Etienne Vermeersch

De neutraliteit van dit artikel wordt betwist. Zie de bijbehorende overlegpagina voor meer informatie.

Etienne Vermeersch
Etienne Vermeersch
Algemene informatie
Geboren	Brugge - Sint-Michiels, 2 mei 1934
Nationaliteit	België
Beroep	Professor emeritus filosofie en ethiek - Ere-vicerector UGent
Overige informatie
Religie	Rooms-katholiek; (1934-1959) Geen (Atheïst (1959- ); Geen (Materialist (ca. 1960-))
Website	http://www.etiennevermeersch.be

Etienne Vermeersch (Brugge - Sint-Michiels, 2 mei 1934) is een Belgisch filosoof, ethicus, klassiek filoloog, scepticus en opiniemaker. Hij is emeritus-hoogleraar en ere-vicerector aan de Gentse Universiteit.

Situering

Op nationaal niveau is Vermeersch een van de wegbereiders van de abortuswet en de euthanasiewet, alsook de gewezen voorzitter van de "Commissie Vermeersch" die in 1998 vanuit de Belgische politiek werd opgericht om de vluchtelingenproblematiek op een ethisch verantwoorde wijze aan te pakken.

In 2008 is hij door 100 prominente Vlamingen (voor- en tegenstanders) uitgeroepen tot de meest invloedrijke Vlaamse intellectueel. Volgens hen "weegt hij het meest op het maatschappelijk debat".

In 1989 werd een gelijkaardige enquête gehouden door het intussen verdwenen blad De Nieuwe Maand. Vermeersch kwam toen op de tweede plaats, na de filosoof Leo Apostel en voor Jaap Kruithof, de drie iconen van vrijzinnig intellectueel Vlaanderen.

Levensloop

Afkomst en opleiding

Vermeersch is een zoon van een Brugse spoorwegarbeider van katholieken huize. Hij volgde de humaniora aan het Brugse Sint-Lodewijkscollege en trad in bij de Jezuïetenorde in 1953. In die periode kreeg hij zijn opleiding in de Oude Abdij van Drongen. Na vijf jaar, op 23 december 1958, trad hij uit de Jezuïetenorde. Op zijn 25e brak hij met het christelijk geloof en werd hij, onder invloed van zijn verdere studies, een militant atheïst en scepticus.

Academische loopbaan

Etienne Vermeersch studeerde klassieke filologie en wijsbegeerte en promoveerde in 1965 aan de Universiteit Gent met een proefschrift over de filosofische implicaties van de informatietheorie en de cybernetica.

In 1967 werd hij aan de Universiteit Gent benoemd tot gewoon hoogleraar. Zijn leeropdracht omvatte algemene inleidingen tot de wijsbegeerte en de wetenschapsfilosofie, de wijsbegeerte in historisch perspectief, de studie van hedendaagse filosofie en wijsgerige antropologie, en de geschiedenis van het christendom.

Zijn wetenschappelijk werk heeft betrekking op grondslagenonderzoek van de menswetenschappen, filosofische aspecten van het onderzoek over informatica en kunstmatige intelligentie. Later in zijn carrière kwam meer nadruk te liggen op algemene maatschappelijke en ethische problemen, vooral op het gebied van milieufilosofie, cultuurfilosofie en bio-ethiek. Zo is hij een van de belangrijkste wegbereiders van de legalisering van abortus en euthanasie in België.

Vermeersch was vicerector aan de Universiteit Gent van 1993 tot 1997. Hij was onder meer lid van de Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid, van de raad van bestuur van het Vlaams Interuniversitair Instituut voor Biotechnologie, van de Milieu- en Natuurraad van Vlaanderen (Minaraad) en van de Federale Raad voor Wetenschapsbeleid. Hij was ook voorzitter van het Raadgevend Comité voor Bio-ethiek.

Vanaf de jaren 80 werd hij in de Belgische media een opiniemaker. Hij trad vaak op als woordvoerder van maatschappelijke bewegingen die ijveren voor ethische hervormingen.

Etienne Vermeersch publiceerde een tachtigtal artikels, een tiental lemmata in 'Encyclopedie van de Wereldliteratuur', vele opiniestukken in kranten en tijdschriften, drie syllabussen van colleges die in eigen beheer werden uitgegeven, en een zevental boeken waaronder Epistemologische inleiding tot een wetenschap van de mens (1967), Hedendaagse filosofie (1970) en de bestseller De ogen van de Panda, een milieufilosofisch essay (1988). Ter gelegenheid van zijn emeritaat verscheen het boek Van Antigone tot Dolly (1997), een keuze uit artikels uit zijn universitaire loopbaan. In maart 2011 verscheen het boek Dirk Verhofstadt in gesprek met Etienne Vermeersch. Een zoektocht naar waarheid. Dit boek in samenwerking met publicist, atheïst en vrijdenker Dirk Verhofstadt werd een bestseller.

Op 5 maart 1997 richtte hij aan de Gentse universiteit Film-Plateau op. Hij was initiatiefnemer voor het behoud en de renovatie van het universitaire cultuur- en congrescentrum Het Pand in Gent.

Standpunten

Vermeersch pleitte reeds begin jaren '70 voor de legalisering van abortus, later ook euthanasie, welke destijds uitgesproken ethisch linkse thema's waren. "Het moet gezegd", aldus het Katholieke blad Tertio, "dat de revolutionaire ethische standpunten die Vermeersch al vroeg in de jaren zeventig innam - van het recht op abortus tot het recht op euthanasie - mainstream geworden zijn en in wetgeving omgezet".

In december 1979 besloot Vermeersch, naar aanleiding van een publieke discussie rond de pedomusical 'Snoepjes', dat de strafrechtelijke beteugeling van pedofiele handelingen "mateloos overtrokken" was, maar evenzeer dat er onvoldoende gegevens waren om reeds normen op te stellen waarbinnen bepaalde types van pedofilie zowel moreel als strafrechtelijk door de beugel zouden kunnen. Die mogelijkheid werd echter niet uitgesloten. Vermeersch benadrukte evenwel 'dat het beleven van seksualiteit op vrijwillige basis dient te gebeuren, en door personen die zelfstandig kunnen beslissen'. Over zijn toenmalig standpunt schrijft Vermeersch in 2011: "Alle gevallen van kindermisbruik die de media tot nu toe vermeld hebben, - behalve misschien de aantijgingen tegen Luc Versteylen - werden dus impliciet door dit artikel van 1979 veroordeeld, aangezien er van vrijwilligheid en zelfstandigheid geen sprake was".

In 1991 was hij na de inval van Irak in Koeweit voorstander van een Westerse militaire interventie, om te voorkomen dat Irak onder Saddam Hoessein massavernietigingswapens zou ontwikkelen. Hij werd echter een even felle tegenstander van de tweede Golfoorlog in 2003, waarvoor hij geen enkele legitieme reden zag.

Na de dood van Semira Adamu, een afgewezen Nigeriaanse asielzoekster die bij haar gedwongen uitwijzing in 1998 om het leven kwam, richtte de Belgische regering een commissie op die regels moest opstellen voor gedwongen uitwijzingen, waarvan Vermeersch de voorzitter werd (de zogenoemde Commissie Vermeersch). Hij werd geregeld heftig aangevallen voor zijn werk in deze commissie, onder meer door collega's van zijn eigen universiteit. In juli 2007 nam Vermeersch afstand van zijn voorzitterschap van deze commissie, waarbij hij verklaarde: "Ik heb nooit een meer ondankbare taak op mij genomen."

Etienne Vermeersch is één van de schrijvers van het in februari 2008 uitgekomen manifest van de Gravensteengroep. In dit manifest wordt een onafhankelijk Vlaanderen als één van de (laatste) mogelijkheden gezien voor de toekomst. In het manifest proberen de schrijvers tevens aan te tonen dat ook de linkerzijde voorstander kan zijn van de Vlaamse zaak. Voor Vermeersch is dit steeds een sociale kwestie geweest.

In maart 2010 publiceerde Vermeersch een tekst over 'De Islam en de hoofddoek in België'. Hij besluit hierin dat er geen enkele solide argumentatie bestaat tegen de algemene beslissingen van schoolnetten om een hoofddoekenverbod in te voeren.

In juni 2012 kreeg hij kritiek omdat hij in een interview in Zeno, de bijlage van de krant De Morgen, de boerka als religieus symbool erger had genoemd dan de swastika. Hij verontschuldigde zich voor deze uitspraak, zowel in een interview met Joods Actueel als in een lezersbrief in De Morgen.

Overbevolkingsproblematiek

Etienne Vermeersch beschouwt de overbevolkingsproblematiek als het grootste probleem van de mensheid en koppelt dit aan het probleem van de overconsumptie: het consumptiepatroon van de doorsnee westerling, dat veel vervuiling veroorzaakt, ligt volgens hem te hoog. Dat dit patroon wereldwijd wordt nagestreefd is volgens Vermeersch catastrofaal op termijn. Hij bleef ook gewild kinderloos, omdat hij "vreest voor de drama's die deze kinderen te wachten staan"

Vermeersch bepleit een door de overheid en/of andere instanties gestimuleerde bevolkingspolitiek, via actieve aansporing, door intensieve informatiecampagnes, door het verschaffen van vlotte toegang tot contraceptie, en door het verhogen van het opleidingsniveau, in het bijzonder bij de vrouwen. De bedoeling moet zijn een maximum van twee kinderen per vrouw te krijgen en liefst minder. "In uitzonderlijke omstandigheden - en die deden zich in China voor na de waanzinnige geboortepolitiek van Mao - kon de één-kindpolitiek van China (sinds Deng Xiaoping) gerechtvaardigd zijn, hoezeer ik die ook intrinsiek inhumaan vind, omdat het alternatief een nog veel grotere humanitaire ramp tot gevolg zou gehad hebben."

Vermeersch ziet wel een oplossing in de invoering van een humane geboortebeperking wereldwijd - model Taiwan, later ook Thailand en de Indische staat Kerala - waar men, zonder dwang, een drastische reductie van het geboortecijfer heeft bereikt: "In Taiwan werd vanaf 1967 door de regering een programma uitgewerkt dat als voorbeeld voor alle landen zou kunnen dienen. Men vormde een indrukwekkend aantal sociale werksters die zich in essentie voor de geboortecontrole moesten inzetten. Letterlijk van huis tot huis werden de vrouwen bezocht en met informatie, argumentatie en concrete methodes voor geboorteregeling benaderd. Zonder enige dwang heeft men op korte tijd de voorziene daling van het geboortecijfer bereikt, lager dan dat van China."

Skepticisme

Professor Vermeersch is stichtend lid van SKEPP, de Studiekring voor Kritische Evaluatie van Pseudowetenschap en het Paranormale. Sinds de late jaren zestig geeft hij lezingen en publiceert hij artikels over dit onderwerp. Volgens Vermeersch vragen uitzonderlijke beweringen uitzonderlijk sterke bewijzen. Dit slaat vooral op paranormale of pseudowetenschappelijke beweringen, die op basis van de huidige stand van de wetenschappelijke kennis uiterst onwaarschijnlijk zijn. Zo vestigt hij met de term Lourdes-effect de aandacht op het feit dat bovennatuurlijke krachten zich vaak op een onduidelijke wijze manifesteren, via vage foto's bijvoorbeeld, waardoor beweringen over zulke verschijnselen moeilijk of niet op hun waarheidsgehalte kunnen worden onderzocht: "Nooit is iemand zonder arm naar Lourdes gegaan en met een arm teruggekeerd", aldus Vermeersch, "Wanneer de miraculeuze kracht van Lourdes echt bestaat dan is er geen enkele reden om te denken dat het voor de Maria of voor God moeilijker zou zijn een afgerukte arm te herstellen dan een (hysterische?) verlamming of blindheid te genezen. Ook de waarnemingen en foto's van het 'Monster van Loch Ness', de 'Afschuwelijke Sneeuwman' (Yeti) en talloze ufo's lijken door een vergelijkbaar effect aan betrouwbaarheid en scherpte in te boeten."

Opiniemaker en debater

Vermeersch geeft lezingen in België, Nederland en Frankrijk over uiteenlopende onderwerpen; hij mengt zich actief in intellectuele, wetenschappelijke en politieke debatten, waarin hij bekend staat als een gevreesd discussiant. Sommige katholieke opponenten oordelen dat hij in debat "de argumenten van de tegenpartij zo niet platwalst, dan toch overbuldert". Prof. Kris Deschouwer omschrijft Vermeersch daarentegen als een veel gevraagd en soms gevreesd polemist: "Wat hij met luider stemme verkondigt, behoeft echter geen demagogische debattrucjes. De kracht van zijn argumenten put hij uit een ijzersterke logica, waarbij hij altijd de wetenschap als bron van inspiratie gebruikt".

Etienne Vermeersch ontving in 2010 de Geuzenprijs "vanwege zijn niet-aflatende inspanningen om de waarheid (met kleine letter w) kenbaar te maken, omdat hij een taboedoorbreker is en een wezenlijke rol gespeeld heeft in de ontvoogding van de mens op ethisch wereldbeschouwelijk en Vlaams vlak, en omdat hij geen ivoren-toren-intellectueel is, maar altijd probleemoplossend denkt".

Prijzen en onderscheidingen

• Op 25 augustus 2007 werd hem de Maurits Sabbe-prijs toegekend door de vereniging 'Bruggelingen buiten Brugge'.
• In 2010 ontving Etienne Vermeersch de Geuzenprijs
• Op 21 juni 2011 werd hem in de Aula van de Universiteit Gent de Prijs Vrijzinnig Humanisme 2011 uitgereikt.

Werken

• Epistemologische inleiding tot een wetenschap van de mens, Brugge, De Tempel, 1967.
• Hedendaagse wijsbegeerte, Gent, Gakko, 1973, 151 pp.
• De ogen van de panda. Een milieufilosofisch essay, Brugge, Van de Wiele, 1988, 72 pp. ISBN 9789069660349
  • De ogen van de panda: een milieufilosofisch essay: een kwarteeuw later (Antwerpen:Houtekiet, 2010), 159 pp. ISBN 9789089241122
• Legalisering van abortus. Bedenkingen bij de discussies in de Senaatscommissie, Mededelingen van het Centrum voor Milieufilosofie en Bio-ethiek aan de RUG, 1989, 32 pp.
• Bio-ethiek. Een inleiding, Universiteit Gent, 4e referaat voor de Wetenschappelijke Nascholing 1991-92, 32 pp.
• Van Antigone tot Dolly. Veertig jaar kritisch denken (Antwerpen:Hadewijch, 1997), 256 pp. ISBN 9789052404127
• De rivier van Herakleitos (in samenwerking met Johan Braeckman e.a.) (Antwerpen:Houtekiet, 2008) ISBN 9789089240354
• Dirk Verhofstadt in gesprek met Etienne Vermeersch. Een zoektocht naar waarheid (in samenwerking met Dirk Verhofstadt) (Antwerpen:Houtekiet, 2011) ISBN 9789089241450
• Atheïsme (Uitgeverij Luster, 2011) ISBN 9789460580529
• De multiculturele samenleving (Uitgeverij Luster, 2011) ISBN 9789460580864

Als redacteur:

• met L. Cassiers: Erfelijkheid: genetische tests en maatschappij, Leuven, Garant, 2000, 141 pp. (Franstalige versie: Hérédité Tests génétiques et Société, Bruxelles, De Boeck, 2001, 137 pp.)
• met L. Cassiers, Y. Englert, A. Van Orshoven, Belgisch Raadgevend Comité voor Bio-ethiek. Adviezen 1996-2000 (Leuven:Garant, 2001) 263 pp.

Externe links

• Eigen website
• Officiële MySpace-pagina van Etienne Vermeersch

Noten

Wikiquote

Wikiquote heeft één of meer citaten gerelateerd aan Etienne Vermeersch.