Frederik de Houtman
Frederik (de) Houtman (Gouda, 1571 - Alkmaar, 21 oktober 1627) was een Nederlandse handelaar die diverse malen naar Indië voer.
Houtman nam deel aan de eerste Nederlandse reis naar Indië, waarbij zijn broer Cornelis de Houtman, het bevel voerde. De broers verlieten Nederland in 1595 en keerden na bezoeken aan Java, Bali en de Molukken in 1597 naar Nederland terug. Onderweg was Cornelis onder curatele gesteld, vanwege zijn slechte beleid. De reis was ook financieel geen succes. Niettemin werden in navolging van deze reis diverse Nederlandse expedities uitgezonden naar 'de Oost'.
[bewerken] Relaas
In 1598 vertrokken de broers opnieuw naar Indië. Als opperkoopman voer Thomas Coymans mee. Ze bezochten Madagaskar, Cochin China (Vietnam) en Sumatra. In 1599 werd Cornelis en 28 anderen in Atjeh gedood in opdracht van de havenmeester en Frederik werd voor ruim twee jaar gevangengenomen. De sultan bood aan de gevangenen vrij te laten als hij ter compensatie een schip van de Nederlanders kreeg. Maar de Nederlanders voeren weg. Hij leerde er Maleis en ging nooit over tot de Islam en zo zijn vrijheid te verkrijgen. Toen de schepen van Jacob Willekens binnen een uur weg voeren, was Houtman ontzet, want ondertussen was hem de vrijheid beloofd. De Houtman en zijn kompanen vluchtten naar de schepen van Paulus van Caerden, maar De Houtman ging vrijwillig terug. Cornelis Bastiaansz., of Gerard le Roy en Laurens Bicker die waren uitgezonden door een andere Zeeuwse voorcompagnie, de Verenigde Zeeuwse, wisten hem in augustus 1601 zonder betaling van losgeld vrij te krijgen. Ze kregen zelfs toestemming een factorij te stichten, want de sultan van Atjeh had zijn vertrouwen in de Portugezen verloren.
.jpg)
Teruggekeerd in Nederland schreef hij een taalgidsje, Spraeck ende woordboeck inde Maleysche ende Madagaskarsche talen dat in 1603 uitgegeven werd. Het geldt als het eerste Maleise woordenboek, en bevat 2.000 woorden en een twaalftal dialogen in het Maleis en drie in het Malagasi. Ook zijn 1.000 woorden uit het Turks en Arabisch toegevoegd. De Houtman baseerde zich op een werk uit 1527 van Noel de Berlaimont. De Houtman stelde ook belang in astronomie, want het boek bevatte ook een catalogus van 303 sterren van het zuidelijk halfrond. Hij baseerde zich op het werk van Pieter Dircksz. Keyser, die in 1596 in Bantam was gestorven. Zowel de taalkundige als de astronomische bijdrage die de Houtman noteerde, waren bijzonder belangrijk voor de latere koloniale expansie van de Nederlanders in de Indische Archipel. De sterrenkunde was van bijzonder belang voor de navigatie, ook benoemde de Duitse astronoom Johannes Bayer in zijn sterrenatlas Uranometria een aantal door Houtman beschreven sterrenbeelden. Verder bevat het boek ook een woordenlijstje met Arabische en Turkse woorden.
In 1603 keerde Houtman terug naar Indië met de VOC-vloot van Steven van der Hagen. Hij werd in 1605 benoemd tot landvoogd (gouverneur) van Ambon en in 1621 op de Molukken. Hij bleef tot 1623 in de oost.
Tussen 1614 en 1619 woonde hij in Alkmaar en was lid van de vroedschap. In dat laatste jaar, onderweg naar Batavia voor de VOC, kreeg Houtman de westkust van Australië in zicht, ten zuiden van het huidige Perth. In een Copie van een brief door den Commandeur Frederick Houtman aan Zijne Princelijke Excellentie Maurits op datum 7 October 1620 geschreven, segt hij, “dat ze op den 19 July onverwachts het Zuytlant Beach hebben op 32 graden 20 minuten gemoet”. Hij verlegde zijn koers naar het noorden en ontdekte daar enkele ondiepten, die sindsdien bekend staan als "Houtman Abrolhos" (Abrolhos is een verbastering van het Portugees Abram os olhos dat letterlijk Open de ogen betekent).
[bewerken] Bron
- Wie komt daar aan op die olifant? Een zestiende-eeuws taalgidsje voor Nederland en Indië, inclusief het verhaal van de avontuurlijke gevangenschap van Frederik de Houtman in Indië, hertaald en toegelicht door Nicoline van der Sijs, Het Taalfonds, 2000.
