Westerlauwers Fries

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

(Doorverwezen vanaf Fries (taal))

Westerlauwers Fries (Frysk)
Gesproken in:	Friesland, Groningen
Rang:	?
Taalfamilie	Indo-Europees Germaans West-Germaans Fries Westerlauwers Fries
Dialecten:	Noordhoeks (het gebied ten noorden van Dokkum - de Noordhoek) Kleifries (in de Kleistreek) Woudfries (in de Friese Wouden) Zuidwesthoeks (in de Zuidwesthoek) Hindeloopers (in Hindeloopen) Aasters en Westers (op resp. Oost- en West-Terschelling) Schiermonnikoogs of Eilanders (op Schiermonnikoog)
Creoolse talen:	Stadsfries
Alfabet:	Latijns
Officiële status
Officieel in:	Friesland
Taalorganisatie:	Fryske Akademy
Taalcodes
ISO 639-1: fy, ISO 639-2(B): fry, ISO 639-3: fry, SIL: fry
Taalportaal

De taalsituatie in Noord-Nederland

Westerlauwers Fries (Westerlauwers Fries: Frysk) is het Fries dat gesproken wordt in de Nederlandse provincie Friesland. Deze taal wordt doorgaans Fries genoemd en ook in dit artikel wordt hiermee de Westerlauwerse variant bedoeld. De tegenhanger van het Westerlauwers Fries is het Oosterlauwers Fries, waarvan het Saterfries het directe overblijfsel is. Er bestaat ook een variant van het Fries dat in de grensstreek tussen Duitsland en Denemarken wordt gesproken. Deze variant staat bekend als het Noord-Fries.

Inhoud

1 Standaardfries
2 Dialecten
3 Klankleer
- 3.1 Klinkers
- 3.2 Medeklinkers
4 Aantal sprekers
5 Gerelateerde talen
6 Voorbeelden
7 Frisisme
8 Zie ook
9 Externe link
10 Referenties

[bewerk] Standaardfries

Op basis van het Kleifries en Woudfries is het Standaardfries ontwikkeld, dat als onderwijs- en bestuurstaal in Friesland wordt gebruikt. De spellingsregels voor dit Standaardfries zijn verschillende keren hervormd, voor het laatst met de afkondiging van de Steatestavering (Statenspelling) door de Friese Provinciale Staten in 1980.

Nederland erkent het Fries als autochtone minderheidstaal. Als zodanig geniet de taal bescherming onder het Europees handvest voor regionale en minderheidstalen. Friese taal- en letterkunde is in Friesland een keuzevak waarin examen kan worden gedaan op het havo en vwo. Verder zijn er studierichtingen Fries aan de Universiteit van Amsterdam en de Rijksuniversiteit Groningen. Bijvakken Fries worden door vele universiteiten in Europa aangeboden.

[bewerk] Dialecten

Het Fries is onder te verdelen in de volgende dialecten:

Noordhoeks (het gebied ten noorden van Dokkum - de Noordhoek)
Kleifries (in de Kleistreek)
Woudfries (in de Friese Wouden)
Zuidwesthoeks (in de Zuidwesthoek)
Hindeloopers (in Hindeloopen)
Aasters en Westers (op resp. Oost- en West-Terschelling)
Schiermonnikoogs of Eilanders (op Schiermonnikoog)

[bewerk] Klankleer

[bewerk] Klinkers

**Friese klinkers met voorbeelden**
IPA	IPA	orthografie	Nederlandse vertaling
Symbool	Voorbeeld
[i]^?	[vit]^?	wyt	'wit'
[iː]^?	[tiːt]^?	tiid	'tijd'
[ɪ]^?	[sɪt]^?	sit	'zitten'
[eː]^? ¹	[seː]^?	see	'zee'
[ɛ]^?	[lɛt]^?	let	'laat'
[ɛː]^? ²	[fɛːst]^?	fêst	'vast'
[ə]^?	[də]^?	de	'de'
[a]^?	[axt]^?	acht	'acht'
[aː]^?	[aːd]^?	aard	'aard'
[ɔ]^?	[gɔt]^?	gat	'gat'
[ɔː]^? ²	[vɔːd]^?	wâld	'woud'
[o]^?	[op]^?	op	'op'
[oː]^? ¹	[hoːpjə]^?	hoopje	'hopen'
[u]^?	[busə]^?	bûse	'broekzak'
[uː]^?	[huːt]^?	hûd	'huid'
[y]^?	[yt]^?	út	'uit'
[yː]^?	[dryːf]^?	drúf	'druif'
[ø]^?	[pøt]^?	put	'put'
[øː]^? ¹	[løːnə]^?	leune	'leunen'
[iə]^?	[stiən]^?	stien	'steen'
[ɪə]^?	[ɪər]^?	ear	'oor'
[uə]^?	[huət]^?	hoed	'hoed'
[oə]^?	[oər]^?	oar	'ander'
[yə]^?	[nyət]^?	nuet	'tam'
[øə]^?	[frøən]^?	freon	'vriend'
[ɛi]^?	[hɛi, bakərɛi]^?	hy, bakkerij	'hij', 'bakkerij'
[øy]^?	[strøyə]^?	struie	'strooien'
[ui]^?	[bluiə]^?	bloeie	'bloesem'
[oəi]^?	[moəi]^?	moai	'mooi'
[aːi]^?	[aːi]^?	kaai	'key'
[ai]^?	[mais]^?	mais	'maïs'
[au]^?	[haut, gau]^?	hout, gau	'hout, gauw'

[bewerk] Medeklinkers

b	ch	d	f	g	h	j	k	l	m	n	p	r	s	sj	t	tsj	v	w	x	y	z
b	x	d, r	f	g, ɣ	h	j	k	l	m	n	p	r	s	sj	t	tsj	v	v, f, w	ks	j	z

[bewerk] Aantal sprekers

In Friesland spraken in 2004 ongeveer 440.000 mensen Fries, waarvan zo'n 350.000, iets meer dan de helft van de bevolking, als moedertaal. Er is geen recent onderzoek naar hoeveel mensen wereldwijd Fries spreken. In een publicatie uit 1976 werd het aantal sprekers van het Fries geschat op ongeveer 700.000.^[1]

[bewerk] Gerelateerde talen

Sinds de 16e eeuw wordt in de voornaamste Friese steden (niet in alle elf, bijvoorbeeld niet in Hindeloopen en IJlst) een Hollands-Friese mengtaal gesproken, enigszins misleidend bekend als Stadsfries. Deze taalvariant, die meestal gewoon tot het Nederlands gerekend wordt, spreekt men ook op het Bildt, op Ameland en in Midsland op Terschelling.

[bewerk] Voorbeelden

Een voorbeeld van het Fries ( Beluister (info·uitleg)):

Bûter, brea, en griene tsiis; (Boter, roggebrood, en groene kaas)
wa't dat net sizze kin, is gjin oprjochte Fries. (wie dat niet kan zeggen, is geen oprechte Fries)

Deze spreuk werd naar verluidt als schibbolet gehanteerd door de Friese aanvoerder Grote Pier tijdens een oorlog tussen Friesland en Holland om te onderscheiden of iemand wel werkelijk een Fries was.

Een ander voorbeeld is het volkslied: De âlde Friezen.

[bewerk] Frisisme

Een frisisme is een woord dat, of een constructie die, gevormd naar voorbeeld van het Fries in een andere taal wordt gebruikt, wat uit het oogpunt van taalpurisme afkeurenswaardig is.