Gangbare jaartelling

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Gangbare jaartelling, gewone tijdrekening of onze jaartelling zijn de Nederlandse vertalingen van het Engelse begrip Common Era, Current Era of ook wel Christian Era[bron?], vaak afgekort tot CE.[1][2][3] Ze zijn alternatieven op de standaardnotatie voor/na Christus of v.Chr./n.Chr. die men om duidelijke redenen wil vermijden. Buiten Nederlands en Engels bestaan in veel andere talen ook alternatieven op deze christelijke notatie.

Discussie[bewerken]

Neutraliteit[bewerken]

Pro[bewerken]

De term wordt door sommigen beschouwd als neutraal (seculier) synoniem voor vóór/na (de geboorte van) Christus (v.Chr./n.Chr.; in het Latijn ante Christum natum of AC en anno Domini of AD) of in de christelijke jaartelling. Zij geven de volgende argumenten:

  • Duidelijkheid: Vooral in het belang van wetenschappelijk onderzoek naar de oudheid en in het bijzonder de ontstaansgeschiedenis van het christendom is het belangrijk om het jaar 1 niet als absoluut geboortejaar van Jezus Christus te beschouwen, omdat dit omstreden is: het Nieuwe Testament spreekt zichzelf tussen Matteüs 2:1 en Lucas 2:1-7 tegen die samen stellen dat Jezus werd geboren zowel tijdens het koningschap van Herodes de Grote (tot 4 v.Chr.) als het gouverneurschap van Quirinius (sinds 6 n.Chr.), waartussen een gat van 10 jaar zit. Het is niet duidelijk hoe Dionysius Exiguus, die de christelijke jaartelling in 525 opstelde, tot zijn berekening van Christus' geboortejaar is gekomen, maar in ieder geval dient de inmiddels al 15 eeuwen gebruikte jaartelling er los van te worden gezien.
  • Aanvaardbaarheid: Het stelsel van de christelijke jaartelling, met de gregoriaanse kalender, wordt door de benaming "gangbare jaartelling" aanvaardbaar(der) voor niet-christenen en seculiere christenen op de hele wereld.[4]
  • Standaardisering: door wereldwijde aanvaarding kan in interculturele communicatie (zoals in de wetenschap) standaardisering plaatsvinden en hoeft men niet steeds om te rekenen, met alle mogelijke fouten van dien.

Contra[bewerken]

Velen[bron?] vinden het echter niet meer of minder neutraal dan vóór/na Christus. Zij geven de volgende argumenten:

  • Beginjaar blijft geboorte van Christus: omdat men het door Exiguus vastgestelde geboortejaar van Christus nog steeds als uitgangspunt neemt voor de tijdrekening, en er slechts een andere naam voor geeft, doet men onnodig moeilijk.[4] Bovendien wordt het heel arbitrair en onpraktisch als men alsnog een ander uitgangspunt wil nemen (zie verderop).
  • Traditie: Sinds 525 heeft men nu eenmaal in de christelijke geschiedschrijving vóór/na Christus geschreven, en er is geen reden om het te veranderen omdat iedereen het al eeuwen begrijpt. De praktijk is dat "gangbare jaartelling" in het Nederlands niet of nauwelijks wordt gebruikt en dat ook in de wetenschap nog standaard wordt gewerkt met vóór/na Christus.
  • Superioriteit: Gedreven christenen menen dat Jezus Christus de belangrijkste figuur ooit was en dat iedereen ter wereld dat dient te erkennen. Ze zijn daarmee niet tegen standaardisering, zolang de standaard maar een expliciet christelijke standaard is.

Alternatief beginjaar?[bewerken]

Hoewel er in het verleden radicale post-christelijke kalenders zijn ingevoerd om met het verleden te breken, zoals de Franse Republikeinse Kalender (die zelfs maanden en dagen hernoemde en weken omvormde tot decaden) en de Italiaanse Fascistische jaartelling, bleek onder meer vanuit het oogpunt van geschiedschrijving onhandig; men moest steeds vanuit een ander beginjaar rekenen dan men al eeuwen gewend was, en omdat de buurlanden niet meededen isoleerde men zich. Vanuit praktisch oogpunt wordt het jaar 1 n.Chr. (het door Exiguus veronderstelde geboortejaar van Christus) door secularisten tegenwoordig toch maar aangehouden, ook al vinden zij dat geen belangrijke gebeurtenis meer. Er zijn echter uitzonderingen, zoals de filosoof Floris van den Berg, die voorstelde "om de jaartelling te ijken aan een belangrijke positieve gebeurtenis als de totstandkoming van de Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens in 1948. Dat is dan het jaar 0 en 2009 is het jaar 61.[5]

Geschiedenis per taal[bewerken]

Een vervangende term voor de traditionele christelijke notatie verschilt van taal tot taal en is afhankelijk van de historisch-culturele ontwikkelingen in ieder taalgebied. Vaak bestaan er ook meerdere alternatieven.

Chinees[bewerken]

De Volksrepubliek China heeft sinds 1949 de keizerlijke jaartitels vervangen door de jaartellingsnaam gōngyuán (公元), wat 'gebruikelijke tijdsrekening' betekent en ook Christus' veronderstelde geboorte als beginjaar heeft, zonder er echter naar te verwijzen.

Duits[bewerken]

Verlichte Duitse joden in Berlijn schijnen al in de 18e eeuw de formulering "(Vóór) gewone jaartelling" te hebben gebruikt, terwijl anderen zoals Moses Mendelssohn dit gebruik afwezen omdat dit de integratie van de joden in de Duitse samenleving zou hinderen.[6] De formulering lijkt te zijn doorgezet onder Duitse joden in de 19e eeuw in vormen als vor der gewöhnlichen Zeitrechnung (vóór de gewoonlijke tijdrekening).[7][8] In 1938 werd in nazi-Duitsland het gebruik van deze conventie ook voorgeschreven door Nationaal-Socialistische Lerarenbond, blijkbaar omdat de christelijke en Romeinse jaartellingen niet "Germaans" genoeg waren.[9] Spoedig werd echter ontdekt dat veel Duitse joden de conventie al sinds de 18e eeuw hanteerden, en men vond het ironisch om te zien dat "Ariërs bijna 200 jaar later een joods voorbeeld volgden."[6] In de Duitse Democratische Republiek (1949–1990) was v.u.Z. (vor unserer Zeitrechnung, "vóór onze tijdrekening") de standaardnotering van de overheid; men trachtte invloed van godsdienst terug te dringen door religieuze verwijzigingen te verwijderen, maar hield wel hetzelfde beginjaar aan. Sinds de Val van het communisme in Oost-Europa is het niet meer officieel en heeft "vor/nach Christi Geburt" een heropleving doorgemaakt, maar v.u.Z. wordt nog steeds veel gebruikt.

Engels[bewerken]

Traditioneel scheef men in het Engels Before Christ ("Vóór Christus", BC) en Anno Domini ("Jaar des Heren", AD); dit staat ook wel bekend als de BC/AD-notatie.
Het Engelse alternatief voor de expliciet christelijke notatie werd Common Era ("Gewoon/Huidig Tijdperk"), voor het eerst aangetroffen in 1708, als vertaling van het Latijnse Era Vulgaris[10]. De eerste vermelding van Before Common Era ("Vóór Gewoon/Huidig Tijdperk") werd voor het eerst gedaan in 1770 in een vertaling van een Duitstalig boek van Jakob Friedrich Bielfeld.[11] In de hedendaagse Angelsaksische wetenschap is het gebruik van BCE/CE algemeen, hoewel ook het BC/AD-stelsel nog functioneert.

Op 25 september 2011 meldde de Britse krant Daily Mail dat de BBC voortaan BCE en CE gaat gebruiken in plaats van BC en AD, om niet-christenen tegemoet te komen.[4]

Frans[bewerken]

In het Frans heeft men in plaats van de republikeinse kalender (1792-1805) weer de christelijke jaarnotatie opgenomen: av./ap. J.-C. (avant/après Jésus-Christ, "vóór/na Jezus Christus"), maar in de 20e en 21e eeuw wordt er soms ook weer ÈC (Ère commune, afgeleid van het Engelse Common Era) of ÈV (Ère vulgaire, afgeleid van het Latijnse Era Vulgaris) geschreven. Voor jaartallen vóór het beginjaar gebruikt men vaak een '-', bijvoorbeeld het overlijdensjaar van Alexander de Grote is -323; daarin volgt men ISO 8601, dat geen BC of BCE gebruikt vóór het beginjaar. Dit gebruik van de '-' komt in het Nederlands vrijwel alleen voor in historische atlassen, met name als op één kaart zowel jaartallen van vóór als na het beginjaar staan.[12]

Nederlands[bewerken]

Over het algemeen wordt de notatie v.Chr./n.Chr. nog veel gebruikt in Nederlandstalige teksten. Alternatieven zijn er wel, zoals v.g.j./g.j. ([vóór] gangbare/gewone jaartelling), v.o.j./n.o.j. (vóór/na onze jaartelling)[13][14] of v.d.g.j./n.d.g.j. (vóór/na de gewone jaartelling),[15] maar er is nog geen algemeen aanvaard alternatief op de christelijke notatie, en media en wetenschap blijven doorgaans v.Chr./n.Chr. gebruiken. Naar aanleiding van het nieuws van 25 september 2011 dat de BBC overging op de BCE/CE-notatie (zie eerder), zei de NOS dit voorbeeld niet te willen volgen en reageerde: "De tijdsaanduidingen 'voor Christus' en 'na Christus' zijn breed geaccepteerd in onze samenleving en onze cultuur; het geloof in Christus staat daar volledig los van."[4]

Noors[bewerken]

De redactie van het Grote Noorse Lexicon (Store norske leksikon, SNL) liet op 26 oktober 2012 weten dat zij voortaan før/etter Kristus of f.Kr./e.Kr. ("voor/na Christus") gaat vervangen door før/etter vår tidsregning of fvt./evt. ("voor/na onze tijdrekening") bij datering van personen en gebeurtenissen.[16] Het lexicon gaat daarmee in tegen advies van de Noorse Taalraad (Språkrådet) uit 2008, die stelde dat de f.Kr./e.Kr. een "neutrale tijdsaanduiding" was, waarmee de redactie van het SNL het oneens is: "het gebruik ervan [impliceert] een verplichting tot het bestaan van Jezus en zijn belangrijkheid."[14]

Zie ook[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. (en) History of Judaism 63BCE-1086CE, BBC Religions, 1 juli 2009. Geraadpleegd op 10 juli 2012.
  2. (en) Definitions of Our Year, WebExhibits, 2008. Geraadpleegd op 10 juli 2012.
  3. (en) Zoekterm "Common era" op Wordnet, Princeton University. Geraadpleegd op 10 juli 2012.
  4. a b c d (nl) V. Chr. of na Chr.: kwetsend voor niet-christenen? Trouw, 27 september 2011.
  5. (nl) Floris van den Berg, Hoe komen we van religie af? (2009) 149. Antwerpen: Uitgeverij Houtekiet.
  6. a b (en) "GERMANY: Jewish Joke", 7 maart 1938. Geraadpleegd op 2012-02-05.
  7. (de) Zie bladzijde 175 in Allgemeine Zeitung des Judenthums: Ein unpartheiisches Organ für alles jüdische Interesse in Betreff von Politik, Religion, Literatur, Geschichte, Sprachkunde und Belletristik, Volume 2 (Leipzig 1838).
  8. (de) Julius Fürst, Geschichte des Karäerthums von 900 bis 1575 der gewöhnlichen Zeitrechnung (Leipzig 1862-1869).
  9. (de) Zie bladzijde 149 in Weiße Blätter-uitgave mei 1938
  10. (en) , Eerste tot nu toe gevonden gebruik van common era in het Engels (1708), Printed for H. Rhodes, 1708 Geraadpleegd op 2011-05-18. , The History of the Works of the Learned, Londen, januari 1708, p. 513
  11. (en) , Eerste tot nu toe gevonden gebruik van "before the common era", waarbij "vulgar era" synoniem is aan "common era" (1770), Printed by G. Scott, for J. Robson and B. Law, 1770 Geraadpleegd op 2011-05-18.
  12. (nl) Bijvoorbeeld kaart IV op blz. 20 van de Historische Atlas. (Baarn 1997). Er zijn 'veroveringen [van het Romeinse Rijk] tussen 44 v.Chr. en 14 n.Chr.' te zien.
  13. Van den Berg, 53-54.
  14. a b (nl) Ophef in Noorwegen over vervangen term 'voor/na Christus' Trouw, 3 november 2012.
  15. (nl) Karen Armstrong (vertaald door Ronald Cohen), Een geschiedenis van God (2009) 16. Amsterdam: De Bezige Bij.
  16. (no) Halvor Hegtun. "I Store norske leksikon heter det ikke lenger «før Kristi fødsel»", Aftenposten, 26 oktober 2012.