naar Hardenberg. Hiervoor is een extra kopspoor met perron nodig bij Hardenberg.
Voor het station in Bergentheim wordt gepleit voor heropening en bij Hardenberg Evenementenhal wordt ook een station gedacht.
Materieel [bewerken]
Sinds 9 december 2012 (aanvang nieuwe dienstregeling 2013) rijdt Arriva met gloednieuwe elektrische Stadler GTW-treinstellen. Hiermee is een einde gekomen aan de jarenlange inzet van deMat'64 Plan V. De GTW's maken veel minder geluid, en zijn bovendien een stuk comfortabeler. Ook hebben de GTW's, die rijden met een speciale 'Vechtdallijnen'-bedrukking, een gelijkvloerse instap, wat het reizen voor bijvoorbeeld mindervaliden een stuk makkelijker maakt. Ook is de structurele drukte tussen Hardenberg en Zwolle opgevangen, Arriva laat in de spits 4 keer per uur een trein van Zwolle naar Hardenberg gaan: 1x een stoptrein Zwolle-Emmen v.v., 1x een sneltrein Zwolle-Emmen v.v en 2x een spitstrein Zwolle-Coevorden v.v. Waar de normale sneltrein ook op station Mariënberg halteert, slaat de spitstrein dat station over om de reistijd te verminderen.
Dienstregeling [bewerken]
Uiteindelijk is de bedoeling vanuit Zwolle minstens drie en in de spits mogelijk zelfs vier treinen per uur te laten rijden richting Emmen. Hiervoor zijn verschillende scenario's denkbaar: twee stoptreinen en één sneltrein Zwolle - Emmen, eventueel aangevuld met een extra sneltrein in de spits, maar ook kortere spitsdiensten tot Ommen of tot Hardenberg. Vanwege de beperkte infrastructuur zouden stop- en sneltrein misschien over een deel van het traject gekoppeld moeten rijden.
Een ander scenario gaat uit van aparte stoptreindiensten Almelo - Emmen en Zwolle - Hardenberg aangevuld met een sneltreindienst Zwolle - Emmen. Sommige stoptreinreizigers van en naar Zwolle zouden dan in Coevorden of Hardenberg moeten overstappen.
Vechtdallijnen [bewerken]
De Emmerlijn en de lijn Mariënberg-Almelo worden samen de Vechtdallijnen genoemd. Eind 2013 start de concessie van Arriva op de lijn Mariënberg-Almelo. Het gaat dan rijden met de bestaande LINT-dieseltreinstellen, die echter wel van een grondige opknapbeurt worden voorzien. In 2015 zal de lijn Almelo-Mariënberg worden doorgetrokken naar Hardenberg, waar waarschijnlijk een extra perron+kopspoor zal komen. Ook de seinen bij Hardenberg zullen worden aangepast, en er zullen meerdere wissels worden geplaatst. Station Geerdijk, tussen Mariënberg en Vroomshoop, zal worden opgeheven om de reistijd te verkorten. Een enorme aderlating zal dat niet zijn, aangezien Geerdijk met minder dan 50 reizigers per dag het op 1 na minst gebruikte station (Enschede-De Eschmarke is koploper) van Nederland is.
Spoorlijn Emmen - Stadskanaal [bewerken]
In 2008 hebben de provincies Drenthe en Groningen onderzoek laten doen naar de aanleg van een nieuwe spoorverbinding tussen Emmen en Stadskanaal, waardoor er een rechtstreekse spoorverbinding naar Groningen zou ontstaan. De uitkomsten van dit onderzoek zijn niet onverdeeld positief.[6] De kansen voor deze spoorlijn lijken daarom op voorhand vrij klein.
Zie ook [bewerken]
Foto's [bewerken]
-
Verleden tijd: twee Mat'64 Plan V's kruisen elkaar linksrijdend te Ommen
-
Station Ommen, spoorzijde
-
Railhopper op station Zwolle, klaar voor vertrek naar Emmen
-
Arriva GTW 2/8 voor de Vechtdallijn, hier te Groningen
-
Motorwagon van een GTW Vechtdallijnen te Zwolle in maart 2013.
