Freudiaanse verspreking

Een freudiaanse verspreking is een verspreking, die onbedoeld inzicht geeft in wat er (wellicht onbewust of ontkend) speelt in de geest van de spreker.

De uiting is vernoemd naar de psychiater Sigmund Freud. In zijn boek Zur Psychopathologie des Alltagslebens ("De psychopathologie van het dagelijks leven", 1901) beschrijft Freud het fenomeen en geeft hij een groot aantal voorbeelden.

Een bekend voorbeeld vinden we al bij Shakespeare, waar Portia in The Merchant of Venice ("De koopman van Venetië") tegen Bassanio zegt:

One half of me is yours, the other half yours,

Mine own, I would say; but if mine, then yours

(De ene helft van mij is van jou, de andere helft van jou,

Van mijzelf, wil ik zeggen — maar als hij van mij is, dan is hij van jou.)

De freudiaanse verspreking is er maar een van een aantal van dergelijke onthullende vergissingen, die Freud zelf Fehlleistungen ("foute handelingen") noemde. Zijn Engelse vertaler heeft hiervoor het woord parapraxis (en in het meervoud: parapraxes). Dit woord is afgeleid van de Griekse woorden παρά en πράξις ("andere handeling").

Andere vergissingen zijn: steeds op je werk aankomend de sleutel van je huis in je hand te ontdekken (omdat je eigenlijk liever thuis zou zitten), of het vergeten van een afspraak waar je geen zin in had. De belangrijkste categorieën zijn: verspreken (versprechen), verkeerd handelen (vergreifen), of vergeten (vergessen).

Vergeten; andere uitglijders

In 1901 verscheen Freuds Zur Psychopathologie des Alltagslebens ("Psychopathologie van het dagelijks leven"), waarin hij een aantal soorten van disfunctioneel handelen beschreef, waaraan in dit geval psychologisch/psychiatrische mechanismen ten grondslag zouden liggen, zoals verdringing en associatie.

• Vergeten: Namen en woorden kunnen worden vergeten, vaak doordat zij een emotionele associatie met zich dragen.
• Verspreking: Door een verspreking kan de spreker een wens blootleggen.

Ik heet de aanwezigen welkom en verklaar de vergadering voor gesloten!

Dit was de verkeersinformatie. Pardon, dit was het nieuws en nu komt de verkeersinformatie.

• Leesfouten: Ook aan verkeerd lezen kan een behoefte ten grondslag liggen.

Freud zelf las een krantenartikel met de kop "Bruiloftsviering in de Odyssee". Hè? Bij nader lezen bleek er te staan "... aan de Oostzee", maar Freud was met mythologie bezig en keek met spanning uit naar een boek over dromen, door een auteur die ook over Griekse mythen had geschreven.

• Verschrijving: Evenzo kan een schrijffout op een wens duiden.

Freud vertelt hoe hij een aantekening maakte waarboven hij "20 oktober" schreef — maar het was september. Op 20 oktober zou hij een van zijn patiënten ontvangen, en hij had er destijds maar weinig. De verborgen wens luidde: was het maar vast oktober!

Dat al deze fouten ("Fehlleistungen") vóórkomen, is wel zeker. Of Freuds soms ingewikkelde verklaringen altijd kloppen, is een onderwerp van debat dat buiten het bestek van dit artikel valt.